ابن تیمیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

احمد بن عبد الحلیم بن تیمیه حرانی معروف به ابن تیمیه (زاده ی دوشنبه 10 ربیع‌الاول سال 661 ه ق، ۲۲ ژانویه ۱۲۶۳ میلادی، برابر با ۲ بهمن ۶۴۱ ه. ش، حران، ترکیه درگذشته ی ۲۸ سپتامبر ۱۳۲۸ میلادی، برابر با ۵ مهر ۷۰۷، ه. ش)

وی فقیه حنبلی و سلفی و مبتکر و بنیان گذار نظری، فرقه ی افراطی وهابیت است. اما در باره القاب و عنوان درست او اختلاف بسیار است. چه او را با القابی چون مفسّر، رجالی، مفتی و ادیب یاد کرده اند.[۱] محمد بن خضر (م.622ق.) پدر او روحانی حنبلی مذهب بود که در عقاید و فقه از مذهب«احمد بن حنبل» (م/241) پیروی می کرد، از این جهت فرزند خود را به مدارس حنابله فرستاد تا فقه حنبلی را فرا گیرد. جدّ اعلای وی از دانشمندان حنبلی مذهب و نخستین فرد ملقب به ابن تیمیه بوده است.

بسیاری از فتواهای او مطابق هیچ یک از مذاهب چهارگانه اهل تسنن یعنی حنبلی، شافعی، مالکی و حنفی نبود. یکی از نخستین آثار او کتاب عقیده است که به نوعی خرق عادت در میان سنیان محسوب می‌شود. وی در این کتاب به نقد و رد بسیاری از عقاید کلامی، اشعری‌ها پرداخته و نسبت به آن باورها معترض است. از جمله ویژگی‌های ابن تیمیه، جسارتش در ارائهٔ عقاید و باورهایش بود.

نسب کامل او را چنین گفته اند: تقی الدین ابوالعباس احمد بن شهاب الدین عبدالحلیم بن مجد الدین عبدالسلام بن عبدالله بن ابی القاسم محمد بن الخضر بن محمد بن الخضر الحرّانی الدمشقی الحنبلی.[۲]

آیین افراط گرایانه وهابیت در قرن 12 هجری بر اساس افکار و آراء او پی ریزی گردید.به گونه ای که شناخت عقاید وهابیان در گرو شناخت ابن تیمیه و آراء و عقاید او است.البته محمد بن عبدالوهاب مؤسس وهابیت بخشی از عقائد او را گرفت، و قسمت های دیگر آنرا رها کرد و به آن اهمیت نداد.[۳]

منابع در بارهٔ زندگی وی[ویرایش]

از میان آثار فراوانی که در بارهٔ زندگی وی نوشته شده، مقالهٔ مفصل عباس زریاب خویی تحت عنوان «ابن تیمیه» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، اثری شایان توجه است.

دیدگاه ها[ویرایش]

مبانی فکری ابن تیمیه می توان به دو دسته کلی تقسیم نمود:

دیدگاه های سلبی[ویرایش]

که آنها را در چهار بخش می توان خلاصه کرد:

1 - نفی هر گونه تعقل در فهم معنای ظاهر کلام خدا و حمل آن بر معانی لغوی

وی اصرار می ورزد که آنچه در قرآن و احادیث وارد شده، بر همان معانی لغوی و متداول عرفی باید حمل شود و کسانی را که این نوع از صفات را به کمک قرائن موجود در آیات و روایات بر معانی مجازی و کنائی و معقول حمل می کنند، مؤوله (تاویل گرا) نامیده و به باد انتقاد می گیرد، و به این نیز اکتفاء نمی‌کند و می گوید:"همه صحابه و تابعان نیز بر این عقیده بوده اند!"[۴]

2 - کاستن از مقامات پیامبر اسلام

بخش دوم تفکر او عادی جلوه دادن مقامات پیامبران و اولیای الهی است و اینکه آنان پس از مرگ کوچکترین تفاوتی با افراد عادی ندارند، او در این راستا، مسائلی را مطرح می کند که همگی یک هدف را تعقیب می کند، و آن عادی جلوه دادن پیامبران، مخصوصا پیامبر اسلام و اولیاء بزرگ دین است. روی این اساس می گوید:

1.سفر برای زیارت پیامبر حرام است.

2.کیفیت زیارت پیامبر، از کیفیت زیارت اهل قبور تجاوز نمی‌کند.

3.ساخت هر نوع پناه و سایبان بر قبور حرام می باشد.

4.پس از درگذشت پیامبر هر گونه توسل به آن حضرت بدعت و شرک است.

5.سوگند به پیامبر و قرآن، و یا سوگند دادن خدا، به آنها شرک می باشد.

6.برگزاری مراسم جشن و شادی در تولد پیامبر، بدعت به شمار می رود.

وی با لجاج خاصی به جنگ همه می رود، و از این جهت از همان زمان، و پس از آن، افکار عمومی اهل سنت بر او شورید. و بارها دستگیر و زندانی شد و ده ها کتاب بر رد اندیشه های او نوشته گردید.

3 - انکار فضائل اهل بیت پیامبر

بخش سوم از مبانی فکری او را انکار فضائل مسلم اهل بیت عصمت و طهارت که در صحاح و مسانید اهل سنت وارد شده، تشکیل می دهد وی در کتاب خود به نام منهاج السنة، احادیث صحیحی را که مربوط به مناقب علی و خاندان اوست، بدون ارائه مدرکی، انکار مینماید و همه را مجعول اعلام می کند، فضائلی که ده ها حافظ و حاکم از محدثان آنرا نقل کرده و به صحت آنها تصریح کرده‌اند. ارای وی نزد هیچیک از مذاهب مسلمان مقبولیت ندارد.

4 - مخالفت با مذاهب چهار گانه اهل سنت

بخش چهارم از انحراف فکری او مخالفت وی با مذاهب چهار گانه اهل سنت در باب نکاح و طلاق است که فعلاً برای ما مطرح نیست، و شاید در برخی از مسائل، حق با ابن تیمیه باشد ولی یک چنین مخالفت‌با مبانی فکری اهل سنت که اجماع فقهای یک عصر، تا چه رسد به چند عصر را حجت میدانند، سازگار نیست. محمد بن عبد الوهاب که از نیم خورده ابن تیمیه استفاده میکند، تنها، بخش دوم از مبانی فکری او را گرفت، و به سه بخش دیگر اهمیت نداد، هر چند اخیراً بخش نخست (جهت داشتن خدا) به وسیله مفتی سعودی«عبد العزیز بن باز»به صورت کمرنگ احیاء شده است.

وی پیرو نقل و حدیث است و دشمن سرسخت شیعه و تصوف بود. ابن تیمیه بخاطر عقایدش که سخت با مذاهب اسلامی در تعارض است از دمشق اخراج شد و علمای آن روزگار تا مرز تکفیر او پیش رفتند. همچنین علمای دینی مدینه و مکه نیز از او ابراز برائت کرده و او را به این شهرها ممنوع‌الورود اعلام نمودند.

دیدگاه های اثباتی و سلبی[ویرایش]

1. احیای توحید و معارف اصیل.(بنا به آنچه خود انگاشته است) مهم ترین دیدگاه ابن تیمیه این است که با مرور زمان، آرمان اصلی اسلام، یعنی توحید، تحت تأثیر اختلاط مسلمانان با فرهنگ های دیگر از یادها رفته است و بهترین شیوهٔ احیای این آرمان، کوشش برای احیای اندیشه‌های کهن اسلامی، یعنی تفکر رایج در عصر پیامبر (ص)، صحابه، و تابعین است. این کوشش را می‌توان با تکیه بر روایات، به جای تکیه بر اجتهاد و استدلال های عقلی و علمی پی گرفت.

2. همچنین، از مهم ترین کوشش های فکری ابن تیمیه، تلاش برای مرز نهادن میان آیین های اسلامی اصیل ـ از دید خود وی ـ با آیین هایی است که بعدها، تحت تأثیر فرهنگ های دیگر، یا تحت تأثیر توسعه و تحول و رشد تمدن اسلامی پدید آمده است.

از همین روست که وی با شیعیان در می‌ستیزد؛ چرا که ، شیعیان، از دید وی اولاً، برای آموزش های صحابه و تابعین ارزشی قائل نیستند؛ و ثانیاً، بسیاری از آیین ها و مراسم غیر دینی را که در میان زرتشتیان و مسیحیان و... رایج بوده است، جلوه‌ای اسلامی بخشیده، و به اسلام وارد کرده‌اند.وی شیعیان را بدین متهم می‌کند که با گسترش فرهنگ توسل، توحید را که اصلی ترین شعار اسلام است، از جایگاه خویش منحرف کرده‌اند. وی می‌گوید عرب های عصر پیش از اسلام، به خداوند معتقد بودند و همچنان که در قرآن هم یاد شده است، صرفاً بت ها را شفیعان درگاه الهی می‌دانستند. از دید وی، مهم ترین شعار پیامبر (ص)، ترویج خداپرستی نبود؛ چرا که مردم همه خداپرست بودند. شعار پیامبر (ص)، ترویج این معنا بود که خدا خودش از رگ گردن به مردم نزدیک تر است و واسطه‌ای نیاز ندارد. استدلال های گستردهٔ او که در کتاب هایی مثل قاعدة جلیلة فی التوسل و الوسیله، یا توحید الالوهیة و جز آن ها عرضه شده است، ابن تیمیه البته از جانب شیعیان و هم عامه مسلمانان، با مخالفت های بسیار گسترده، و پاسخ هایی نیز روبه رو گردید.

3. وی شدیداً مخالف با رشد و توسعهٔ فلسفه، و دیگر علومی است که به نظرش، ریشه در فرهنگ هایی غیر از شبه جزیرهٔ عربستان، به جز دورهٔ زندگی پیامبر اسلام دارند.(مخالف هر گونه فلسفه)

4.از فتواهای مهم او، فتوا به حرمت کلام و منطق، علاوه بر فلسفه و عرفان است.[۵][۶] برخی ابن تیمیه را نخستین کسی می دانند که مفهوم عرضه و تقاضا در اقتصاد را معرفی کرد.[۷] به همین ترتیب، وی را باید از معدود شخصیت های کهن در جهان اسلام، تلقی کرد که بر استقراء شواهد و کاربرد روش تجربی اصرار داشته‌اند. وی در عموم آثار خویش، می‌کوشد با استقراء شواهد بحث در قرآن، کتب تاریخی، و حتی آداب و رسوم و شواهد شناختهٔ رایج در عصرش، بحث ها و مطالعات و اظهار نظرهای خود را مستند کند. هرچند بدلایل غیر منطقی خود که دور از هرگونه عقل سلیم می باشد نتوانست تفکرات خود را در قالب منطق و دین و شریعت اثبات نماید. و حتی در مستندات خود نیز دچار تزلزل فراوان شده است.

ابن تیمیه از نظر علمای اهل سنت[ویرایش]

1.محمد بن محمد بخاری (دانشمند حنفی مذهب، متوفای 841) فریاد می زندکه:"هر کس به ابن تیمیه شیخ الاسلام بگوید،کافر است." (إنّ من أطلق القول علی ابن تیمیّة أنّه شیخ الإسلام فهو بهذا الإطلاق کافر) البدر الطالع: 2/260.

2. ابن حجر عسقلانی (متوفای 852، از ارکان علمی اهل سنت) صراحتاً در کتاب درر الکامله ، ج1 ، ص155 نظر بزرگان و علمای اهل سنت را نسبت به ابن تیمیه بیان می کند و می گوید:"در جامعه اسلامی (اهل سنت و نه شیعه )، بعضی ها می گویند که ابن تیمیه مجسم (کسی که خدا را جسمانی می داند) است ، بعضی ها می گویند ملحد و زندیق است ، بعضی ها می گویند منافق است." (فمنهم من نسبه إلی التجسیم، ومنهم من ینسبه إلی الزندقة، ومنهم من ینسبه إلی النفاق)

ابن حجر عسقلانی در همان می نویسد که قضات اهل سنت در زمان ابن تیمیه اعلام کردند:"هر کس معتقد به عقاید «ابن تیمیّه» باشد، خون و مالش حلال است."(من اعتقد عقیدة ابن تیمیّة حلّ دمه و ماله) الدرر الکامنة: 1/147، البدر الطالع: 1/67، مرآة الجنان للیافعی، ج 2، ص 242. نیز در همان ج1، ص154 می‌گوید:"مردم مسلمانان و علماء اسلام، نظرشان نسبت به ابن تیمیه، بعضی می‌گویند او زندیق و ملحد و بی‌دین و برخی می‌گویند او منافق است؛ چون نسبت به ساحت امیرالمؤمنین علی ابن ابوطالب (علیه السلام) جسارت و حرف‌های بی‌ربط زده است."

3. ابن حجر مکی، در کتابی که حتی علیه شیعه نوشته است، وقتی به ابن تیمیه می رسد می گوید: "خدا او را خوار و گمراه و کور و کر کرده است، و پیشوایان اهل سنّت و معاصرین وی از شافعی ها، و مالکی ها، و حنفی ها، بر فساد افکار و اقوال او تصریح دارند." (الفتاوی الحدیثة: 86 .بن تیمیّة عبد خذله اللّه، وأضلّه وأعماه، وأصمّه وأذلّه، وبذلک صرّح الأئمّة الذین بیّنوا فساد أحواله وکذب أقواله... وأهل عصرهم وغیرهم من الشافعیّة والمالکیّة والحنفیّة)

4. ابن بطوطه، جهان‌گرد نامی مراکشی در سفرنامه اش می نویسد: "در دمشق یکی از بزرگان فقهای حنبلی به نام ابن تیمیّه را دیدم که در فنون مختلف سخن می گوید، ولی عقل او سالم نبود." (رحله ابن بطوطه، ج 1، ص 57)

5. محمّد بخاری (حنفی متوفّای سال 841) در بدعت‌گذاری و تکفیر ابن تیمیّه بی پرده سخن گفته است، تا آن‌جا که در مجلس خود تصریح نموده است که اگر کسی ابن تیمیّه را «شیخ الاسلام» بداند، کافر است.( بدر الطالع، ج 2، ص 260)

6. ابن حجر عسقلانی متوفّای 852 و شوکانی متوفّای 1255، دو تن از عالمان بزرگ اهل سنّت مینویسند: قاضی شافعی دمشق دستور داد که در دمشق اعلام کنند که: "هر کس معتقد به عقاید ابن تیمیّه باشد، خون و مالش حلال است." (الدرر الکامنة، ج 1، ص 147؛ البدر الطالع، ج 1، ص 67 و مرآة الجنان، ج 2، ص 242)

7. حصنی دمشقی (از بزرگان اهل سنت) ابن تیمیّه را زندیق می داند.حصنی دمشقی می نویسد: "ابن تیمیّه ای را که دریای علم توصیف می کنند، برخی از پیشوایان، او را زندیق (ملحد) مطلق می شمارند.علّت گفتار بعضی از پیشوایان هم این است که تمام آثار علمی ابن تیمیّه را بررسی کرده و به اعتقاد صحیحی برنخورده اند؛ مگر این که وی در موارد متعدّد برخی از مسلمانان را تکفیر می کند و برخی دیگر را گمراه می داند.با این که کتاب های وی آمیخته به تشبیه حقّ به مخلوقات و تجسیم ذات باری تعالی و هم چنین جسارت به ساحت مقدّس رسول اکرم [صلی الله علیه و آله] و شیخین و تکفیر عبداللّه بن عباس است."

حصنی دمشقی در جای دیگر می نویسد:"ابن تیمیّه گفته است: هر کس به مرده و یا فرد دور از نظر استغاثه کند ... ظالم، گمراه و مشرک است.از این سخن ابن تیمیّه، بدن انسان می لرزد، این سخن، پیش از زندیق حرّان، ابن تیمیّه از دهان کسی در هیچ زمان و هیچ مکانی بیرون نیامده است. این زندیق نادان و خشک، داستان عمر را وسیله‌ای برای رسیدن به نیّت ناپاکش در بی اعتنایی به ساحت حضرت رسول اکرم، سیّد اوّلین و آخرین، قرار داده و با این سخنان بی اساس، مقام و منزلت آن حضرت را در دنیا پایین آورده است و مدّعی شده است که حرمت و رسالت آن بزرگوار پس از رحلت از بین رفته است. این عقیده به یقین کفر و در واقع زندقه و نفاق است." (دفع الشبه عن الرسول، ص 131)

8.سُبْکی،(از بزرگان اهل سنت) ابن تیمیّه را بدعت گذار می داند. وی متوفّای سال 756 هجری، از دانشمندان پرآوازه اهل سنّت و معاصر ابن تیمیّه می نویسد: "او در پوشش پیروی از کتاب و سنّت، در عقاید اسلامی بدعت گذاشت و ارکان اسلام را درهم شکست. او با اتّفاق مسلمانان به مخالفت برخاست و سخنی گفت که لازمه آن جسمانی بودن خدا و مرکّب بودن ذات اوست، تا آن جا که ازلی بودن عالَم را ملتزم شد و با این سخنان حتّی از 73 فرقه نیز بیرون رفت" (طبقات الشافعیّه، ج 9، ص 253؛ السیف الصقیل، ص 177 و الدرّة المضیئة فی الردّ علی ابن تیمیّه، ص 5)

9.ذهبی(متوفّای 774) دانشمند بلند آوازه اهل سنّت که خود همانند ابن تیمیّه، حنبلی مذهب و در علم حدیث و رجال سرآمد عصر خویش بود، پیروان ابن تیمیه را بیگانه، فرومایه و مکّار می داند. ذهبی در نامه ای خطاب به وی می نویسد: "ای بیچاره! آنان که از تو متابعت می کنند در پرتگاه زندقه و کفر و نابودی قرار دارند ... نه این است که عمده پیروان تو عقب مانده، گوشه گیر، سبک عقل، عوام، دروغ‌گو، کودن، بیگانه، فرومایه، مکّار، خشک، ظاهر الصلاح و فاقد فهم هستند. اگر سخن مرا قبول نداری آنان را امتحان کن و با مقیاس عدالت بسنج".("یا خیبة! من اتّبعک فإنّه معرض للزندقة والإنحلال ... فهل معظم أتباعک إلاّ قعید مربوط، خفیف العقل، أو عامیّ، کذّاب، بلید الذهن، أو غریب واجم قویّ المکر، أو ناشف صالح عدیم الفهم، فإن لم تصدّقنی ففتّشهم وزِنْهم بالعدل ...")

تا آن جا که می نویسد: "گمان نمی‌کنم تو سخن مرا قبول کنی! و به نصیحت‌های من گوش فرا دهی! تو با من که دوستت هستم این چنین برخورد می کنی پس با دشمنانت چه خواهی کرد؟ به خدا سوگند، در میان دشمنانت، افراد صالح و شایسته و عاقل و دانشور فراوانند، چنان که در میان دوستان تو افراد آلوده، دروغ‌گو، نادان و بی عار زیاد به چشم می خورند."( الإعلان بالتوبیخ، ص 77 و تکملة السیف الصقیل، ص 218.)

برخی از اساتید شیخ ابن تیمیه[ویرایش]

  • پدرش شیخ المجد ابن تیمیة
  • شیخ زین‌الدین ابن المنجا
  • مجد الدین ابن عساکر

برخی از شاگردان ابن تیمیه[ویرایش]

  • شمس‌الدین ابن قیم الجوزیه
  • ابو عبدالله محمد الذهبی صاحب میزان الاعتدال
  • اسماعیل بن عمر بن کثیر
  • محمد بن عبدالهادی المقدسی
  • ابوالعباس احمد بن الحسن الفارسی مشهور به قاضی الجبل
  • زین‌الدین عمر مشهور به ابن الوردی

انتقاد از ابن تیمیه[ویرایش]

نیازمند مدرک

آثار ابن تیمیه[ویرایش]

مقاله[ویرایش]

  • در تفسیر
    • رسالة در تفسیر وکیف یکون
    • تفسیر سورة الاخلاص
    • جواب أهل العلم والایمان
    • تفسیر المعوذتین
  • در عقاید
    • الایمان
    • الاستقامة
    • اقتضاء الصراط المستقیم
    • الفرقان بین أولیاء الرحمن وأولیاء الشیطان
    • التوسل والوسیلة
    • الرسالة الحمویة
    • الرسالة التدمریة
    • العقیدة الواسطیة
    • رسالة مراتب الادارة
    • الاحتجاج بالقدر
    • بیان الهدی من الضلال
    • الجواب الصحیح
    • معتقدات اهل الضلال
    • معارج الوصول
    • السؤال عن العرش
    • بیان الفرقة الناجیة
    • درء تعارض العقل والنقل
    • منهاج السنة النبویة
    • ابطال قول الفلاسفة باثبات الجواهر العقلیة
    • شرح حدیث النزول
    • نقض المنطق
    • الرد علی المنطقیین
    • رفع الملام عن الأئمة الأعلام
    • الواسطة بین الحق والخلق
  • در فقه
    • رسالة القیاس
    • القواعد
    • رسالة الحسبة
    • الأمر بالمعروف
    • العقود
    • المظالم المشترکة
    • حقیقة الصیام
  • قصائد
    • القصیدة التائیة

کتاب[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDBBBA2.htm
  2. http://www.mashreghnews.ir/fa/news/249387/ابن‌تیمیه-سرچشمه-خباثت‌هاي-وهابیت-و-دشمن-امیرالمؤمنین-ع-فیلم-و-تصاویر
  3. http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDBBBA2.htm
  4. http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDBBBA2.htm
  5. مرتضی مطهری، کلیات علوم اسلامی، کلام، مذاهب و فرق کلامی، ص ۶۵
  6. ویکی‌پدیای انگلیسی
  7. Hosseini, ‎Hamid S.. “Contributions of Medieval Muslim Scholars to the History of Economics and their Impact: A Refutation of the Schumpeterian Great Gap”. In A Companion to the History of Economic Thought. Biddle, Jeff E. ; Davis, Jon B. ; Samuels, Warren J.. Malden, MA: Blackwell, 2003. 28–45 [28 & 38]. ISBN 0-631-22573-0. 
  • رحله ابن بطوطه، ج 1، ص 57
  • بدر الطالع، ج 2، ص 260
  • الفتاوی الحدیثه، ص 86
  • الدرر الکامنة، ج 1، ص 147؛ البدر الطالع، ج 1، ص 67 و مرآة الجنان، ج 2، ص 242
  • دفع الشبه عن الرسول، تحقیق جماعة من العلماء، ص 125
  • دفع الشبه عن الرسول، ص 131
  • طبقات الشافعیّه، ج 9، ص 253؛ السیف الصقیل، ص 177 و الدرّة المضیئة فی الردّ علی ابن تیمیّه، ص 5
  • الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، ج 1، ص 155
  • الإعلان بالتوبیخ، ص 77 و تکملة السیف الصقیل، ص 218
  • ابن تیمیه، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

پیوند به بیرون[ویرایش]

الگو:بزرگان جهان اسلام در سده‌های یکم تا هشتم هجری