جلال‌الدین دوانی

جلال الدین محمد دوانی
متولد	830 قمری. دوانِ کازرون
مرگ	۹ ربیع الاول ۹۰۸ قمری. پل آبگینۀ کازرون آرامگاه = دوان
محل زندگی	کازرون، شیراز
ملیت	ایرانی
رشته فعالیت	فلسفه - عرفان - کلام - حدیث و تفسیر
تأثیرات	احیای فلسفه اسلامی در دوره تیموری
دین	اسلام

علامه جلال‌الدین محمد دوانی (830 قمری - ۹۰۸ قمری) حکیم، متکلم بزرگ اسلامی و دانشمند بزرگ قرن نهم و عصر تیموریان، متولد دوان از توابع کازرون، مشهور به محقق بود.

زندگینامه

پدرش سعدالدین اسعد، از شاگردان محقق مشهور «میر سید شریف جرجانی» بود و در کازرون به تدریس علوم دینی و قضایای شرعیه اشتغال داشت. علامه در زمان صفویان به سنت شیعه پیوست. در کوه‌های سربه فلک کشیده شمال دوان، غاری موجود است بنام غار «مُل جلال» (ملاجلال) که ایشان در این غار مطالعه و عبادت می‌کرده‌است. آرامگاه وی نیز در دوان قرار دارد که بنام «شیخ عالی» مشهور است.

علوم مقدماتی را نزد پدرش در زادگاهش آموخت و سپس برای تکمیل علوم به دارالعلم شیراز آمد و در رشته‌های مختلف فلسفه، ریاضی، کلام و منطق از محضر حکما و دانشمندان استفاده نمود و حکمت و فقه و اصول و تفسیر و حدیث و ادبیات عرب و عجم را یاد گرفت و بعد به تدریس مشغول شد.

جلال الدین پیرو مذهب شافعی و از نظر اصول عقاید، اشعری بوده‌است. ولی کم کم به مذهب شیعه اثنی عشری گروید، رسالۀ نورالهدایه دلیلی بر این مدعاست.

همانگونه که خواجه نصیرالدین توسی علوم عقلی و فلسفی را در دورة مغول احیاء نمود، دوانی نیز آنرا در دوره تیموری احیاء کرد. دوانی با شرح خود بر هیاکل النور سهروردی، رونقی دوباره به حکمت اشراق بخشید. ملاصدرا در آثار خود -از جمله اسفار- بارها از او با تجلیل یاد نموده‌است. وی در روز سه شنبه نهم ربیع الاول ۹۰۸ قمری در دوان درگذشت و همانجا مدفون گشت.

از جمله شاگردان او می‌توان از مقدس اردبیلی نام برد.

رباعیات

وی نکات فلسفی، عرفانی و کلامی را در قالب ۵۲ رباعی در کتاب شرح الرباعیات خود آورده‌است. از رباعیات فلسفی عرفانی اوست:

ای در قدم و حدوث عالم حیران		پیوسته میان این و آن سرگردان
رمزی بشنو به توست قائم دو جهان		پیش ازتو و بعدازتو نه این هست ونه آن

هستی تو به ذات و ما به تو هست نما		الّه چه تفاوت ز کجا تا بکجا
هستی تو غنیّ مطلق و خلق گدا		دارند ز تو وجود و از خویش فنا

رو رخت طلب به ساقی کوثر کش		از کوثر کثرت می‌وحدت درکش
لا یَظمأ اصلاً ابداً شاربُها		رمزی است از این می‌ار توانی درکش

تالیفات

جلال الدین بیشتر از ۶۰ کتاب در علوم مختلف عقلی و نقلی (تفسیر، فلسفه و کلام، منطق، فقه و اصول و حدیث، هیئت و هندسه و ریاضی اخلاق و ادبیات فارسی و علوم غریبه) نوشته‌است از جمله آثار او:

• کتاب «شرح عقاید عضدی» را که از آثار مهم اوست.
• کتاب «خلق الاعمال» در کلام
• رساله «زوراء» در حکمت
• اثبات واجب قدیم
• خلق افعال
• عرض لشکر
• شرح الرباعیات،
• شرح یکی از غزل‌های حافظ
• کتاب «نورالهدایه فی اثبات الامامه» به فارسی که در اواخر عمر به تحریر در آورده‌است. و یکی از شواهد تشیع جلال الدین.

منابع

• شرح رباعیات فلسفی و عرفانی علامه محقق جلال الدین دوانی (شرح الرباعیات)، تصحیح، شرح، نقد و تحلیل: مهدی دهباشی، تهران: انتشارات مسعود (۱۳۶۸).
• سایت اعلام طهور؛ زندگینامه علامه دوانی

جستارهای وابسته

• آرامگاه علامه دوانی