مارکی دو ساد

مارکی دو ساد
چهره‌نگاشته‌ای از دوناتین آلفونس فرانسُیس، مارکی دو ساد توسط شارل-اِمِده-فیلیپ فن لو تاریخ این چهره‌نگاشته به سال ۱۷۶۰، هنگامی که ساد نوزده ساله بوده، بازمی‌گردد و تنها تصویر قطعی و معتبر از او است.
نام هنگام تولد	دوناتیِن آلفونس فرانسوا، مارکی دو ساد
زادهٔ	۲ ژوئن ۱۷۴۰ پاریس، پادشاهی فرانسه
درگذشت	۲ دسامبر ۱۸۱۴ (۷۴ سال) تیمارستان شارنتون، ول-دو-مرن، بازگشت بوربون‌ها به سلطنت فرانسه
آثار برجسته	۱۲۰ روز در سودوم (۱۷۸۵) ژوستین (۱۷۹۱) فلسفه در اتاق خواب (۱۷۹۵) ژولیت (۱۷۹۹)
همسر	رِنِه-پلاژی کُردیر دِ لانِی
دوره	اواخر قرن ۱۸ میلادی
حیطه	فرانسه
مکتب	لیبرتین
علایق اصلی	پورنوگرافی، خداناباوری، هیچ‌انگاری اخلاقی
ایده‌های چشمگیر	سادیسم

دوناتیِن آلفونس فرانسوا، مارکی دو ساد (فرانسوی: Donatien Alphonse François, Marquis de Sade‎؛ ۲ ژوئن ۱۷۴۰ – ۲ دسامبر ۱۸۱۴) نویسنده، لیبرتین، فعال سیاسی و اشرافی فرانسوی بود که به‌دلیل حبس‌های مکرر در نتیجهٔ جرائم جنسی، هرزه‌نگاری، توهین به مقدسات مسیحی و داستان‌های بلند سبک لیبرتین، تبدیل به یکی از خطرناک‌ترین و ممنوعه‌ترین نویسندگان تاریخ شد. داستان‌های بلند و کوتاه، نمایش‌نامه، گفتگوها و مطالب سیاسی که هنگام حیات موفق به انتشار بخشی از آن‌ها با نام حقیقی شد، اکثراً با نام مستعار و نیز پس از مرگش منتشر شدند.

ساد، زادهٔ خاندانی اشرافی با پیشینه‌ای از قرن سیزدهم، پیش از گرفتار شدن در سلسله‌ای از رسوایی‌های جنسی که او را به زندان‌ها و تیمارستان‌های مختلف کشاند، به‌عنوان افسر در جنگ هفت‌ساله خدمت کرد و بخش عمدهٔ زندگی بزرگسالی‌اش را در حبس گذراند. در طول اولین دورهٔ زندان طولانی‌اش از سال ۱۷۷۷ تا ۱۷۹۰، مجموعه‌ای از رمان‌ها و آثار دیگر نوشت که برخی از آن‌ها را همسرش مخفیانه از زندان خارج کرد. پس از آزادی در جریان انقلاب فرانسه، او به فعالیت ادبی روی آورد و در سیاست فعال شد؛ ابتدا به‌عنوان یک سلطنت‌طلب مشروطه‌خواه و سپس به‌عنوان یک جمهوری‌خواه رادیکال. در دوران حکومت وحشت، به دلیل میانه‌روی زندانی شد و به‌سختی از گیوتین جان به در برد. در سال ۱۸۰۱ به دلیل رمان‌های پورنوگرافیک‌اش دوباره دستگیر شد و سرانجام در تیمارستان شارنتون محبوس شد، جایی که در سال ۱۸۱۴ درگذشت.

آثار اصلی او شامل ۱۲۰ روز در سودوم، ژوستین، ژولیت و فلسفه در اتاق خواب است که توصیف‌های صریحی از اعمال جنسی، تجاوز، شکنجه، قتل و آزار کودکان را با بحث‌هایی دربارهٔ دین، سیاست، تمایلات جنسی و فلسفه درهم‌آمیخته‌اند. واژهٔ سادیسم مشتق از شخصیت‌های داستانی اوست؛ شخصیت‌هایی که از تحمیل رنج بر دیگران لذت می‌برند.

بحث‌هایی دربارهٔ میزان مجرمانه یا سادیستی بودن رفتار ساد وجود دارد. پیتر مارشال معتقد است که رفتار شناخته‌شدهٔ ساد (که تنها شامل ضرب‌وشتم یک خدمتکار و عیاشی با چند روسپی است) با تصویر بالینی سادیسم فعال تفاوت زیادی دارد. اما آندریا دورکین استدلال می‌کند که مسئله به این بستگی دارد که شخص به ساد باور داشته باشد یا به زنانی که او را به تعرض جنسی متهم کردند.

علاقه به آثار ساد در قرن بیستم افزایش یافت و نویسندگان مختلفی او را پیشگام فریدریش نیچه، زیگموند فروید، فراواقع‌گرایی، تمامیت‌خواهی و آنارشیسم دانستند. روشنفکران برجسته‌ای مانند آنجلا کارتر، سیمون دو بووار و رولان بارت مطالعاتی دربارهٔ آثار او منتشر کردند و زندگی‌نامه‌های متعددی نیز درباره‌اش نوشته شد. زندگی و آثار او در آثار فرهنگی مانند نمایش رولان بارت نوشتهٔ پتر وایس و فیلم سالو یا ۱۲۰ روز در سودوم ساختهٔ پیر پائولو پازولینی به تصویر کشیده شده است. دورکین و راجر شاتاک از بازسازی وجههٔ ساد انتقاد کرده‌اند و معتقدند که این کار به ترویج پورنوگرافی خشونت‌آمیز منجر می‌شود که احتمالاً به زنان، جوانان و «ذهن‌های شکل‌نگرفته» آسیب می‌رساند. دورکین می‌نویسد که در داستان‌های ساد، زنان به‌طور طبیعی روسپی هستند و مردان از حقی طبیعی برای تجاوز به زنان برخوردارند. زنان لیبرتین در این آثار تنها زمانی قدرت دارند که مطابق با تصور مردان لیبرتین عمل کنند و تا زمانی که تمایلات جنسی خشن مردانه را بپذیرند.

زندگی

دوناتین آلفونس فرانسوا، مارکی دو ساد در ۲ ژوئن ۱۷۴۰، در پاریس زاده شد. او تنها فرزند ژان باتیست فرانسوا ژوزف، کنتِ ساد (پدر) و ماری الُنور مایه از کارمان (مادر) بود. خانوادهٔ او اشرافی از نوع استانی بودند که اصالت‌شان به سدهٔ سیزدهم میلادی بازمی‌گشت. اصالت مادر او به یکی از شاخه‌های خاندان کنده و به خانوادهٔ سلطنتی فرانسه متصل می‌شد. پدرش یکی از سروان‌های هنگ نظامی دراگون و عهده‌دار مأموریت‌هایی دیپلماتیک از سوی پادشاهی روسیه و انگلستان و اسقف اعظم کُلن بود.

در ۱۴ سالگی وارد مدرسه ارتشی شد که فرزندان خانواده‌های اشراف در آن نام‌نویسی می‌کردند. در ۱۷ سالگی در جنگ علیه پروس شرکت کرد. در سال ۱۷۶۳ درجه سروان گرفت. او با بازیگران تئاتر رابطه داشت و پدرش برای پایان دادن به این قضیه او را وادار به ازدواج کرد. ساد فراز و نشیب‌های زیادی را گذراند. چندین بار به اتهام لواط به زندان رفت و دو بار از اعدام با گیوتین جان به در برد. او در حالی که ۳۰ سال از زندگی‌اش را در زندان گذرانده بود ۲ دسامبر سال ۱۸۱۴ در ۷۴ سالگی درگذشت.

تأثیر

علاقه‌مندی به نوشته‌های او در سدهٔ بیستم افزایش یافت و اساس ساختمان فکری متفکرانی مانند فریدریش‌نیچه، زیگموندفروید و نیز نحله‌های فکری مانند فراواقع‌گرایی، تمامیت‌خواهی و آنارشیسم را متأثر از افکار دوناتین آلفونس فرانسُیس، مارکی دو ساد، می‌دانند؛ همان‌گونه که بیشتر روشنفکران برجسته مانند آنجلا کارتر، سیمون دو بووآر و رولان بارت تحقیقات و مطالعات خود را دربارهٔ نوشته‌های او منتشر کردند و در طول این قرن زندگی‌نامه‌های بی‌شماری در خصوص وی منتشر شد. همچنین از نمایش‌های فرهنگی اجراشده بر بنیاد نوشته‌ها و زندگی شخصی او می‌توان به نمایش‌نامهٔ مارا-ساد نوشتهٔ پتر وایس و اقتباس سینمایی سالو یا ۱۲۰ روز در سودوم ساختهٔ پیر پائولا پازولینی و فیلم سینمایی قلم‌پرها به کارگردانی فیلیپ کافمن اشاره کرد. نویسندهٔ آمریکایی روجر شاتوک و فمینیست رادیکال آندریا دورکین، از احیای پیشینه و آوازهٔ دوساد در سدهٔ بیستم ازسوی روشنفکران و هنرمندان انتقاد جدی کردند و استدلال نمودند که این احیا، منتج به ترویج وحشی‌گری‌های هرزه‌نگاری و خطرناک برای زنان در میان جوانان و اذهان نابالغ خواهد شد.

فلسفه ساد داشتن کنش آزاد جنسی و میل به آزار جنسی است. این دیدگاه در زمانه او در فرانسه با انتقادات بسیاری روبرو شد. داستان‌های ساد دربارهٔ مطالبی مانند همبستری و خشونت و تجاوز و مرده‌خواهی نوشته شده است. امروزه از سادیسم یا دگرآزاری به عنوان یک خصیصه شخصیتی یاد می‌شود. در مورد بیماری، اختلال یا خصیصه دانستن این ناهنجاری رفتاری دیدگاه‌های موافق و مخالفی وجود دارد و همچنان مورد بحث فیلسوفان و روانشناسان است.

کتاب‌شناسی

• ژوستین (رمان)
• ژولیت (رمان)
• فلسفه در اتاق خواب (کتاب)
• نمایش‌نامهٔ مکالمهٔ کشیش و محتضر
• ۱۲۰ روز در سودوم
• عاشقانه‌های زندان
• دیدگاهی دربارهٔ داستان
• Eugnie de Franval
• The Count Oxtiern
• Contes et fabliaux

در ایران

• نمایش‌نامهٔ مارا-ساد چندین بار اجرا شده است. بهرام بیضایی با اقتباس از این نمایش‌نامه آرش ساد را به زبان فارسی نوشته است. این نمایش به کارگردانی محمد رحمانیان به اجرا درآمده است.
• ۱۲۰ روز در سودوم، برگردان علی طباخیان
• ژوستین یا مصائب فضیلت، برگردان علی طباخیان
• ژولیت یا مواهب فضیلت، برگردان علی طباخیان
• فلسفه در اتاق خواب، برگردان علی طباخیان
• دیدگاهی دربارهٔ داستان با عنوان نظری دربارهٔ رمان، ترجمه رضا اسپیلی، انتشارات مجازی روزگار
• جنایات عشق نیز که شامل ۲۸ داستانک از مارکی دوساد است نیز از طرف علی طباخیان به فارسی ترجمه و منتشر شده است.

جستارهای وابسته

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Marquis de Sade». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۴.
• سالو یا ۱۲۰ روز در سودوم
• پیر پائولو پازولینی
• سالو (ایتالیا)
• سالو (اسپانیا)
• دو ساد (فیلم)
• قلم‌پرها (فیلم)

پانویس

• مصطفوی، خشایار (۱۳۹۴). سکس، آنارشیست، شقاوت در تئاتر آقای فرناندو آرابال. پست اسکریپت.
• Les infortunes de la vertu- Sade-La Flèche- Paris-2002

پیوند به بیرون

• کارهای مارکی دو ساد در پروژه گوتنبرگ
• آثار نوشته‌شده یا دربارهٔ مارکی دو ساد در بایگانی اینترنت
• آثار مارکی دو ساد در کتابخانهٔ باز