هراکلیتوس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هراکلیتوس
Hendrik ter Brugghen - Heraclitus.jpg
شناسنامه
نام کامل هراکلیتوس افسوسی
لقب فیلسوف تاریک
حیطه فلسفه غرب
دوره فلسفه دوران باستان
مکتب مکتب اِفسُوسی
زادروز ۵۴۴/۵۴۱ ق. م.
زادگاه اِفسُوس، یونان
تاریخ مرگ ۵۴۴/۵۴۱ ق. م.
محل مرگ اِفسُوس، یونان
دین ایزدشناخت یونانی
شاگردان کراتولوس

هراکلیتوس، هراکلیت یا هرقلیطوس ‎(به یونانی: Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος، تلفظ: هِراکلِئیتُس هُ اِفِسیُس)‏ (۴۸۰-۵۴۰ق. م) از فیلسوفان دورهٔ پیش از سقراط است. مشهور است که یونانیان باستان به او لقب فیلسوف تاریک داده بودند.

زندگی و روحیات[ویرایش]

هراکلیتوس در شهر افسوس، در سواحل ایونیه، در خانواده‌ای اشرافی چشم به جهان گشود. پدرش، بلوزون یا بلیزون، از نوادگان آندروکلس و کودروس حکٌام آتن بود؛ و هراکلیتوس به عنوان فرزند ارشد خانواده، قانوناً باید شخص اول شهر می‌شد، اما وقتی نوبت به او رسید ترجیح داد که به سود برادرش کناره‌گیری کند.[۱]

پس از این کناره‌گیری، با گروهی پسر بچه به معبد آرتمیس رفت که تاس‌بازی کند و در پاسخ سرزنش‌های اهالی شهر، گفت:«چرا تعجب می‌کنید بی‌شعورها! بهتر نیست که آدم با بچه‌ها تاس‌بازی کند ولی در حکومت این شهر شرکت نداشته باشد؟»[۱] هر چند خودخواهی او سبب شد که به ارزش‌های خویش توجه کند، اما هرگز به هوس قدرت نیفتاد. در پاسخ به اینکه چرا از مناصب سیاسی که به او پیشنهاد می‌شد چشم می‌پوشید؛ می‌گفت که «روانش از جاه طلبی‌های ناشایست و سیری‌ناپذیر که حسادت‌ها را برمی‌انگیزد، گریزان است»[۱]

برخی او را شاگرد کسنوفانس کولوفونی دانسته‌اند، اما به نظر می‌رسد که این انتساب، فاقد منابع تاریخی معتبر است.[۲] هراکلیتوس به خود می‌بالید که هرگز استادی نداشته‌است. هرگاه احساس می‌کرد که نیاز به مشورت دارد می‌گفت: «یک لحظه صبر کنید تا بروم از خودم بپرسم.»[۱]

از همشهریانش بیزاری تقریباً بیمارگونه‌ای داشت.[۳] از او دربارهٔ عموم مردم نقل شده که:

  • «کم مایگان بی‌شمارند، آنها که ارزشی دارند، اندک.»؛[۱]
  • «بیشتر مردم، همچون گله حیوانات، جز سیر کردن شکم اندیشه‌ای ندارند.»؛[۱]
  • «انسانها فهم و تمیزی از خود نشان نمی‌دهند، خواه پیش از آنکه چیزی به آنها آموخته شود خواه پس از آن، گر چه بیدارند اما توجه به آنچه می‌کنند، ندارند همان‌گونه که آنچه را در خواب می‌کنند، از یاد می‌برند.»[۱]

حتی از متفکران پیشین نیز با تحقیر سخن می‌گفت:

برتراند راسل در کتاب تاریخ فلسفهٔ خود می‌نویسد که هراکلیتوس تنها از یک فرد به نام تئوتاموس (یا از بیاس پسر تئوتاموس) به نیکی یاد کرده، و چون در پی دلیل این تحسین بگردیم، می‌بینیم که او گفته‌است:«بیش تر مردم بدند!.»[۴]

انتقادات تندی نیز به خدایان المپ و آیین‌های دینی مربوط به آن‌ها بیان می‌کرد، که اگر ساکن آتن بود یقیناً به مرگ محکوم می‌شد[۱]:

  • «جهان توسط هیچ یک از این خدایان ساخته نشده‌است.»[۱]
  • «دعا برای این مجسمه‌ها خواندن، مثل آن است که به جای صحبت با اهل خانه، با خود خانه حرف بزنید.»[۱]
  • «با لکه‌دار کردن خود به خونی که می‌ریزند[قربانی کردن حیوانات] خود را از خونهایی که ریخته‌اند[قتل انسان‌ها] تطهیر می‌کنند چنان که به گل و لای آلوده باشند و بخواهند با گل و لای خود را پاک کنند.»[۱]

هراکلیتوس اهمیتی نمی‌داد که سخنش را می‌فهمند یا نه. به شیوه‌ای پرابهام و کنایی می‌نوشت.[۳] سبک گفتن و نوشتنش را سبک هاتف‌های غیبی می‌دانست، چنان که گفته‌است:

  • «هاتف نه بی‌پرده سخن می‌گوید نه در پرده، او فقط امکان شنیدن می‌دهد.»[۱]

او معتقد بود که در کلماتش یک راز و سری است که افراد می‌بایست در ورای کلمه‌ها این سر را بجویند، رازی که تمام هستی در آن نهفته‌است. هراکلیتوس این راز را ساختهٔ فکر خودش نمی‌دانست بلکه این قانون هستی است که در سخن وی از پوشیدگی بیرون می‌آید و ظهور می‌کند.[۵] چنان که می‌گوید:

  • «دانایی، نه گوش دادن به من، بلکه به لوگوس است و همسخن شدن با او که همه چیز یکی است»[۵]

برخی هراکلیتوس را دوست داریوش هخامنشی دانسته‌اند و نامه‌ای از او خطاب به داریوش نقل می‌کنند؛ اما این رابطه به لحاظ تاریخی بی پایه است.[۶] در اواخر عمر شهر را ترک کرد و در انزوا ادامهٔ حیات داد.[۳] به سبب این اخلاق تند و شیوهٔ دشوار بیان مطلب، در یونان باستان مشهور به فیلسوف تاریک شد.[۱]

متافیزیک[ویرایش]

تغییر و تحول دائمی[ویرایش]

ستیز و کشمکش میان ضدها، که عامل پیدایش تغییر است، اساس متافیزیک هراکلیتوس است.[۳]

این کشمکش، که هیچ‌گاه باز نمی‌ایستد و پیروز هم ندارد، تنها شکل دوام و بقاست. هیچ چیز ثابت نیست. همه چیز در حرکت است.[۳] به گفتهٔ هراکلیتوس:

  • «نمی‌توان در یک رودخانه دو بار پا گذاشت، چرا که هنگامی که برای بار دوم از آن عبور می‌کنیم، دیگر نه آن رودخانه رودخانه قبلی است و نه تو آن آدم قبلی.»[۷]

درنظر او، آنچه یگانه و پایدار می‌نماید، در واقع یگانگی زودگذر اضداد و یگانگی پیش از بازگسستن است.[۳]

بر این اساس در دیدگاه هراکلیتوس، اصل با «شدن» است؛ و «بودن» وهم و گمان ذهن است.[۳] او «شدن» را ذات هستی می‌داند:[۷]

  • «همه چیز در جریان است.»[۸]

اما این اجرام مادی که بی‌وقفه در تغییر هستند، از آتش ساخته شده‌اند.[۷] به نظر هراکلیتوس، آتش مادهٔ اصلی سازندهٔ جهان است؛[۳] دربارهٔ نقش آتش در مابعدالطبیعهٔ هراکلیتوس، دو تعبیر ممکن است. در تعبیر نخست، او قائل به آرخه بودن آتش شناسانده می‌شود. البته برخی پژوهشگران این نظر را رد می‌کنند و معتقدند هراکلیتوس به هیچ اصل نخستینی باور ندارد.[۹]

در تعبیر دوم آتش پیروز کشمکش عناصر اربعه نیست؛ بلکه آن عنصری است که خود را در اجرام دستخوش تغییر، بروز می‌دهد[۷]. در حالی که نوعی استمرار و ثبات در ذات یا خواص اشیای مادی وجود دارد، مایهٔ مادی جهان دستخوش تغییر و تحول دائمی است.[۷] هراکلیتوس می‌گفت:

  • «این جهان نه آفریدهٔ هیچ یک از خدایان است و نه آفریدهٔ هیچ انسان، بلکه آتش جاویدانی است که به نسبت‌هایی همواره فروزان بوده و هست و خواهد بود و به نسبت‌هایی خاموش».[۳]

جمع اضداد[ویرایش]

اضداد در حال ستیز به اتفاق حرکت و تحولی پدید می‌آورند که خود نوعی هماهنگی است.[۴] در جهان وحدت وجود دارد، اما این وحدتی است که از کثرت حاصل شده‌است.[۴]

هراکلیتوس به شدت از هومر انتقاد می‌کرد که چرا در یکی از اشعارش آرزو کرده که«عاقبت روزی ستیزه بین انسانها و خدایان به پایان رسد.»[۱] به تصریح هراکلیتوس:

  • «جنگ امری عمومی است و ستیزه عدالت است.»[۴]
  • «آتش در مرگ هوا می‌زید و هوا در مرگ آتش. آب در مرگ خاک می‌زید، و خاک در مرگ آب.»[۴]
  • «بیماری، تندرستی را خوشایند و لذت‌بخش می‌کند؛ گرسنگی سیری را؛ و خستگی آسودن را.»[۷]
  • «مردمان نمی‌دانند که چگونه از هم جداشدگی عین به هم پیوستگی است:هماهنگی کششهای متضاد چون در کمان و چنگ.»[۸]
  • «برای خدا همه چیز زیبا و نیک و عدل است؛ اما آدمیان یکی را ناعادلانه و یکی را عادلانه تصور کرده‌اند.»[۸]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت - هراکلیت از زبان یک روزنامه نگار
  2. داریوش درویشی، فیلسوف تاریک، آبادان، نشر پرسش، چاپ اول، 1391، ص 24.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ ۳٫۷ ۳٫۸ رجینالد هالینگ دیل. «۸». در تاریخ فلسفه غرب. ترجمهٔ عبدالحسین آذرنگ. تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۷. صفحه ۹۷ تا ۹۹. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ برتراند راسل. «۳». در تاریخ فلسفه غرب، جلد اول:فلسفه قدیم. ترجمهٔ نجف دریابندری. چاپ اول. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۴۰. صفحه ۴۶ تا ۴۸. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت - هراکلیت به روایت دکتر ریخته‌گران
  6. داریوش درویشی، فیلسوف تاریک، آبادان، نشر پرسش، چاپ اول، 1391، ص 27.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ گریگوری برگمن. «۱». در کتاب کوچک فلسفه. ترجمهٔ کیوان قبادیان. چاپ نهم. تهران: کتاب آمه، ۱۳۸۹. صفحه ۱۳ و ۱۸. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت - هراکلیتوس (به روایت دکتر شرف)
  9. داریوش درویشی، فیلسوف تاریک، آبادان، نشر پرسش، چاپ اول، 1391، ص 75-73.

پیوند به بیرون[ویرایش]

داریوش درویشی، فیلسوف تاریک، آبادان، نشر پرسش، چاپ نخست، ۱۳۹۱. فهرست و کتابنامه.