فتوحات مسلمانان

دوران خلفا     گسترش قلمرو اسلام در زمان محمد, ۶۲۲-۶۳۲      گسترش قلمرو اسلام در زمان خلفای راشدین, ۶۳۲-۶۶۱      گسترش قلمرو اسلام در زمان خلفای اموی, ۶۶۱-۷۵۰

فتوحات مسلمانان که فتوحات اسلامی نیز نامیده می‌شود؛ در دوره رسالت محمد پیامبر دین اسلام جنگهایی بود اما بیشتر حالت دفاعی داشت. و حرکتهایی مانند ارسال پیام رسالت به بلاد همسایه نیز برای صدور اسلام صورت گرفت و مهمترین فتح آنزمان فتح مکه و گسترش اسلام در سرزمین حجاز (نیمه غربی جزیرة العرب) بود. فتوحات اسلامی از زمان خلفای راشدین آغاز شد و تا دوره عثمانیان ادامه یافت.

محمد، پیامبر اسلام با هجرت از مکه به مدینه پایه های سیاسی اسلام را پایه گذاشت، و برای دفاع از آن در مقابل دشمنان خود بخصوص مخالفان مکی ایستادگی کرد. همچنین چندین جنگ (جنگ موته و تبوک) را برای تحکیم و حفظ ثغور اسلامی با رومیان در شام داشت. و بدنبال صلح حدیبیه با مکیان در نهایت موفق به فتح مکه بدون خونریزی شد. از آن پس به امپراتوری های اطراف خود نامه فرستاد و آنها را به اسلام دعوت کرد. پس از درگذشت محمد، خلیفه اول برای دفع مدعیان پیامبری و برگشتگان از اسلام جنگهای رده ترتیب داد. در زمان وی مسلمانان به سوی نبرد با رومیان و فتح شام نیز شتافتند و فلسطین به دست مسلمانان درآمد. ادامه کار در زمان خلیفه دوم، عمر بن خطاب منجر به فتح دمشق و یرموک شد و هرقل شام را رها کرد و به قسطنطنیه گریخت و شام بتدریج دردست مسلمانان افتاد و تا کوههای توروس در آسیای صغیر پیش رفتند. بیت المقدس که در آن زمان «ایلیاء» نام داشت به هنگام سفر عمر به شام از سوی اسقف اعظم تسلیم شد. از آن پس عمر به گسترش فتوحات در مصر و شمال آفریقا شتافت. در دوره پیامبر اسلام، محمد نیمه غربی شبه جزیره العرب در دست مسلمانان بود. در عهد ابوبکر تمام شبه جزیره تصرف شد. در عهد عمر مسلمانان تا ماوراء النهر و شمال دریای مکران و همه ایران (بجز سواحل شمال آنسوی دیواره های البرز) و سرزمین عراق، شام، مصر و باریکه سواحل لیبی را متصرف شدند. در زمان عثمان، تا دریاچه آرال و کناره های دریای کاسپین تا دریای سیاه (شرق آسیای صغیر و جنوب قفقاز)، جنوب آسوان و قسمت اعظم سواحل لیبی متصرف شد. در دوره اموی شمال غرب آفریقا تا مغرب، اندلس تصرف شد و بر متصرفان شرق اسلام افزوده شد.

عصر خلفای راشدین

در زمان ابوبکر پس از سرکوبی مخالفان در جزیرة العرب قسمتی از عراق (از ساسانیان) و همزمان قسمتی از شام (از روم شرقی) به تصرف مسلمانان درآمد و فلسطین به دست مسلمانان درآمد. و دمشق محاصره شد.

در زمان عمر تصرفات ادامه یافت و دمشق بطور کامل فتح شد و در 15 قمری بعلبک و حمص با صلح گشوده شد. پس از آن یرموک فتح گردید. سپس در 16 قمری بیت المقدس به محاصره درآمد و با مسالمت و با طی صلخنامه ای با نصاری با حضور عمر بدست مسلمانان درآمد. یزید بن ابوسفیان و پس از مرگ او معاویه حاکم شامات بودند. در زمان معاویه نیز تصرفات شامات ادامه داشت. در زمان عمر به پیشنهاد عمرو عاص که با مصر آشنا بود مسلمانان به فتح مصر شتافتند. مصر زیر سلطه رومیان بود. اسکندریه و مصر در 20 ق فتح شدند. و شهر فسطاط در آنجا تاسیس شد. در زمان عمر به ادامه فتوحات عراق و سپس ایران نیز پرداخته شد. ابوعبید ثقفی مامور اینکار بود. پیشتر حیره عراق (از حاکمیت ایران) در دست مسلمانان افتاده بود. ابوعبیده از رود فرات گذشت. اما در نبرد یوم الجسر (13 قمری) از ایرانیان که مجهز به فیل سواران به فرماندهی بهمن جادويه بودند شکست خورد. یکسال بعد در جنگ نزدیکی فرات ایرانیان به فرماندهی مهرویه همدانی شکست خوردند. و اعراب به تصرف در عراق از جمله بغداد که آبادی کوچکی بود پرداختند. عمر عتبة بن غزوان را به جنوب عراق راهی کرد. و به بصره امروزی رسید که مرزبانی ایرانیان بود. و ابله (بندر یا مدخل عراق) از نواحی بصره در 4 فرسنگی آن را تصرف کرد. دو جبهه برای تصرف ایران پدید آمد کوفه برای میانه ایران و بصره برای جنوب ایران. شهر بصره نیز اینگونه شکل گرفت. ایرانیان سپاهی عظیم با فرماندهی رستم فرخ زاد (فرمانده نيروهاى ايرانى در آذربايجان) ترتیب دادند. مسلمانان فرماندهی عمر در جنگ را بدلیل حفظ کیان اسلامی رد کردند، علی هم خود آنرا نپذیرفت و سعد بن ابی وقاص به فرماندهی برگزیده شد. پیشنهاد مسلمانان «پذيرفتن اسلام، پرداخت جزيه و يا تن دادن به جنگ» بود. جنگی بزرگ در 16 قمری پیش آمد که به شکست ایرانیان انجامید و قادسیه (شهرکی در 50 مایلی کوفه) نام داشت. ایرانیان تا تیسفون (مداین) عقب رفتند. در این زمان به خواست سعد کوفه (دار الهجرة) تاسیس شد. سپس تیسفون پایتخت ساسانیان و سپس جلولا فتح شد. و یزدگرد به کوهتانهای غربی و قصرشیرین و سپس جبال گریخت. ابوموسی اشعری در جنوب از بصره به سمت اهواز پیش رفت. و بحرین در آغاز خلافت عمر بدست مسلمانان افتاده بود. هرمزان مامور دفاع از جنوب ایران بود و در شوشتر مستقر بود. عمار یاسر جایگزین سعد بود به ابوموسی پیوست. و شوشتر فتح شد. ادامه تصرفات از جمله شوش را ابوموسی انجام داد. اسلام همچنان از خطر رومیان از جانب شام و حبشی ها از جانب یمن در امان نبودند و از آنجا هم غفلت نداشتند. یزدگرد در قم بود و ایرانیان سپاهی تجهیز کردند و اعراب هم با فرماندهی نعمان بن مقرن سپاه تجهیز کرد و جنگ میانی (فتح الفتوح در 20 قمری) را برای فتح نهاوند ترتیب دادند که (مسلمانان) پیروز شدند. تا این زمان تمام عراق از جمله شمال آن تصرف شده بود. در زمان خليفه دوم ادامه فتوحات تا خراسان و سيستان رسيده بود.

در دوران خلافت عثمان، فتوحات در شرق و غرب ادامه يافت. و به سرکوب شورشها نیز اقداماتی می شد. مردم ری (25 ق) و آذربایجان صلح را نادیده گرفتند و مسلمانان دوباره آنجاها را گشودند. در 29 ق مردم فارس و اصطخر شورش كرده و مسلمين را مجبور به فتح دوباره اين منطقه كردند گفته شده در سال 30 سپاهيان عرب براى اولين بار به طبرستان (گرگان) را گشودند. عبد الله بن عامر سردار مسلمانان در 30 ق نیشابور را تصرف کرد. و سپس نواحی خراسان چون: هرات، فارياب، بادغيس را گشود. یزدگرد که به خراسان گریخته بود 31 قمری در آسیابی در حوالی مرو کشته شد. در 31 ق بعضی خراسانیان و کرمانیان و سیستانیان (سیستان در عهد عمر فتح شده بود) شورش کردند و مجددا گشوده گردیدند. گفته شده در سال 32 قمری عربها از اهل خزر و ترك شكست‏ خوردند. اعراب زیادی در ایران بخصوص خراسان ساکن شدند. تنها منطقه‏اى كه بيش از دو قرن گشودن آن به درازا كشيد، مناطق شمال غرب ايران بود. اين مناطق، از طرف غرب به قفقاز و از طرف شرق به گرگان منتهى مى‏ شد. بخش شرقی تر آن از همان قرن نخست گشوده شد. پس از مصر در دوره عمر، شمال آفریقا همراه با قسمتی از اندلس بتدریج تا 27 ق فتح شد. شورش مردم اسکندریه خاموش شد. اولين نيروى دريايى مسلمين روانه قبرس شد و مسلمانان در آن منطقه نفوذ كردند. در غرب اسلامى، مهم‏ترين هدف مسلمانان، پيشروى در آسياى صغير و گرفتن قسطنطنيه پايتخت دولت‏ بيزانس بود. در دوره عثمان، يك بار مسلمانان تا تنگه داردانل نيز پيش رفتند و با بيزانسی ها به جنگ پرداختند. اين زمان، گستره ممالك اسلامى در شرق تا سيستان و خراسان بود. در شمال غرب ايران، شامل آذربايجان و ارمنستان، و در غرب شامل تمامى آنچه شامات ناميده می شد، بود، يعنى اردن، سوريه، فلسطين، لبنان و مصر. اين مناطق پيش از آن زير سلطه دولت‏ بيزانس (روم شرقى) بود. مردمان اين مناطق، بخشى عرب و بخشى رومى بودند. پس از اسلام، تركيب جمعيتى اين ديار به سود اعراب چرخيد و فرهنگ عربى به جز برخى از اقليت‏هاى قومى-مذهبى، در اين مناطق غالب گرديد.

علی با رسیدن به خلافت کوفه را مرکز خلافت ساخت که در میانه جهان اسلام قرار داشت و و برای حفظ ثغور اسلامی اهمیت نظامی و سیاسی فوق العاده داشت. و از سویی تصرف آن توسط مخالفین داخلی علی چون معاویه و اصحاب جمل برای خلافت شکست بزرگی بود. فتوحات در زمان علی برای اصلاح وضع داخلى متوقف گردید و معاویه برای رویارویی با علی با رومیان از در آشتی درآمد. از جمله شخصى را به نام خليد بن قره را به خراسان اعزام داشت. وقتى نامبرده به نيشابور رسيد آگاه شد كه از طرف بازماندگان كسرى، كه در آن زمان در كابل افغانستان می زيستند، تحريكاتى به عمل آمده و مردم آنجا را به خروج و مخالفت بر حكومت اسلامى وادار كرده اند. فرماندار على با نيروهايى كه در اختيار داشت به قلع و قمع آنان پرداخت و گروهى را اسير كرد و روانه كوفه ساخت.

عصر امویان

در عهد خلافت معاویه، فتوح اسلامی ادامه یافت؛ معاویه برای خلافت خود لشکری پدید آورد، و آداب لشکری رومی‌های شام را اقتباس نمود. در عهد خلافت وی، مسلمانان قبرس را فتح کردند و تا نزدیکی قسطنطنیه پیش رفتند.در زمان ولید بن عبدلملک، مسلمانان به ماوراءالنهر حمله بردند و سمرقند را فتح کردند و پادشاه چین را هم به پرداخت جزیه واداشتند. پس از آن، محمد بن قاسم به دستور حجاج بن یوسف، مولتان و پنجاب را فتح نمود.

پس از درگذشت علی و خلافت معاویه درگیری با رومیان بطور مستمر بود و در 49 قمری مسلمانان تا پشت ديوارهاى قسطنطنيه پیش رفتند. در ادامه تصرف آفریقا سودان نیز فتح شد و شهر قیروان هم بنا نهاده شد. در شرق اسلامی نیز تا بخارا و سمرقند و هند و سند و غور پیش رفتند. از اين زمان به بعد، نمی توان فتح بزرگى را براى مسلمين يافت، زيرا از يك طرف روميان با جسارت بيشترى آماده مقابله بودند و از طرف ديگر دورى مناطق جنگى، بويژه شرق اسلامى، مانع از آن بود كه مسلمين بتوانند اقدامات جدى براى فتح آن ديار انجام دهند. بتدريج مشكلات اين فتوحات، و درگيريهاى قبيلگى عربها در سرزمينهاى فتح شده -مانند خراسان- مانع از تجهيز نيروى زياد براى ادامه فتوحات گرديد. ارتدادهاى مكرر در مناطق فتح شده، قوت و نيرو را از اعراب مسلمان گرفت. شورشهاى درونى كشور اسلامى، مانند حركات خوارج و مخالفتهاى شيعى و غيره، عامل ديگرى در تضعيف حكومت مركزى بود.

فتوحات اسلام در اسپانیا

مسلمانان در نیمه دوم قرن هفتم میلادی به فتح اسپانیا روی آوردند؛ عرب‌ها پس از فتح اسپانیا نام اندلس را بر آن نهادند. پس از فروپاشی حکومت امویان اندلس، پادشاهی مسیحی اسپانیا به وجود آمد. در زمان پادشاهی فیلیپ دوم، بسیاری از مسلمانان اسپانیا اخراج و تبعید شدند.

عصر عباسیان

در سال ۴۲۱ هجری، حاکمان محلی عباسیان لشکرکشی‌های گسترده و پیاپی به هندوستان آغاز کردند؛ این کار از زمان سبکتکین شروع شد ودر زمان محمود غزنوی به اوج خود رسید. دستگاه خلافت عباسی، این حملات را نوعی جهاد برای گسترش اسلام تلقی می‌نمود؛ با فتح هند راه برای گسترش اسلام در هند گشوده شد و معابدی چون معبد سومنات ویران گشت.

در سال ۴۶۳ هجری (۱۰۶۸ میلادی)، الب‌ارسلان، با روم شرقی و امپراتوری بیزانس به جنگ پرداخت. امپراتور بیزانس، خواستار پس گرفتن سرزمین‌های تصرف‌شدن توسط سلجوقیان در آسیای ضغیر بود. در نبرد ملازگرد، سپاه بیزانس شکست خورد و امپراتور بیزانس به اسارت درآمد. پس از شکست ملازگرد، اسلام در بیزانس گسترش یافتٰ و حکومت سلجوقیان در روم تثبیت گشت.

فتوحات عثمانیان

در زمان سلطان محمد فاتح، قسطنطنیه به تصرف مسلمانان درآمد؛ از آن پس قسطنطنیه، اسلامبول نامیده شد و سپس به استانبول تغییر نام داد.

منابع

• صالح احمد علی. الفتوحات الإسلامية. بیروت: شرکه المطبوعات للتوزيع و النشر، ۱۴۲۳ ق..