عبدالکریم سروش

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
عبدالکریم سروش
زادروز ۲۵ آذر ۱۳۲۴ (۶۸ سال)
ایران ایران ، تهران
محل زندگی ایالات متحده آمریکا
ملیت ایرانی
نام‌های دیگر حسین حاج فرج‌الله دبّاغ
پیشه فیلسوف و پژوهشگر دینی
نقش‌های برجسته عضویت در انقلاب فرهنگی
مذهب اسلام، معتزله
آثار آثار عبدالکریم سروش
همسر زهرا شیخ
فرزندان سروش، حسین، کیمیا
گفتاورد گفتاوردهای عبدالکریم سروش
وبگاه
http://www.drsoroush.com


عبدالکریم سروش (به نام پیشین: حسین حاج فرج دبّاغ) (زادهٔ ۱۳۲۴ خورشیدی، تهران)، نواندیش دینی، فیلسوف[۱][۲]، مولوی شناس، نظریه پرداز، متکلم، فعال حقوق بشر، مدرس دانشگاه، شاعر و مترجم ایرانی است.[۳] او در دانشگاه علوم پزشکی تهران داروسازی و در لندن در رشته شیمی تجزیه و فلسفهٔ غرب تحصیل کرده‌است. او نظریات خودش را کلام جدید می‌نامد و مرام کلامی خود را نو معتزلی می‌داند. وب‌گاه بی‌بی‌سی فارسی در گزارشی وی را مناقشه برانگیزترین روشنفکر دینی و یکی از تاثیرگذارترین متالهان شیعی نزدیک به سه دهه اخیر ایران و رهبر جریان روشنفکری اصلاح‌طلب ایران دانست.[۴].

توصیه سید روح‌الله خمینی و تأثیرات آشکار سروش از فلسفهٔ علم و فلسفهٔ سیاسی کارل پوپر باعث شد وی به عنوان یکی از منتقدان مسلمان مارکسیسم پس از پیروزی انقلاب ۵۷ مطرح شود.

پس از انقلاب فرهنگی او به عضویت ستاد انقلاب فرهنگی درآمد. بسیاری ستاد انقلاب فرهنگی را متهم به اخراج اساتید و دانشجویان و بستن دانشگاه‌ها می‌دانند ولی سروش همواره این سخنان را تکذیب کرده‌است. او در ابتدا از حامیان روح‌الله خمینی بود و در اوایل شکل‌گیری جمهوری اسلامی ایران چند منصب رسمی داشت؛ او سپس از این مناصب کناره گرفت.[۵] در دهه ۷۰ به جلسات سخنرانی او توسط انصار حزب‌الله حمله می‌شد و او از تدریس در دانشگاه محروم شد. پس از آن او به آمریکا مهاجرت کرد. وی به تدریس اسلام و اندیشه سیاسی در «دانشگاه جورج تاون» آمریکا مشغول است. در جریان حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران سال ۱۳۸۸ او به انتقاد شدید از جمهوری اسلامی پرداخت و در نامه‌هایی به سید علی خامنه‌ای و مراجع تقلید به انتقاد شدید پرداخت.

سروش همواره کوشیده‌است تا تأویلی جدید از اسلام را ارائه کند. دیدگاه‌های او همواره مخالفت‌هایی را در بین روحانیان برانگیخته‌است. در سال ۲۰۰۹، مجلهٔ فارین پالیسی وی را هفتمین روشنفکر مردمی جهان معرفی کرد.[۶]

زندگی‌نامه

کودکی و نوجوانی

سروش در ۲۵ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۶ دسامبر ۱۹۴۵ میلادی) در شهر تهران، میدان خراسان به دنیا آمد. پدرش کاسب بود.[۷] تحصیلات متوسطهٔ خود را در دبیرستان علوی گذراند و در این دبیرستان به واسطه رضا روزبه با فلسفه و شخصیت‌هایی همچون مرتضی مطهری، علامه طباطبایی، مهدی بازرگان، علی شریعتی آشنا شد. سروش به دلیل حضور در دبیرستان علوی، به نحله فکری انجمن حجتیه راه یافت، اما بعد از یک سال به دلیل اینکه این نحله نتوانست پاسخگوی دغدغه‌هایش باشد، آن را رها کرد و به صورت تخصصی‌تر به تحقیق در قرآن و فلسفه اسلامی روی آورد.[۳] او سپس در دانشگاه تهران به تحصیل در رشتهٔ داروسازی پرداخت. وی در اوایل دهه ۵۰ شمسی عازم لندن شد و همراه با ادامه تحصیل در رشته شیمی تجزیه به مطالعه فلسفهٔ غرب پرداخت، و به نمایندگی از آیت‌الله بهشتی به فعالیت در مراکز اسلامی شیعیان در لندن از جمله مرکز «امام باره» (بعد از انقلاب توسط دولت ایران خریداری شده و به کانون توحید تغییر نام داد) پرداخت.[۳] عبدالکریم سروش در هنگام اقامت در انگلستان در رشته کارشناسی ارشد شیمی تحلیلی در دانشگاه لندن و سپس کالج چلسی در تاریخ و فلسفهٔ علم مطالعه کرد.

پیش از انقلاب

در سال‌های آخر حکومت پهلوی بود که کتاب «تضاد دیالکتیکی» وی به تالیف در آمد. این کتاب حاشیه تحسین‌آمیز مرتضی مطهری را در پی داشت و محمد علی رجایی پیرامون آن گفت: «کتاب تو در زندان به ما رسید و آبی بود که روی بسیاری از آتش‌ها ریخت و بچه‌های مسلمان را به سلاح تازه‌ای مسلح کرد.» این کتاب دستمایه‌ای علمی و آکادمیک برای مقابله با ادعاهای ماتریالیست‌ها در زندان شد.[۸] سروش کتاب دیگری نیز با عنوان «نهاد نا آرام جهان» در باب نظریه حرکت جوهری ملاصدرا تالیف کرد که به پیشنهاد مرتضی مطهری توسط سید روح‌الله خمینی مورد مطالعه واقع شد و مورد تحسین و تایید او قرار گرفت. تحسین وی سروش را «مسرور و مفتخر» کرده بود.[۷]

سروش در کتاب «قصه ارباب معرفت» زبان تحسین از سید روح‌الله خمینی گشود و نوشت «امام خمینی را پیش از شریعتی شناختم. وقتی دانش‌آموز دبیرستان بودم، پس از رهایی امام از زندان در خیل مشتاقان و هواداران بسیار او به حتم به خانه او رفتم و این نخستین بار بود که او را از نزدیک می‌دیدم. سالیان بعد در دوران دانشجویی کتاب مخفی حکومت اسلامی او را خواندم و در سلک مقلدان او درآمدم. در فرنگ او را بهتر و بیشتر شناختم.»[۷] وی بعدها در مورد خمینی گفت او شخصاً آدم خوبی بود، اما نظریات نادرستی داشت. به علاوه او از سرکوب مخالفان خود ابایی نداشت. همچنین او برای زندگی فردی انسانها ارزشی قائل نبود، زیرا آن را منبعث از ارادهٔ پروردگار می‌دانست.[۹][۱۰]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی

وی پس از بازگشت به ایران به هنگام پیروزی انقلاب سعی بسیار کرد که توصیه‌های سید روح‌الله خمینی را دربارهٔ مارکسیسم که گفته بود «آثار آن‌ها را در فلسفه و خصوصاً در اقتصاد باید خواند» جدی بگیرد. در واقع از یک‌سو این خمینی (مدرس سابق فلسفه اسلامی و صدرایی) بود که او را به نقد مارکسیسم فرا می‌خواند و از سوی دیگر تأثیرات آشکار سروش از فلسفهٔ علم و فلسفهٔ سیاسی کارل پوپر سبب می‌شد به عنوان یکی از منتقدان مسلمان مارکسیسم در ایران پس از ۱۳۵۷ جلوه‌گر شود. در این هنگام رژیم پهلوی سقوط کرده‌بود ومارکسیست‌ها مهم‌ترین رقیب مسلمانانی به شمار می‌آمدند که پس از انقلاب به رهبری روح‌الله خمینی به حکومت رسیده بودند.[۷]

مناظره تلویزیونی از راست: عبدالکریم سروش و مصباح یزدی در برابر احسان طبری و فرخ نگهدار در سال ۱۳۶۰

وی طی چند دور مباحثات ایدئولوژیک به همراه مصباح یزدی در صدا و سیما به مباحثه با نمایندگان گروه‌های سیاسی چپ ایران مانند احسان طبری و فرخ نگهدار پرداخت.[۷] عبدالکریم سروش در جدل کردن با مخالفان فقیه و روحانی خود چیره دست بود بخش مهمی از آثار وی نیز بازنوشت سخنرانی‌های اوست. خطابه و جدل، از ابزارهای بیانی و استدلالی مهم متکلمان و متألهان مذاهب بوده‌است و عبدالکریم سروش که خود را بنیان‌گذار «کلام» یا الهیات جدید می‌دانست، نتوانست از شیوه خطابه و جدل چشم بپوشد.[۱۱]

پس از انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه‌ها با معرفی بهشتی و تائید روح‌الله خمینی به عضویت در ستاد انقلاب فرهنگی درآمد و تا سال ۱۳۶۲ که این ستاد منحل شد عضو آن ماند.[۷][۱۱]

در سال ۱۳۶۰ سروش کوشید با بهره‌گیری از فلسفه آنالیتیک، مقولاتی را در نقد مارکسیسم طرح کند. این مقولات به تدریج در کتاب «دانش و ارزش» به سوی نقد ایدئولوژی اسلامی کشیده‌شد. در کتاب تفرج صنع، وی کوشید از حیثیت اجتماعی و موقعیت معرفت‌شناختی علوم انسانی دفاع کند و در گفتاری از «وحشی و بی‌وطن بودن علم» سخن گفت و بیان کرد علم ایرانی و غربی یا اسلامی و مسیحی نداریم. وی می‌خواست با این تصور روحانیان که معتقد بودند علوم انسانی رقیب دین هستند و باید اسلامی شوند، بستیزد. سخنان او باعث شد که نشریه دانشگاه انقلاب و دانشجویان تندرو در نقد او مقاله نوشتند و منتشر کردند و از «علم انسانی – اسلامی» به دفاع برخاستند. همچنین سروش از «انقلاب آموزشی» سخن به میان می‌آورد و می‌گفت انقلاب‌ها به اراده و اختیار نیستند و از همین‌روی، انقلاب نمی‌توان کرد بلکه انقلاب می‌شود.[۸][۱۱]

بحث‌های صریح وی باعث شد که با توصیه روح‌الله خمینی اعضای ستاد انقلاب فرهنگی به قم رفتند و با اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفتگو کردند.[۸]

زبان عبدالکریم سروش به عنوان یک متکلم اگرچه از نظر ادبی کهنه‌گرا به شمار می‌رفت نثری در قید سجع بود، برخی از دانشجویان و جوانان را به خود جذب کرد. ادبیاتی که او در زمینه الهیات و تبیین مفاهیم تازه فلسفه علم و معرفت‌شناسی آفرید، بر زبان دوره‌ای از روشنفکری ایران و مخالفان و منتقدان اندیشه عبدالکریم سروش اثر نهاد. او به سبب تحصیلات‌اش در علم تجربی، تلاش بسیاری کرد تا رشته فلسفه علم را در دانشگاه‌های ایران جای دهد.[۳]

در دهه ۶۰ نوشته‌های او و غلام‌علی حدادعادل به عنوان کتاب درسی «بینش اسلامی» در دبیرستان تدریس می‌شد و صدا و سیما سخنرانی‌های او را پخش می‌کرد.[۱۱]

وی تلاش کرد از دین در جامعهٔ ایرانِ بعد از انقلاب ایدئولوژی‌زدایی کند و با باور به عقلِ مستقل از وحی، عقل و تجربه را با ره‌یافتی معرفت‌شناسانه در کنار وحی بنشاند و کلام، اخلاق و عرفان دینی را در جایگاهی برتر از فقه بنشاند.[۱۲]

مقالات عبدالکریم سروش با عنوان «قبض و بسط تئوریک شریعت» در نشریه «کیهان فرهنگی» از اردیبهشت ۱۳۶۷ تا خرداد ۱۳۶۹ منتشر می‌شد. در این مقالات او نظریاتی در مورد «معرفت‌شناسی دین» مطرح کرد که بر پایه آن دین از معرفت دینی جداست. او معتقد است دین اگرچه الهی و کامل است ولی معرفت دینی را همانند دیگر معرفت‌های آدمی می‌داند که معروض به خطا هستند. این نظریه که شناخت سنتی از دین را منسوخ اعلام می‌کرد، مخالفتهای گسترده فقیهان را در پی داشت و همچنین از این رو که ولایت دینی و فقهی را ناراست با سرشت جهان جدید می‌دانست، دشمنی مقامات حکومتی را با سروش برانگیخت.[۳]

محرومیت از تدریس و خروج از ایران

وی در دوران ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی از تدریس در دانشگاه محروم شد. سروش در نامه‌ای، به وی هشدار داد که دانشگاه‌ها در فشار شدید هستند و از این دانشگاه‌ها انتظار عالمان بزرگ نداشته‌باشید. در مهرماه سال ۱۳۷۴، هنگام سخنرانی در دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران، هواداران «انصار حزب‌الله» به سروش یورش بردند و او را مروج فرهنگ لیبرال و هموارکننده راه بی‌دینی جوانان خواندند. از آن پس، تدریس و سخنرانی‌های عبدالکریم سروش همواره با مشکل امنیتی رویارو بود.[۱۱] پس از آن او به آمریکا مهاجرت نمود.[۳]

عبدالکریم سروش در حال سخنرانی در دانشگاه صنعتی شریف

سروش در دانشگاه‌های آمریکا، آلمان، هلند و... در زمینه‌های مولوی‌شناسی، اسلام‌شناسی و فلسفه علم به تدریس پرداخت[۳] و اگر به سمیناری در ایران دعوت می‌شد، مقاله می‌فرستاد.[۴] همچنین او در موسسهٔ آی‌اس‌آی‌ام هلند (موسسه تحقیق در اسلام معاصر)، تحقیقاتی شخصی روی کتاب‌های خود انجام داد و در دانشگاه آمستردام فلسفهٔ سیاست در اسلام را تدریس کرد. سپس به امریکا رفت و در دانشگاه کلمبیا کار تحقیقی کرد و بعد از آن برای تدریس به دانشگاه جرج تاون در واشنگتن رفت.[۱۳] وی از سال ۱۳۷۸ به تدریس در دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه هاروارد و دانشگاه پرینستون (۱۳۸۱-۱۳۸۰) مشغول بوده‌است.[۶] سروش فلسفه علم و فلسفه تاریخ را در دانشگاه تهران، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین، دانشگاه مشهد، دانشگاه شیراز، دانشگاه تربیت مدرس و موسساتی چون «انجمن حکمت و فلسفه» تدریس کرده‌است.[۱۳]همچنین او پدر فلسفه علم در ایران می باشد.چرا که نخستین کسی بود که فلسفه علم را در رشته های دانشگاهی جا داد و در این باره کتاب تالیف کرد.[نیازمند منبع]

او در سال ۲۰۰۴ در آمستردام، جایزه اراسموس را دریافت کرد.[۱۳] و در سال ۲۰۰۹، مجله «فارین پالیسی» در پی یک نظر سنجی عمومی، بر اساس نتایج آرای اخذ شده آنلاین، نام وی را در لیست صد روشنفکر برتر جهان آورد. این در حالی بود که نام نوام چامسکی، ال گور، برنارد لوئیس، اومبرتو اکو، آمارتیا سن، فرید زکریا، گری کاسپاروف و ماریو بارگاس یوسا در رده‌های پایین‌تر از او قرار گرفته‌اند.[۶]

انقلاب فرهنگی

سروش در مورد انقلاب فرهنگی گفته‌است «آنچه که در سال ۱۳۵۸ در کشور رخ داد حقیقتاً نه انقلاب بود و نه فرهنگی.» وی این اتفاق را نزاعی میان جناح‌های مختلف در دانشگاه‌ها دانسته که هر کدام می‌خواستند دانشگاه را به نفع خود مصادره کنند که جناح نزدیک به قدرت و حکومت در این نزاع پیروز شد که نتیجهٔ آن بسته شدن دانشگاه‌ها بوده‌است. به گفته سروش «دانشگاه‌ها قبل از بسته شدن، دانشگاه نبودند. اصلاً زمان، زمان انقلاب بود. کلاس درسی تشکیل نمی‌شد. هر روز تظاهرات بود. گروه‌های مختلف سیاسی و چریکی به دانشگاه آمده و بساط گسترده بودند.»[۱۴]

عضویت در ستاد انقلاب فرهنگی

ستاد انقلاب فرهنگی به دستور روح‌الله خمینی، مرکب از سروش و شش نفر دیگر با نام‌های حسن حبیبی، شمس آل‌احمد، جلال‌الدین فارسی، باهنر، ربانی‌املشی و علی شریعتمداری تشکیل شد. او تا سال ۱۳۶۲ که این ستاد منحل شد و به شورای عالی انقلاب فرهنگی تغییر نام یافت، عضو آن ماند.[۱۱] سروش در مورد ستاد انقلاب فرهنگی گفته‌است این ستاد هنگامی تشکیل شد که دانشگاه‌ها بسته شده بود و وظیفه ستاد انقلاب فرهنگی نه بستن که بازگشایی یا به‌گشایی دانشگاه‌ها بوده‌است. وی یکبار نزد روح‌الله خمینی رفت و با تاکید بر ضرورت بازگشایی دانشگاه‌ها، این اقدام را خارج از توان خود خواند چون در آن شرایط سخن گفتن از بازگشایی دانشگاه، مترادف با سازش‌کاری و غیر انقلابی بودن بود. با سخنرانی روح‌الله خمینی در مورد ضرورت بازگشایی دانشگاه‌ها، مسیر آن هموار شد.[۸] سروش کوشش ستاد انقلاب فرهنگی را بازکردن هرچه زودتر دانشگاه‌ها دانسته که پس از یک سال‌ونیم به این مقصود رسید. تاسیس نشر دانشگاهی از جمله کارهای وی در ستاد انقلاب فرهنگی است.[۱۴]

گرچه اعضای ستاد انقلاب فرهنگی هر یک عضو حزب و وابسته به جریانی در جمهوری اسلامی بودند، اما تنها سروش و شمس آل‌احمد بودند که کمتر رابطه‌ای با گروه‌های خارج از ستاد داشتند، چنان که آل‌احمد به سروش می‌گفت «ما تنها دو عضو این ستادیم که وابسته به احزاب نیستیم و چه تنهاییم.»[۸] بعدها شمس آل‌احمد از ستاد کناره گیری کرد و باهنر هم در بمب‌گذاری کشته شد[۱۴]. سروش دو بار استعفای خود را تقدیم روح‌الله خمینی کرد، ولی استعفایش به تایید وی نرسید.[۸]

او در مورد پاکسازی اساتید و دانشجویان وابسته به حکومت شاه گفته‌است:

«ستاد انقلاب فرهنگی نه کمیته‌ای برای پاکسازی داشت نه آئین‌نامه‌ای برای آن نوشته بود و نه دستورالعملی دراین خصوص به دانشگاه‌ها داده بود. پاکسازی‌ها نه با دانشگاهیان شروع شد و نه در دانشگاهها با ستاد انقلاب فرهنگی آغاز گردید و نه به دست آن ادامه یافت. اساساً یکی از اولین حوادثی که از فردای پیروزی انقلاب رخ داد، داستان پاکسازی‌ها بود و تا جایی که به خاطر دارم اکثریت گروههای سیاسی موافق آن بودند.»

همچنین صادق زیباکلام در مصاحبه‌ای در سال ۱۳۷۸ با لوح، شماره پنج، گفته‌است «اینجا من برای ثبت در تاریخ باید بگویم که شورای انقلاب به هیچ‌وجه دستورالعملی نداده بود که استادان را اخراج کنید. حتی ستاد انقلاب فرهنگی هم چنین دستوری نداده بود. این به دست خود مسؤولان دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها بود که چه جوری ببُرند و بدوزند.»[۱۵]

وی با انتقاد از یک استاد حقوق دانشگاه تهران، که گفته بود «سروش علمدار تعطیل دانشگاه‌ها» بود گفت «آیا تاکنون روشن نشده‌است که انقلاب فرهنگی چیزی بود و ستاد انقلاب فرهنگی چیزی دیگر؟ و آیا هنوز معلوم نشده‌است که عبدالکریم سروش و حبیبی و باهنر و... در ستاد انقلاب فرهنگی نقش داشته‌اند نه در انقلاب فرهنگی؟ و آیا هنوز جا نیفتاده‌است که انقلاب فرهنگی برای بستن دانشگاه‌ها بود و ستاد انقلاب فرهنگی برای بازکردن آن‌ها، به نحوی پیراسته‌تر و اسلامی‌تر؟»

سروش همچنین در جواب سخنان نجفی وزیر اسبق آموزش عالی که پاکسازی استادان را براساس آئین‌نامه مصوب ستاد انقلاب فرهنگی دانسته بود، گفت «نمی‌دانم آقای نجفی چه حجتی بر این گفته دارند.» وی صراحتاً اعلام کرد ستاد انقلاب فرهنگی هیأت و آئین‌نامه‌ای برای این کار نداشت و گزارشی به آن داده نمی‌شد و از او کسب تکلیفی نمی‌کردند و کمیته‌های پاکسازی مطلقاً مستقل بودند. اعضایشان را نه ما نصب کرده‌ایم و نه می‌شناختیم.[۱۵]

قسمتی از مصاحبهٔ عبدالکریم سروش دربارهٔ انقلاب فرهنگی:

«آقای ربانی املشی، روحانی مسوول تصفیه استادان بودند که مرحوم شدند. بعدها افراد تازه‌ای آمدند، از جمله آقای احمد احمدی که تا امروز هم در شورا حضور دارند – دکتر داوری، دکتر پورجوادی و.... همچنین مایلم یادآوری کنم که وزیر علوم هم آن زمان عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بود. ابتدا دکتر عارفی و بعد به مدت طولانی آقای دکتر نجفی که از قضا مسوول تصفیه‌های وزارت علوم بود. وقتی من آخرین بار از وزارت علوم گزارش خواستم، آنها در گزارشی محرمانه به من اعلام کردند که ۷۰۰ نفر از اساتید تصفیه شده‌اند. این گزارش‌ها و آمارها مطلقاً در اختیار ما نبود. اگر تصفیه‌ها کار خلافی بوده که در شورا انجام شده‌است، همه بودند. آقای شریعتمداری بود، آقای جلال الدین فارسی بود که با تصفیه‌ها همراه بود و ارتباط مستقیم هم با اسدالله لاجوردی داشت. یک جناح‌هایی در کشور مایلند وظیفه شورای انقلاب فرهنگی را در تصفیه اساتید خلاصه کنند و اعضای آن را هم در وجود بنده. یک نفر اسم از آقای شریعتمداری یا آقای احمدی نمی‌برد که اتفاقا ایشان هم بسیار موافق تصفیه‌ها بودند.»[۱۴]

بعضی از منتقدان، سروش را به عنوان یکی از عوامل وقوع انقلاب فرهنگی ایران می‌دانند و عقیده دارند که عبدالکریم سروش خود در پی ریزی انقلاب فرهنگی، که دریچه‌های علم و اندیشه را از مراکز آکادمیک ایران بست، نقش موثری داشته‌است.

پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸

سروش در مورد انتخابات دهم ریاست جمهوری گفته‌است «این اتفاقی که در ایران افتاد و خیلی هم جالب بود یک معنای ویژه‌ای را نیز از دمکراسی نشان داد. مردم عزمشان را جزم کرده بودند که احمدی‌نژاد را عزل کنند و این یکی از نمادهای بارز دمکراسی و جمهوریت در کشور ما بود که موانعی آمد و آن را سد کرد.»

وی در انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ به حمایت از مهدی کروبی پرداخته بود.[۱۶]

سروش در نامه‌ای درباره‌ٔ نتیجهٔ انتخابات، آن را «خیانت درصندوق امانت» دانست و گفت «هیچ چیز مهیب‌تر از زخمی کردن غرور یک قوم» نیست.[۱۷]

وی در نشستی در دانشگاه سواس لندن درمورد تحلیل آیندهٔ جنبش اعتراضی و جنبش سبز، صدای مردم را صدای خدا دانست که چون سایهٔ مبارکی باید جامعه را فرا بگیرد. سروش «تقلب خونین» در انتخابات را «معصیت خجسته» نام نهاد و گفت: «معصیت از آن جهت که گناه حاکمان بود و خجسته از آن جهت که مردم راه خود را یافتند.»[۱۸]

به عقیدهٔ سروش، مهمترین دست‌آورد جنبش سبز دو مساله «حق» و «آزادی» بوده‌است. بعد از انقلاب ایران (۱۳۵۷) که استقلال کشور تا حدود زیادی تامین شده‌است «استبداد» اهمیت و برجستگی بیشتری پیدا کرده و جنبش سبز هم به دنبال این است که به طور کلی تمامی ریشه‌های استبداد را تحت هر نامی که باشد از کشور بزداید. وی معتقد است:

در حال حاضر اسلام حاکم دو مشخصه دارد: اول اینکه اسلام استبدادی است و دوم اینکه اسلام خرافی است. با خرافه‌زدایی و استبدادزدایی به سوی یک «تفسیر سبز» از اسلام خواهیم رفت.[۱۹]

نامه به سید علی خامنه‌ای

وی در ۱۹ شهریور ۱۳۸۸ در نامه‌ای انتقادی به سید علی خامنه‌ای گفت «خطا کرده‌اید، خطایی سخت. تدبیر این خطا را من دوازده سال پیش به شما نشان دادم. گفتم آزادی را چون روش برگیرید.» وی همچنین در این نامه از همکاری با جمهوری اسلامی ابراز تاسف کرد:

بارخدایا تو گواه باش، من که عمری درد دین داشته‌ام و درس دین داده‌ام، از بیداد این نظام استبداد آئین برائت می‌جویم و اگر روزی به سهو و خطا اعانتی به ظالمان کرده‌ام از تو پوزش و آمرزش می‌طلبم.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴]

تبیین خواسته‌های جنبش سبز

بدنبال وقایع عاشورای ۱۳۸۸، عبدالکریم سروش به همراه عبدالعلی بازرگان، عطاءالله مهاجرانی، محسن کدیور و اکبر گنجی در بیانیه‌ای موسوم به «خواسته‌های بهینه جنبش سبز» خواسته‌های دهگانهٔ جنبش سبز را که شامل مواردی هم‌چون استعفای محمود احمدی‌نژاد، آزادی مطبوعات، آزادی زندانیان سیاسی، آزادی اجتماعات و استقلال قوه قضائیه می‌شد، ارائه کردند.

سروش در این باره گفت اگر یکی از خواسته‌ها همچون آزادی مطبوعات و یا آزادی متفکران و فعالان سیاسی از زندان اجرا شود «فضای کشور به کلی متحول» می‌شود.[۲۵][۲۶] وی معتقد است جمهوری اسلامی از این موضوع آگاه است و به همین خاطر در برابر این خواسته‌ها به شدت ایستادگی می‌کند.» او خواسته‌های جنبش سبز را در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی قابل تحقق می‌داند، ولی اجرای مفاد قانون اساسی را نیز امری انقلابی تلقی می‌کند.»[۹][۱۰]

او در گفتگویی با روزنامه «دی تسایت» چاپ آلمان گفت سید علی خامنه‌ای دیگر بر فراز نیروهای متخاصم قرار ندارد، بلکه خود جزئی از مشکل است. وی وظیفه جنبش سبز را تأسیس نظامی بر پایه دموکراسی و حقوق بشر دانسته و گفته‌است «به نظر من یک نظام دموکراسی می‌تواند بر پایه دین استوار باشد. می‌توان به نام اسلام از حقوق دموکراتیک شهروندان دفاع کرد.»[۹][۱۰][۱۰][۹]

پیشنهاد مهاجرت به مراجع

سروش در خرداد ۱۳۸۹ طی نامه‌ای به مراجع آنان را به مهاجرت از قم به نجف دعوت کرد:

دلیران عرصه جهاد اکبر، تیغ زبان آختند و بر دولت غاصب تاختند. ارادتی بخلق نمودند و سعادتی بردند. اکنون نوبت شما خاموشان ناخرسند است. توقع محرومان و مظلومان از شما بسی بیش از آن است که افسرده‌دل و پریشان حال بنشینید و در عیان از ملامت جباران تن زنید و در نهان شکوه به درگاه قاصم الجبارین برید، یا مخفیانه بر در ارباب بی مروت دنیا پیامی بفرستید و جوابی نشنوید. کار از اعوذ و لاحول نمی‌رود و خواهش و سفارش از اثر افتاده‌است و سکوت در مقابل جباران صدای آنها را بلندتر کرده‌است. و حال که نه رای موافقت دارید نه یارای مخالفت، مصلحت در مهاجرت است. جهاد اصغر کنید. خاطر بدست تفرقه دادن نه زیرکی ست. اگر دهانها را بسته‌اند پای‌ها را که نشکسته‌اند. الفرار مما لایطاق من سنن المرسلین. باید برون کشید ازین ورطه رخت خویش.[۲۷][۲۸]

واکنش‌ها

در واکنش به این پیشنهاد سروش علی لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی، این پیشنهاد را «مرموزانه» و بی‌اهمیت خواند.[۲۹][۳۰][۳۱][۳۲]

همچنین محمد یزدی گفت: «امروز فردی که تا چندی پیش قرآن را قبول نداشت و رسماً می‌گوید که قرآن تراوشات فکری پیامبر(ص) است، در آخرین اطلاعیه‌اش علما را نصیحت کرده‌است که چرا ساکتید، بلند شوید و از جنبش سبز حمایت کنید.»[۳۳] و روزنامه کیهان در نوشته‌ای که مدعی شد از قول جامعه مدرسین حوزه علمیه قم است، سروش را مرتد اعلام کرد. این روزنامه نوشت: «سروش با تخطئه مبانی نظام اسلامی و ولایت فقیه ارتداد خود را بر همگان ثابت کرد و با همراهی اپوزیسیون خارج‌نشین در جهت سازماندهی فتنه ۸۸ همدستی خود با سازمان اطلاعاتی سیا و موساد را به اثبات رساند.»[۳۴].[۳۵][۳۶][۳۷][۳۸]

بعد از انتشار خبر ارتداد سروش از روزنامه کیهان، عضو جامعه مدرسین صدور این بیانیه را تکذیب کرد.[۳۹]

انتقاد از رهبر جمهوری اسلامی

پس از سخنرانی ۱۴ خرداد ۱۳۸۹ سید علی خامنه‌ای در بهشت زهرا، عبدالکریم سروش طی نامه صریحی تحت عنوان «فتور در قوه ناطقه(و عاقله؟)» به انتقاد از او پرداخت. وی خطاب به آیت‌الله خامنه‌ای گفته‌است نطق و منطقش «خشکیده» و بهتر است خود «ردای ناباندام ریاست را از تن بیرون کند» و به مسجد کرامت مشهد که پیش از انقلاب به آن رفت‌وآمد داشته بازگردد. در غیراینصورت باید مجلس خبرگان که او اعضای آن را «خفتگان» و «سردمزاجان گرمخانه» خوانده بیدار شوند و رهبری را عزل کنند.[۴۰][۴۱][۴۲][۴۳]

نامه‌ای دیگر در انتقاد از رهبر ایران

عبدالکریم سروش در یکم دیماه ۱۳۹۰ بار دیگری در نامه‌ای سرگشاده به انتقاد علی خامنه‌ای و شیوه رهبری‌اش پرداخت. در این نامه، سروش، ضمن یادآوری هشدارهایی که پیش از این به علی خامنه‌ای داده‌است، به دست‌آوردهای جمهوری اسلامی قلم نقد می‌کشد و اوضاع مصبیت بار را حاصل از ضعف بصیرت و سوءسیاست وی می‌داند.

عبدالکریم سروش در خصوص ولایت فقیه چنین می‌نویسد:

آقای خامنه‌ای

ولایت فقیه البته نه شرعاً اعتبار دارد نه عقلاً و کثیری از فقها وعقلا با آن مخالفند اما هرچه هست به معنای ولایت سیاسی‌ست نه ولایت معنوی، ومفهومی جز ریاست و زعامت فقیه ندارد. امتحان کنید و همین را آشکارا بیان کنید «کافرم گر جوی زیان بینی». تا ناآشنایان، «ولایت فقیه» را دیگر عین ولایت باطنی و قداست معنوی نشمارند. دکان این مغالطه را خودتان ببندید. ریاست و سیاست را رنگ قدسی و آسمانی نزنید. صادقانه و آمرانه به صدا و سیما بگوئید تا ازین پس از زعامت فقیه سخن بگوید نه از ولایت او. تا هیچ مؤمنی به هوس ذوب شدن سر در تنور ولایت نکند و در آرزوی شفا یافتن، نیم خورده «ولیّ خدا» را نخورد و «بر زمینی که نشان کف پای تو بود» بوسه نزند و برای انتقاد کردن وجدان و ایمانش نلرزد.[۴۴]

اندیشه‌شناسی

نوشتار اصلی: دیدگاه‌های عبدالکریم سروش

سروش همواره کوشیده‌است تا تأویلی جدید از اسلام را ارائه کند. این تأویل، به‌ویژه در مقابل اسلام بنیادگرایانه قرار می‌گیرد.

پلورالیسم دینی

نحوه ورود سروش به پلورالیسم دینی متأثر از آموزه‌های عرفانی بود. وی تحت تأثیر مولانا و ابن عربی قرار داشت.[۴۵] صورت‌بندی وی از پلورالیسم دینی مبتنی بر دو رویکرد است. در رویکرد اول، دینداری را به سه سنخ تقسیم می‌کند: دینداری معیشت‌اندیش، دینداری حقیقت‌اندیش و دینداری تجربت‌اندیش.[۴۵]

وحی و قرآن

سروش مدعی است تمام معرفت‌های بشری و استنباط‌های انسانی از دین، تاریخی است و معروض خطا.[۵] او در یک مصاحبه جنجالی گفت قرآن نه تنها محصول شرایط تاریخی خاصی است که در بستر آن شکل گرفته، بلکه برآمده از «ذهن پیامبر اسلام» و تمام محدودیت‌های بشری اوست. او در تولید قرآن، نقش پیامبر اسلام را محوری می‌داند.[۳]
این سخنان اعتراض مراجع تقلید را به دنبال داشت. وی در پاسخ به این که در پاره‌ای از روزنامه‌ها و سایت‌های اینترنتی اخیراً آورده‌اند که دکتر سروش رسماً نزول قرآن را از جانب خدا انکار کرده و آن را کلام بشری محمد دانسته‌است، این حرف را مزاح یا غرض سیاسی نامید.[۴۶]

ولایت فقیه

عبدالکریم سروش انتقاداتی را نسبت به نظریه ولایت فقیه وارد کرده و گفته‌است ولایت فقیه، عین استبداد دینی است و با این نظریه اصولاً نمی‌توان نظم دموکراتیک به وجود آورد. حتی هیچ کس نمی‌تواند در ذیل نظریه ولایت فقیه، عدالت بورزد چون همان‌گونه که فیلسوفان قدیمی گفته‌اند، قدرت مطلقه فساد مطلق می‌آورد.[۴۷]

حکومت دینی

او درباره حکومت دینی گفته‌است شاید بتوان گفت حکومت دینی به دو دلیل نمی‌تواند بنا شود. یکی اینکه با قدرت نمی‌توانید ایمان و عشق بسازید و دوم این‌که اساس حکومت دینی بر تکلیف بنا شده‌است، در حالی که روزگار ما روزگار حق‌مداری است.[۴] سروش نظریه‌پرداز اصلی نظریه حکومت اسلامی را محمد تقی مصباح یزدی می‌داند. وی معتقد است مراد مصباح یزدی و همفکرانش از حکومت اسلامی همان «حکومت فقهی» و برپا کردن جامعه دینی است.[۴۸]

دموکراسی

سروش معتقد است دموکراسی را نمی‌توان از منابع اسلامی همچون قرآن و احادیث استنتاج کرد ولی ساختن مدل‌هایی از دموکراسی که با ارزش‌ها و ایده‌آل‌های اسلامی سازگار باشد ناممکن نیست. از میان دو نوع اصلی تئوری‌های مربوط به دموکراسی، یعنی دموکراسی‌های متکی به رویه‌های حقوقی و دموکراسی‌های لیبرال، سروش تئوری دوم یعنی دموکراسی‌های لیبرال را با اسلام سازگار نمی‌داند. در حالی که پیدا کردن تشابهات و زمینه‌های مشترک بین رهیافت‌های ناظر به دموکراسی‌های متکی به رویه‌های حقوقی و رویه‌های شرعی در فقه اسلامی امکان‌پذیر است. بر این اساس دموکراسی‌های متکی به رویه‌های حقوقی می‌توانند به مثابه الگوهای احتمالی برای مدل‌های در حال توسعه دموکراسی سازگار با هنجارها و ارزش‌های اسلامی عمل نمایند.[۴۹]

سکولاریسم

او سکولاریسم را به طور کل به دو دسته تقسیم کرده و به تشریح آنها پرداخته‌است:

  • سکولاریسم سیاسی: سکولاریسم سیاسی یعنی انسان، نهاد دین را از نهاد دولت جدا کند و حکومت نسبت به تمام فرقه‌ها و مذاهب نگاهی یکسان داشته باشد و تکثر آنها را به رسمیت بشناسد و نسبت به همه آنها بی‌طرف باشد.[۴۷] وی سکولاریسم سیاسی را به معنای جدا کردن حکومت از دین می‌داند و نه جدا کردن دین از سیاست. به گفته او، اگرچه یک معنی سکولاریسم نفی دخالت روحانیت در امور تعریف می‌شود ولی این به معنی نفی دخالت دین نیست.[۱۱]
  • سکولاریسم فلسفی: سکولاریسم دیگری داریم با نام سکولاریسم فلسفی که معادل با بی دینی و بی اعتقادی به دیانت است و نوعی ماتریالیسم(ماده‌گرایی) است. این نوع سکولاریسم با اندیشه دینی غیر قابل جمع است.»[۴۷]
مهدویت سیاسی

عبدالکریم سروش از معدود متفکرانی است که به واکاوی نسبت میان مهدویت و سیاست و ارائه تصویری نو از مهدویت پرداخته‌است. وی معتقد است مهدویت سیاسی در طول تاریخ حداقل به چهار شکل خود را در سیاست نشان داده‌است:

  • نظریهٔ ولایت مطلقهٔ فقیه:نظریه ولایت مطلقه فقیه که با دموکراسی سازگار و قابل جمع نیست فرزند مهدویت سیاسی است. مهدویت سیاسی توجیه‌گر امتیازات ویژه فقها برای حکومت در نظریه ولایت فقیه‌است. مهدویت سیاسی بر اساس نظریه ولایت مطلقه فقیه، ولی فقیه را نائب حجت بن الحسن فرض می‌کند و همان اختیاراتی را به ولی فقیه در قدرت و تصرف در نفوس و اعراض و اموال مسلمین می‌دهد که امام غائب داراست.[۵۰]
  • نظریه سلطنت به نیابت از امام زمان پادشاهان صفوی: شکل دیگر مهدویت سیاسی در طول تاریخ که سروش به آن اشاره می‌کند نظریه «سلطنت به نیابت از امام زمان پادشاهان صفوی» بوده‌است. این تز درواقع نظریه سیاسی صفویان بود. این تز هم با دموکراسی آشکارا در تعارض است.[۵۰]
  • نظریه بی‌عملی سیاسی حجتیه: شکل دیگر مهدویت سیاسی مورد اشاره سروش، نظریه بی‌عملی سیاسی در زمان غیبت و غاصب شمردن حکومت‌های پیش از ظهور «امام زمان» است. درطول تاریخ بسیاری از فقهای شیعه مدافع این نظریه بودند و قبل از انقلاب اسلامی هم این نظر توسط انجمن حجتیه تبلیغ می‌شد.[۵۰]
  • نظریه اسلام انقلابی یا ‍انتظار مذهب اعتراض شریعتی: از دید سروش یکی دیگر از اَشکال مهدویت که با دموکراسی چندان همخوانی ندارد نظریه «انتظار مذهب اعتراض» دکتر علی شریعتی است. شریعتی در مقاله انتظار مذهب اعتراض در قامت یک اتوپیاگرا و تاریخ گرای معتقد به جبر تاریخ ظاهر می‌شود که رویکردی پراگماتیستی به انتظار و مهدویت برای تغییر وضع موجود و دست یابی به اتوپیای مورد نظر خود دارد.[۵۰]
روشنفکری دینی

سروش به عنوان یک روشنفکر دینی پس از انقلاب همواره سعی در توضیح روشنگری دینی داشت. سروش روشنفکری چه عرفی و چه دینی را پیوند میان سنت گذشته و تجدد حال مطرح می کند و دین را به عنوان یکی از همین سنن به جای مانده شایسته شناخت دوباره در عصر تجدد و مدرنیته می داند.

به اعتقاد سروش این روشنفکران دینی بودند که وام کردن از اندیشه های دیگر را در یک جامعه دینی ماکسیمالیست که فکر می کند چون دین دارد پس همه چیز دارد، مباح و مجاز کردند. سروش می گوید: «در چنین جامعه ای از دیگران گرفتن و اقتباس کردن حرام شمرده می شود. اما روشنفکران دینی این راه را باز کردند و به مردم گفتند که می توانند دیندار باشند در عین حال به تجدد، به مغرب زمین و اندیشه های نو هم بله بگویند. دیگراین که روشنفکران دینی اخلاق را برتر از فقه نشاندند و گفتند که فقه یک شعبه دین و یک ضلع است اما مهم ترین ضلع نیست و اضلاع بسیار مهم دیگری دارد که اخلاق مهم ترین آن است و یک جامعه دینی وقتی واقعاً دینی است که اخلاقی باشد و نه فقهی و این که فقهی کردن جامعه به زور امکان پذیر هست اما اخلاقی کردن جامعه هنگامی انجام می گیرد که با تربیت، با آموزش و کار عمیق فرهنگی انجام بگیرد.»[۵۱]

از نگاه منتقدان

جواد طباطبایی، سروش را به دلیل خلط مباحث و کلی‌بافی نقد می‌کند.

برخی از مراجع شیعه عبدالکریم سروش را مورد انتقاد قرار داده‌اند. آیت‌الله جعفر سبحانی طی یاداشتی، با عنوان «اندیشه‌های عصر جاهلی در آیینه ادبیات پر آب و رنگ امروز»، به اظهارات عبدالکریم سروش دربارهٔ قرآن واکنش نشان داده‌است و با طرح این سوال که «او با آن چهره نورانی، و بیان شیرین، روزگاری مدرس نهج‌البلاغه بود. خطبه همام را به نحو دلپذیری تفسیر می‌کرد، چه شد که از این گروه این همه فاصله گرفت؟» گفت «نظریات سروش باعث سست شدن ایمان جوانان می‌شود.» وی اظهار امیدواری کرد که سروش بار دیگر به «آغوش امت اسلامی» بازگردد.[۵۲][۵۳] پاسخ سروش آغازگر مباحثی میان طرفین در باب قرآن شد.[۵۴] سروش در یکی از نامه‌های سرگشاده خود به جعفر سبحانی اعلام کرد که آن‌چه منجر به سست شدن ایمان جوانان ایران می‌شود، نظریه‌های دینی وی نیست؛ بلکه «رفتار عافیت‌جویانه و گفتار خردستیزانه پاره‌ای از روحانیان» است.

عده‌ای در پی طرح سوالی از آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی از وی در مورد دیدگاه‌های سروش پرسیدند که وی در جواب نوشت: «به یقین این گونه سخنان هیچ گونه سازگاری با متون اسلامی به خصوص قرآن مجید ندارد و دانسته یا ندانسته جسارت عظیمی به قرآن مجید و پیامبر عظیم‌الشان اسلام است و قداست قرآن را زیر سوال می‌برد.» وی در پایان نوشت: «سروش لازم است از گفته‌های خود توبه نموده و عذر تقصیر به پیشگاه خداوند و قرآن بیاورد و برای جبران بکوشد.»[۵۵][۵۶]

منتقدانی هم از پایگاه فلسفه غرب مانند محمدرضا نیکفر (فیلسوف پدیدارشناس) و جواد طباطبایی (فیلسوف سیاسی) به انقاد از سروش پرداخته‌اند. «عدم انسجام منظومه فکری عبدالکریم سروش»، «تکیه او بر ذات‌باوری»، «درک ناراست‌اش از مفاهیم بنیادی فلسفه سیاسی» و نیز «الهیات مسیحی» از جمله انتقادات آنان است. گرچه سروش به انتقادات ناقدان سنتی و مذهبی‌اش پاسخگو بوده‌است ولی حتی یک مقاله در پاسخ بدان‌ها ننوشت.[۱۱]

محسن کدیور اندیشمند دینی، دیدگاه سروش در مورد فقه را نقد می‌کند.

سروش، فقه را عامل مسائل و مشکلات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ایران جلوه داده‌اند. محسن کدیور اندیشمند دینی و فعال سیاسی در موضع انتقادی از این تحلیل قرار دارد.[۵۷]

نظریه‌های سروش پیش از این نیز با اعتراض برخی جریان‌های مذهبی در ایران مواجه شده بود، اما بر خلاف سایر منتقدان روحانی که صرفاً به انتقاد پرداخته‌اند، حسین نوری همدانی موضع تکفیری در مقابل سروش اتخاذ کرده‌است.[۵۸]

مجید مجیدی، کارگردان و فیلمنامه‌نویس و محمود دولت‌آبادی، نویسنده و رمان‌نویس نیز از وی انتقاد کرده‌اند.[۵۹][۶۰]بهاءالدین خرمشاهی هم از چهره‌هایی بود که به انتقاد از نظرات عبدالکریم سروش در باره قرآن پرداخت.[۶۱]

از دیگر مدعیان انتقاد از سروش رضا داوری اردکانی است که همواره از دیدی غرب ستیزانه به نقادی لیبرالیسم می پردازد. دعوای سروش و داوری به نیمه‌ها و اواخر دهه شصت می‌رسد، زمانی که سروش مشغول طرح قبض و بسط دین بود، و داوری بر دیدگاه پوپری سروش خرده می گرفت، امری که حکومت را خوش می‌آمد زیرا سروش که خود زمانی ایدئولوگ نظام معرفی شده بود، و در نقد اندیشه مارکسیستی رایج میان روشنفکران در تلاش بود، این بار در مقام منتقد دین ایدئولوژیک شده، در برابر همان نظام ظاهر شد.

آقای داوری خطاب به عبدالکریم سروش می گوید: «این پوپر کیست که هم دشمنان انقلاب اسلامی در خارج از کشور اثر او را وسیله مخالفت کرده‌اند و هم در داخل جمهوری اسلامی گروهی برایش سر و دست و پا می‌شکنند و مخالفت با او را مخالفت با مقدسات می‌شمارند».[۶۲]

اشک دالن، نظریه های معرفت شناختی سروش را نقد می کند.

سروش در ۲۳ آذر ۱۳۹۱ در نامه ای ضمن مذمت اردکانی و توضیح انتقاداتی که او به «پوپرستیزی» تعبیر می کند می نویسد:

این ساکنان حجره‌های تحجر و تنعم به‌گزاف بر مسند فرهنگ تکیه زده‌اند و تجاوزها، شکنجه‌ها، سوزاندن‌ها، در سردخانه خواباندن‌ها، پرپر کردن دانشجویان، برهم زدن انجمن‌ها و مجلس‌ها، بستن و شکستن رسانه‌ها و اعتراف گرفتن‌ها را اصلاً به روی مبارکشان نمی‌آورند وهیچ یک طاقتشان را طاق نمی‌کند و غیرت‌شان را نمی‌جنباند(واخیر ترینش فاجعه قتل مظلومانه ستار بهشتی). در این میان فقط روشنفکری دینی است که‌امّ‌المصائب است و باید فروکوفته شود! و آنگاه می‌خواهند کسی در نیت «خیرشان» شک نکند، و یقین کند که نَفَس جز به یاد حق نمی‌کشند و قلم جز به پاس حقیقت نمی‌زنند.[۶۳]

چند روز بعد، بیژن عبدالکریمی مقاله‌ای تحت عنوان «رهبری تمدنی و نه رهبری سیاسی» در پاسخ به این نوشته منتشر کرد.[۶۴]

اشک دالن٬ ایران شناس سوئدی٬ افکار معرفت شناختی عبدالکریم سروش را در چند فصل کتاب خود به نام Islamic Law, Epistemology and Modernity (شریعت٬ معرفت شناسی و مدرنیته: فلسفه حقوق در ایران معاصر) مورد نقد قرار می دهد.[۶۵]

آثار

کتاب‌ها

ترجمه‌ها

تصحیح

اشعار

غزلوارهٔ پایان دیوان نبوت

خرد آن پایه ندارد که بر او پای گذاری بختیاری تو و بر مرکب اقبال سواری
چون توان در تو رسیدن؟ به دویدن؟ به پریدن؟ نور پایی که چنین با دگران فاصله داری
لیله القدر وصال تو چه فرخنده شبی بود تا چه دیدی که چنین مستی و پرشور و شراری

برمنار آشنایی‌ها نمی‌سوزد چراغی

خستهٔ خاکم وگر بر آسمان آرمانم تخته بند غفلتم ور خود به معنی رازدانم
همین قفس برگیرتا این نفس باقی است ما را این یقین سینه سوزم بس که در حبس گمانم
خاک ما را خرم از لبخند باران خیز خود کن بین که خاری خسته جان از خنجر خشم خزانم

منابع

  • Ashk Dahlén، Islamic Law, Epistemology and Modernity، New York, 2003. ISBN 0-415-94529-1/۹۷۸-۰۴۱۵۹۴۵۲۹۵

پانویس

  1. «کانون پژوهشگران ایرانی فلسفه و حکمت: دکتر سروش»(فارسی)‎. کانون پژوهشگران فلسفه و حکمت. 
  2. «عبدالکریم سروش: باغ وحش ولایت فقیه طعمه می‌خواهد»(فارسی)‎. رادیو فردا. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ ۳٫۷ «سروش و جنجال آخرینش»(فارسی)‎. پایگاه خبری آفتاب. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «عبدالکریم سروش در لندن، روح پوپر بر فراز تهران»(فارسی)‎. وب‌گاه بی‌بی‌سی فارسی، ۲۳ تیر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۱ اسفند ۱۳۸۸. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «کلام محمّد»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیو زمانه. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «دکتر سروش به ایران بازگشت»(فارسی)‎. بامداد خبر. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ «قصه ارباب معرفت»(فارسی)‎. روزنامه ایران. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ «فیلسوف حاشیه‌نشین». روزآنلاین (به نقل از روزنامه هم میهن، ۲۱ خرداد ۱۳۸۶. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ «سروش: جنبش سبز شکستناپذیر است»(فارسی)‎. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ «سروش: جنبش سبز شکست‌ناپذیر است»(فارسی)‎. وب‌گاه بی‌بی‌سی فارسی، ۱ اسفند ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۱ اسفند ۱۳۸۸. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ ۱۱٫۵ ۱۱٫۶ ۱۱٫۷ «شصت سالگی عبدالکریم سروش: فیلسوف الهی دوران گذار»(فارسی)‎. وب‌گاه بی‌بی‌سی فارسی. 
  12. «عبدالکریم سروش کافی نیست»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیو زمانه. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ «مجمع زنبوران نه طوطیان»(فارسی)‎. وب‌گاه روزنامه اعتماد. 
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ «یک‌بار انقلاب فرهنگی کافی بود»(فارسی)‎. وب‌گاه عبدالکریم سروش. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «درستی و درشتی»(فارسی)‎. وب‌گاه عبدالکریم سروش. 
  16. «روشنفکران چقدر بر رای مردم تاثیر دارند؟»(فارسی)‎. بی‌بی‌سی فارسی. 
  17. «نامهٔ دکتر عبدالکریم سروش دربارهٔ نتیجهٔ انتخابات»(فارسی)‎. 
  18. «تحلیل آیندهٔ جنبش سبز در دانشگاه لندن»(فارسی)‎. وب‌گاه ایران امروز. 
  19. «عبدالکریم سروش: «تفسیر سبز» از اسلام با خرافه زدایی و استبداد زدایی»(فارسی)‎. وبگاه جرس، ۱۳ اسفند ۱۳۸۸. 
  20. «جشن زوال استبداد دینی»(فارسی)‎. وب‌گاه عبدالکریم سروش. 
  21. «جشن زوال استبداد دینی»(فارسی)‎. 
  22. «سروش: زوال استبداد دینی را جشن خواهیم گرفت»(فارسی)‎. 
  23. «پیش بینی سروش از «زوال استبداد دینی» در ایران»(فارسی)‎. 
  24. «جشن زوال استبداد دینی»(فارسی)‎. 
  25. «عبدالکریم سروش: حکومت راهی جز مذاکره با جنبش سبز ندارد»(فارسی)‎. وبگاه جرس. 
  26. «حکومت راهی جز مذاکره با جنبش سبز ندارد»(فارسی)‎. 
  27. «دقٌ الباب»(فارسی)‎. وبگاه عبدالکریم سروش، خرداد ۱۳۸۹. 
  28. «دقٌ الباب (فلاح خلق وصلاح علما)»(فارسی)‎. وبگاه العربیه. 
  29. «لاریجانی پیشنهاد سروش برای مهاجرت مراجع را «مرموزانه» خواند»(فارسی)‎. وبگاه رادیو فردا، ۲۶ مرداد ۱۳۸۹. 
  30. «لاریجانی پیشنهاد سروش برای مهاجرت مراجع را «مرموزانه» خواند»(فارسی)‎. وبگاه عبدالکریم سروش. 
  31. «لاریجانی پیشنهاد سروش برای مهاجرت مراجع را «مرموزانه» خواند»(فارسی)‎. 
  32. «واکنش لاریجانی به نامه عبدالکریم سروش»(فارسی)‎. وبگاه فرارو. 
  33. «واکنش آیت‌الله یزدی به نامه سروش به علما»(فارسی)‎. وبگاه تابناک، ۹ خرداد ۱۳۸۹. 
  34. «جامعه مدرسین سروش را مرتد اعلام کرد»(فارسی)‎. وبگاه مردمک، ۷ خرداد ۱۳۸۹. 
  35. «جامعه‌مدرسین: سروش مرتد است»(فارسی)‎. وبگاه تابناک. 
  36. «جامعه مدرسین حوزه علمیه قم:سروش مرتد است»(فارسی)‎. 
  37. «بیانیه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم: عبدالکریم سروش مرتد است»(فارسی)‎. 
  38. «کیهان>جامعه‌مدرسین سروش را مرتد اعلام‌کرد»(فارسی)‎. وبگاه فرارو. 
  39. «حجت‌الاسلام والمسلمین صالح: سروش در قد و قواره‌ای نیست که جامعه مدرسین علیه او بیانیه صادر کند»(فارسی)‎. وبگاه روزنامه کیهان، ۱۰ خرداد ۱۳۸۹. 
  40. «سروش: فرمان «هبوط» آیت‌الله خامنه‌ای صادر شده‌است.»(فارسی)‎. وبگاه بی‌بی‌سی فارسی، ۳۰۰ خرداد ۱۳۸۹. 
  41. «فتور در قوه ناطقه (و عاقله؟)»(فارسی)‎. وبگاه روزآنلاین. 
  42. «نامهٔ عبدالکریم سروش به رهبر جمهوری اسلامی»(فارسی)‎. 
  43. «نامه سروش به آیت‌الله خامنه‌ای:اینک ای «رهبر معظم»! من به شما می‌گویم که فرمان هبوط صادر شده»(فارسی)‎. 
  44. «نامه سروش به آیت‌الله خامنه‌ای: باغبانا ز خزان بی خبرت می بينم»(فارسی)‎. وبگاه عبدالکریم سروش. 
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ «صورتی بر بی صورتی گفتگوی جان هِیک و عبدالکریم سروش»(فارسی)‎. وبگاه عبدالکریم سروش. 
  46. «پرونده وحی و قرآن: مطالب منتشر شده پیرامون مصاحبه سروش با عنوان "کلام محمد"»(فارسی)‎. وب‌گاه عبدالکریم سروش. 
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ ۴۷٫۲ «با رفراندوم اختیارات ولی فقیه حذف شود»(فارسی)‎. وبگاه جرس. بازبینی‌شده در ۱ اسفند ۱۳۸۸. 
  48. «عبدالکریم سروش در بی بی سی درباره مبانی تئوریک «حکومت اسلامی» گفت»(فارسی)‎. وبگاه خبرآنلاین، ۱۷ تیر ۱۳۸۸. 
  49. «سروش؛ عقل‌گرای مردد»(فارسی)‎. 
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ ۵۰٫۲ ۵۰٫۳ «مهدویت و دموکراسی (تحلیلی بر اساس اندیشه سروش ـ قسمت اول)»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیو زمانه، ۲۷ مرداد ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ***. 
  51. «کارنامه روشنفکران دینی: سخنرانی عبدالکریم سروش در لس آنجلس»(فارسی)‎. بی بی سی فارسی. 
  52. «دکتر سروش به آغوش اسلام برگردد»(فارسی)‎. وبگاه الف. 
  53. «واکنش آیت‌الله «جعفر سبحانی» به اظهارات «عبدالکریم سروش» درباره قرآن»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۸ اسفند ۱۳۸۶. 
  54. «طوطی و زنبور»(فارسی)‎. وبگاه عبدالکریم سروش. 
  55. «پاسخ آیت‌الله مکارم شیرازی به عبدالکریم سروش»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۲۴ فروردین ۱۳۸۷. 
  56. «آیت‌الله مکارم شیرازی: سروش باید توبه کند»(فارسی)‎. وبگاه پایگاه خبری آفتاب. 
  57. «حمله جدید کدیور به دیدگاه‌های سروش و گنجی»(فارسی)‎. وبگاه خودنویس، ۱۵ شهریور ۱۳۸۹. 
  58. «سروش: سست‌ایمانی نتیجه رفتار روحانیون است»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیو زمانه. 
  59. «سکوت در برابر جفای اندیشه‌ورزان دنیاطلب به پیامبر مهربانی جایز نیست»(فارسی)‎. وب‌گاه خبرگزاری مهر. 
  60. «دعوای سروش و دولت آبادی»(فارسی)‎. وب‌گاه خبرگزاری رجانیوز. 
  61. «نظرات دکتر سروش و مواضع استاد خرمشاهی»(فارسی)‎. خبرآنلاین. 
  62. «داوری اردكانی:از فيلسوف نظام تا نقد تعابير خود»(فارسی)‎. بی بی سی فارسی. 
  63. «بیا کاین داوری ها را به نزد داور اندازیم»(فارسی)‎. جنبش راه سبز. 
  64. «رهبری تمدنی و نه رهبری سیاسی»(فارسی)‎. جنبش راه سبز. 
  65. Ashk Dahlén, Islamic Law, Epistemology and Modernity: Legal Philosophy in Contemporary Iran, New York: Routledge, 2003, p. 187-381.

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون