اذان

اذان از نظر لغوی به معنی «آگاهی دادن»، «آگاهانیدن» و «خبر به گوش رساندن» است. در دین اسلام، ندایی است برای اعلام وقت نماز با الفاظ مخصوص. در عربستان پیش از اسلام به ندا دادن و جمع کردن مردم برای خبرها و کارهای مهم، اذان گفته می‌شده‌است.^{[نیازمند منبع]} نمازهای روزانهٔ مسلمانان در ساعات مشخصی ادا می‌شوند که به این زمان‌ها اوقات شرعی می‌گویند. از آنجا که به یاد داشتن زمان دقیق داخل شدن به وقت نماز کار آسانی نیست، در محله‌ها و شهرهای مختلف گفتن اذان با صدای بلند در مسجدها رواج داشته و دارد. اذان را مؤذن در جایی بلند مانند گلدستهٔ مسجد می‌خواند. خواندن اذان واجب نیست اما مستحب است که پیش از شروع هر نماز، ابتدا اذان و سپس اقامه خوانده شود. در صدر اسلام، پیامبر اسلام در چندین مورد برای اعلام خبر (مانند فراخوانی برای جنگ بدر) از اذان استفاده کرده‌است.

متن اذان

تکرار	متن عربی	ترجمه	فرقه
۴بار	الله اکبر	خداوند بزرگ‌ترین است (بزرگتر از آن است که توصيف شود).∗	شیعه و سنی
۲بار	اشهد ان لا اله الّا الله	گواهی می‌دهم که خدايي جز خداوند نيست.	شیعه و سنی
۲بار	اشهد ان محمداً رسول الله	گواهی می‌دهم که محمّد فرستادهٔ خداوند است.	شیعه و سنی
۲بار	اشهد ان علیاً ولی الله	گواهی می‌دهم که علی ولي خداوند است.∗	فقط شیعه
۲بار	حی علی الصلاة	بشتاب بر نماز.	شیعه و سنی
۲بار	حی علی الفلاح	بشتاب بر رستگاری.	شیعه و سنی
۲بار	الصلاة خیر من النوم	نماز بهتر است از خواب∗	فقط سنی در اذان صبح
۲بار	حی علی خیر العمل	بشتاب بر بهترین کار∗	فقط شیعه
۲بار	الله اکبر	خداوند بزرگ‌ترین است (بزرگتر از آن است که توصيف شود).	شیعه و سنی
۲بار	لا اله الّا الله	خدايي جز الله نيست.∗	شیعه دوبار اما سنی تنها یک بار

^  پیروان مذهب مالکی الله اکبر ابتدای اذان را به جای چهار بار فقط دوبار می‌گویند.

^  عبارت «اشهد انّ علیّا ولی الله» فقط توسط شیعیان خوانده می‌شود. با این حال شیعیان اذعان دارند که این جمله جزو اذان و اقامه نیست و خواندن آن نیز واجب نیست بلکه مستحب و مستحسن است^{[نیازمند منبع]}. گاهی بعضی از شیعیان عبارت دیگری را نیز به آن اضافه می‌کنند مانند «اشهد انّ مولانا امیرالمؤمنین علیّاً و ابناؤه المعصومین حجج الله» «گواهی می‌دهم که سرور ما امیر مؤمنان علی و پسران معصوم او حجّت و برهان‌هایی برای خدا(در زمین) هستند».

^  جمله «الصلوة خیرمن النّوم» به معنی «نماز از خواب بهتر است» را فقط اهل سنّت در اذان صبح (فجر) می‌خوانند و معتقدند که نخستین بار عمر در زمان پیغمبر این عبارت را به اذان افزوده‌است.^{[نیازمند منبع]}

^  جمله «حی علی خیرالعمل» به معنی "بشتاب به سوی بهترین کارهاً تنها توسط شیعیان گفته می‌شود. بر اساس بحارالانوار، در زمان پیغمبر این عبارت در اذان گفته می‌شده‌است امّا عمر (یا به قولی عثمان) این جمله را حذف کرد و گفت می‌ترسم مسلمانان نماز را بهترین کارها بدانند و از جهاد غافل شوند. .^{[نیازمند منبع]}

^  شیعیان جملهٔ پایانی (لا اله الا الله) را دو بار تکرار می‌کنند.

دیدگاه اهل سنت

اهل سنت عقیده دارند که نخستین بار اذان در مدینه خوانده شد و حمزه پسر عبدالمطّلب این پیشنهاد را به محمّد داد (در حالی که بعضی دیگر طبل و بوق یا زنگ را برای دعوت مردم به نماز پیشنهاد کرده بودند).اهل سنت همچنین عقیده دارند عمر، کلمات اذان را در خواب دید و به پیامبر عرضه کرد و بلال حبشی همان‌ها را در اذان خواند. سنی‌ها معتقدند که بعضی عبارات اذان مانند «الصلوة خیر من النوم» را بلال حبشی افزوده‌است.^{[نیازمند منبع]}

دیدگاه تشیع

شیعیان اذان را عبادتی می‌دانند که از جانب خدا تعیین گردیده‌است و تغییر در جملات اذان را مترادف بدعت می‌دانند^{[نیازمند منبع]}.هم چنین عقیده شیعیان این است که نخستین اذان بلال حبشی در مدینه بوده‌است اما حضرت محمّدص پیش از هجرت به مدینه برای تمام نمازها خود، اذان می‌گفته‌است .

نحوه خواندن اذان

اذان پس از داخل شدن وقت نماز گفته می‌شود. مؤذن در هنگام اذان معمولاً در جای بلندی قرار گرفته و می‌ایستد. در بین مسلمانان معمول است که مؤذن در هنگام ادای جملات اذان، دست‌ها را به گوش می‌گذارد و با صدای بلند جملات اذان را قرائت می‌کند. هم چنین معمول است که مؤذن بین جملات اذان تا حد عرفی فاصله بدهد و اصوات را کشیده ادا کند. هم چنین اعتقاد بر این است که اگر موذّن در هنگام اذان صدا را در گلو بگرداند تبدیل به غنا می‌شود و حرام است.^{[نیازمند منبع]}

دعا پس از اتمام جمله‌های اذان در بین مسلمانان رایج است. شیعیان معمولاً بعد از اذان عبارت «وصلّی الله علی سیّدنا محمّدٍ و آله و سلَّم» «و خداوند بر سرور ما محمّد و بر خاندان او درود و سلام فرستاد» را می‌افزایند. در بین اهل سنت این دعا معمول تر است: «اللهم رب هذه الدعوة التامة والصلاة القائمة آت محمداً الوسیلة و الفضیلةو ابعثه مقاماً محموداً الذی وعدته» به معنی «خداوندا، این دعوت و نماز ما، به محمّد شفاعت و فضل جاودانی ببخش و او را به جایگاه ستوده‌ای که به وی وعده دادی برسان».

اذان در ایران

در ایران بیشتر اذان را در آواز بیات ترک در گوشه روح‌الارواح می‌خوانده‌اند. به ویژه اذان مؤذن‌زاده اردبیلی که این استعداد در خانواده او موروثی است. اذان را در شور و شهناز و حجاز ابوعطا هم می‌خوانند. بسیاری از خوانندگان آواز در موسیقی ایران مرتبه مؤذنی نیز داشته‌اند. در مراسم تعزیه اگر اذان باید گفته شود، حتماً به آواز کردی است. اذان گويي با لحن موسيقي ايراني توسط برخي خوانندگان آواز ايراني در گذشته انجام شده است که از اين دست مي توان به اذان ابوالحسن دماوندي يکي از خوانندگان اواخر قاجاريه و اوايل پهلوي اشاره کرد. اذان او که در فواصل بيات ترک است در واقع نخستين نمونه ضبط شده اذان روي صفحات گرامافون است که در سال 1308 ضبط شده است.او که علاوه بر خواننده بودن، موذن مظفرالدين شاه بوده است

اذان گويي در بين استادان موسيقي آوازي از سال هاي بسيار دور رواج داشتهاست از آن جمله مي توان به سيدحسين عندليب اصفهاني موذن مسجد سپهسالار (مطهري)، حاج موذن تفرشي پدر حسين قلي خان نکيسا که در عهد محمدعلي شاه، موذن مشهوري بود، ابوالحسن دماوندي موذن مظفرالدين شاه، سيدعبدالرحيم اصفهاني استاد دماوندي، قربان خان قزويني معروف به شاهي و تاج اصفهاني اشاره کرد. پس از دماوندي حدود 15 سال بعد، تاج اصفهاني خواننده مکتب اصفهان، اذاني را در بيات ترک خواند.

عطا»الله اميدوار معمار، شهرساز، نقاش و موسيقيدان نيز همانند ديگر آوازخوانان موسيقي ايراني بهاذان گويي در دستگاه هاي مختلف موسيقي پرداخته است البته او بر خلاف ديگران که تنها در بيات ترک اذان گفته اند تجربه هايي را در دستگاه هاي نوا، همايون و چهارگاه انجام داده به طوري که با استناد به شيوه هاي آوازي در اين دستگاهها اذان گفته است. البته به گفته بسياري از اهالي فن موفق ترين تجربه اميدوار در اذان گويي در دستگاه چهارگاه است. اين اذان به طور مشخص در گوشه منصوري شکل مي گيرد. در کنار تمامي موذنيني که يا خواننده بودند يا از ابتدا موذن، رحيم موذن زاده اردبيلي در 30 سالگي يعني در سال 1334 اذان معروفش را گفت. اين اذان در حال حاضر جاودانه ترين اذان در ايران است که در گوشه «روح الارواح» و در بيات ترک خواند. ماندگاري اين اذان بواسطه فضاي دستگاه بيات ترک با صداي موذن زاده است که باعث شده اذان او به عنوان اولين رويداد از چهار رويداد منحصر به فرد در موسيقي آئيني -مذهبي ايران ثبت شود. محمدرضا شجريان استاد آواز ايراني که خود در خواندن قرآن و مناجات صاحب شناخت و مهارت غير قابل انکاري است اذان موذن زاده را در تاريخ ماندگار مي داند. به گفته شجريان او دستگاه عظيم بيات ترک را در 5 دقيقه خلاصه کرده است. پدر رحيم موذن زاده تا دهه 20 در اردبيل اذان مي گفته و بعد از او رحيم فرزند او راه پدر را ادامه داده است البته دو برادر او سليم و داوود نيز اذان مي گويند. سليم موذن زاده که هم اکنون فعاليت هاي مذهبي خود را با نوحه خواني و مداحي ادامه مي دهد اذانش را در دستگاه ماهور خوانده است. حسين صبحدل از جمله موذنيني است که به تمام زواياي موسيقي ايراني تسلط کافي دارد و همين مساله باعث خلق اذان او در مايه بيات ترک شد. اذان او همانند موذن زاده در يک دستگاه است اما دو نوع متفاوت را با شيوه مختلف آوازي بيان مي کند. قدمت اذان صبحدل به سه دهه مي رسد که در واقع جز» آخرين اذان هاي شکوهمند است. البته او اذاني هم در ماهور دارد. به گفته بسياري از صاحب نظران اذان موذن زاده و صبحدل هم پهلو و هم رديف هستند و نمي توان يکي را بر ديگري برتر دانست.

جستارهای وابسته

• Azan / Adhan MP3 Downloads
• Azan / Adhan MP3 Downloads
• فیلمی از نحوه اذان گفتن در یوتیوب
• اذانگوی ماهواره ای بین المللی -سیستم محاسبه گر جهانی اوقات شرعی
• نمایشگر ماهواره ای بین المللی اوقات شرعی
• دستگاه اذان گوی اتوماتیک ماهواره ای
• پخش اذان به وقت محلی در هر نقطه از کره زمین
• رحیم موذن‌زاده اردبیلی
• اذان صبح
• اذان ظهر
• اذان مغرب

منابع

• ستایشگر، مهدی. واژه نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد اوّل. چاپ دوّم. تهران: اطلاعات، ۱۳۸۱. ISBN 964-423-305-0. 
• ویکی‌پدیای انگلیسی
• تاریخ عبادات اسلامی، محمود کدخدایان، مشهد: شعله، ۱۳۸۵