جرمی بنتام

جرمی بنتام

جرمی بنتام (به انگلیسی: Jeremy Bentham)‏ فیلسوف و حقوقدان انگلیسی

زندگی

در ۱۵ فوریه ۱۷۴۸ در لندن به دنیا آمد. او دارای نبوغ زیادی بود. بنتام پس از تحصیلات مقدماتی به دانشگاه آکسفورد رفت و در ۱۷۶۳ از آنجا فارغ‌التحصیل گشت.

او در سال ۱۷۸۵ به ایتالیا و قسطنطنیه و در سال ۱۷۸۷ به روسیه مسافرت کرد. در روسیه کتابی به نام دفاع از رباخواری (Defence of Usury) نوشت.

مهم‌ترین اثر او مقدمه‌ای بر اصول اخلاقیات و قانونگذاری (Introduction to Principles of Morals and Legislation) است، که در سال ۱۷۸۹ منتشر شد. وی در این کتاب از اصل اصالت سودجویی دفاع می‌کند و عقیده دارد هدف قانونگذار باید این باشد، که حداکثر خوشی و آسایش را برای حداکثر افراد تأمین نماید.

مرگ

او در ۶ ژوئن ۱۸۳۲ در لندن درگذشت. وی وصیت کرد تا بدن اورا با یونجه پر کنند و بر روی یک صندلی بگذارند.بدن او امروزه در دانشگاه لندن وجود دارد. در واقع جرمی بنتام از نظر شیوه تفکر در نقطه مقایل منتسکیو قرار دارد بنتام انگلیسی است اما تفکر فرانسوی دارد حال انکه منتسکیو فرانسوی با نحوه تفکر انگلیسی است تفکر انگلیسی تجربه گرایانه بوده و تفکر فرانسوی ارمان خواهانه است

فلسفه

نمی توان از «سود» و «لذت» سخن گفت و نام «جرمی بنتام» را بر زبان نیاورد. این متفكر انگلیسی قرن هجده و نوزده اگرچه در تفكر عقلانی مشرب بود، اما برخلاف فیلسوفان هموطن خود كه همواره بر مدار محافظه كاری و اعتدال حركت می كردند، رفتاری انقلابی داشت. این رفتار اما برآمده از نگاه و اندیشه متفاوت وی نسبت به متفكران انگلیسی نیز بود. متفكران انگلیسی، محافظه كار و اهل مكتب تجربی اند، از آن روی كه معتقد به سیر تكاملی طبیعی هستند و بر این اندیشه اند كه فهم و توانایی انسان اگرچه می تواند یاری دهنده پیشرفت در این سیر تكاملی باشد اما نمی تواند تغییراتی اساسی را به وجود آورد. اما بنتام بی اعتقاد به سیر منظم تكامل طبیعی، اعتقاد به نامنظم بودن این مسیر تكاملی داشت و از همین روی هم بود كه می گفت، «اكنون» ادامه «گذشته» نیست و می توان قطع رابطه كرد با آنچه پیشتر روی داده و سپس جهان را بر نقشه ای دیگر سازمان داد. بنتام، بنا بر چنین اندیشه هایی، خود را به متفكران فرانسوی نزدیك می دید، اگرچه اجزای زندگی او كماكان با روحیات یك متفكر انگلیسی همخوانی داشت. چه آنكه زندگی ای بی ماجرا و گوشه گیرانه و به دور از هیاهو و درگیری، در تطابق با همان روحیه یكنواخت انگلیسی او بود.موضوعات مورد علاقه او اگرچه متنوع و متكثر بود، از اقتصاد و الهیات تا حقوق و سیاست و از روانشناسی تا اخلاق، اما موضوع اصلی پژوهش او، حقوق بود. همچنانكه اكثر اعضای خانواده وی نیز از وكلای دعاوی بودند، او نیز در ۱۵ سالگی وارد كانون وكلای انگلیس شد. بنتام اما تحقیق در علم حقوق و فلسفه حقوق را بر شغل وكالت ترجیح داد و به پژوهش و نوشتن در زمینه «حقوق» پرداخت. در بحث و سخن از حقوق و قانونگذاری است كه بنتام نظریه معروف خود، «اصل سودمندی» را مطرح می كند. او معتقد است كه از میان امكانات مختلفی كه در هر مورد در برابر ما وجود دارد، باید آن امكان را برگزینیم كه بیشترین سعادت یا لذت را برای بیشترین تعداد از افراد مهیا می سازد: «غایت و هدف یك قانونگذار باید سعادت مردم باشد، در امور قانونگذاری، اصل راهنما باید سودمندی همگان باشد. اما برای اینكه این اصل را با كارایی كامل اجرا كنیم، سه شرط باید رعایت شود. نخست آنكه، باید مفهوم مشخص و دقیقی برای واژه سودمندی قائل شویم. دوم آنكه باید حاكمیت عالی و تقسیم ناپذیر این اصل را با نفی مطلق هر اصل دیگر، اعلام كنیم و در اجرای این اصل نیز هیچ استثنایی را در هیچ مورد قائل نشویم. سوم اینكه باید نوعی روش محاسبه یا «حساب اخلاقی» را كشف كنیم كه به وسیله آن بتوانیم به نتایجی یكسان برسیم.»بنتام معتقد بود كه جست وجوی لذت و گریز از درد، تنها غایت و هدف آدمی است حتی در لحظه ای كه انسان بزرگترین لذت را از خود دریغ می كند و یا دردهای سنگینی را بر خود هموار می كند نیز به دنبال لذتی دیگر است. او بدین ترتیب ایثار كردن و گذشت را نیز اگرچه با صرف نظر كردن از برخی لذت ها همراه بود اما در مسیر كسب لذتی دیگر می دانست. او بدین ترتیب در توصیف «اصل سودمندی» می گفت كه در هر استدلالی، اساس كار ما باید محاسبه و مقایسه دردها و لذت ها باشد و هیچ اندیشه دیگری را نباید در استدلال خود دخالت دهیم. اصل مورد نظر بنتام اما اگرچه در ظاهر بسیار ساده و منطقی به نظر می آید اما با تردیدها و پرسش های متقابل نیز روبه رو شده است. بنتام از سنجش میزان درد و لذت در تصویب یك قانون سخن می گوید و این در حالی است كه معیار مطلقا دقیقی برای آزمایش هر قانون پیشنهادی ای وجود ندارد و اینچنین است كه یكی از منتقدین بنتام می گوید: «اصل سودمندی آنچنان ذهنی است كه نتیجه گیری های شخصی بر اساس آن، گاهی در یك جهت و زمانی در جهت دیگر است.» بنتام در مواجهه با حكومت انگلیس، بنا بر اعتقاد یك اصل سودمندی، خواستار اصلاحی اساسی بود و از حكومت یك اكثریت دموكراتیك سخن می گفت تا احتمال حاصل شدن بزرگترین لذت برای بیشترین تعداد از افراد فراهم آید. بنتام حكومت را به «فن پزشكی» تشبیه می كرد و می گفت كه كار قانونگذار به مانند كار یك پزشك، گزینش میان چند شر است، چرا كه از نظر او، هر قانونی به هر حال یك شر است و نقض آزادی به حساب می آید. او بدین ترتیب می گفت: «قانونگذار باید از دو امر یقین حاصل كند. اول اینكه همواره حوادثی كه او می كوشد از آنها جلوگیری كند در واقع شر هستند و دوم اینكه این شرها بزرگتر از شرهایی هستند كه او در قالب وسیله از آنها استفاده می كند.» جرمی بنتام بدین ترتیب هم اندیش با آن آنارشیست های فرانسوی ای به نظر می آمد كه حكومت را با لذت، یك «شر» می دانستند. جرمی بنتام را اگرچه متفكری لیبرال می دانند اما تفاوت است میان اندیشه های او و دیدگاه های افرادی همچون جان لاك، چه بسا هم لاك و هم بنتام، حامی مالكیت خصوصی باشند و این وظیفه را یكی از اصلی ترین وظایف دولت بدانند اما لاك از آن روی چنین حكمی می دهد كه معتقد به حق طبیعی آزادی و زندگی مناسب برای انسان ها است. بنتام ولی اگر حامی مالكیت خصوصی و حمایت دولت از مالكیت خصوصی است، از آن رو است كه نتیجه تحقق مالكیت خصوصی را، تامین سعادت عمومی و سودمندی همگانی می داند. «لاك» بر اساس اخلاق است كه نظریه لیبرالی خود را بنا می كند و بنتام اما براساس «اصل لذت»، چنین تئوری ای را استوار می سازد. اینچنین است كه بسیاری، بنتام را طرفدار مكتب «اصالت عمل» دانسته اند، مكتبی كه با دور شدن از مكاتب ایدئولوژیك، مورد اقبالی روزافزون نیز قرار گرفته است.

منابع

Wikipedia contributors, "Jeremy Bentham," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeremy_Bentham&oldid=191355417 (accessed February 18, 2008).

http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1177671 روزنامه شرق - شماره 837 28/5/85 - صفحه 6 (علوم سياسي)