تاریخ ایران کمبریج

تاریخ ایران کمبریج The Cambridge History of Iran
نویسنده	ج1: ج2: ج3: ج4:عبدالحسین زرینکوب، روی متحده، کلیفورد ادموند باسورث، ریچارد فرای، ویلفرد مادلونگ، هربرت بوسه، کلود کائن، اولگ گرابر، هانری کربن، ژان دو مناش، بیانکا اسکارچا آمورتی، ویکتور دنر، ژیلبر لازار، لارنس پائول الول ساتن، جان اندرو بویل، سید حسین نصر، ادوارد استوارت کندی، ج5: کلیفورد ادموند باسورث، ایلیا پائولوویچ پطروشفسکی، اولگ گرابر، ادوارد استوارت کندی، یان ریپکا، مارشال گووین سیمز هاجسون، الساندرو بوزانی، آن لمبتون، ج6: ج7:
برگرداننده	تیمور قادری حسن انوشه مرتضی ثاقب‌فر
ویراستار	ج1: ویلیام بین فیشر ج2: ایلیا گرشویچ ج3: احسان یارشاطر ج4: ریچارد فرای ج5: جان اندرو بویل ج6: پیتر جکسون ج7: پیتر آوری
ناشر	Cambridge University Press ناشر فارسی: انتشارات امیرکبیر/ انتشارات مهتاب
محل نشر	Cambridge, New York, Melbourne, Madrid, Cape Town, Singapore, Sao Paulo مکان ناشر فارسی: تهران
تاریخ نشر	میان 1968 تا 1989
موضوع	تاریخ ایران، از باستان نا انقلاب اسلامی
زبان	انگلیسی / فارسی
کتاب‌شناسی ج1: ج2: ج3: ج4:عبدالحسین زرینکوب، روی متحده، کلیفورد ادموند باسورث، ریچارد فرای، ویلفرد مادلونگ، هربرت بوسه، کلود کائن، اولگ گرابر، هانری کربن، ژان دو مناش، بیانکا اسکارچا آمورتی، ویکتور دنر، ژیلبر لازار، لارنس پائول الول ساتن، جان اندرو بویل، سید حسین نصر، ادوارد استوارت کندی، ج5: کلیفورد ادموند باسورث، ایلیا پائولوویچ پطروشفسکی، اولگ گرابر، ادوارد استوارت کندی، یان ریپکا، مارشال گووین سیمز هاجسون، الساندرو بوزانی، آن لمبتون، ج6: ج7:

تاریخ ایران کمبریج (به انگلیسی: The Cambridge History of Iran)‏، کتابی درباره تاریخ و جغرافیای تاریخی ایران از کهن‌ترین روزها تا زمان کنونی، به زبان انگلیسی در هفت جلد است.

زمینه تألیف

طرح تألیف تاریخ ایران کمبریج را نخستین بار در ۱۹۵۹ آرتور آربری و قدس نخعی، سفیر ایران در لندن، ارائه دادند. شرکت ملی نفت ایران با سرمایه‌ای بالغ بر ۰۰۰، ۲۵ پوند، بودجه این طرح را تأمین کرد؛ ولی پس از چندی، این سرمایه از میان رفت و مؤسسه مطالعات ایرانی در واشنگتن برای جلد دوم، مؤسسه یارشاطر وابسته به دانشگاه کلمبیا برای جلدهای ششم و هفتم و شاهزاده ابونصر عضد برای جلد هفتم، کمکهای مالی بلاعوضی کردند و انتشارات دانشگاه کمبریج چاپ این اثر را با عنوان The Cambridge History of Iran (تاریخ ایران کمبریج) به عهده گرفت. آربری برای تشکیل هیئت ویراستاری، از برخی پژوهشگران نامدار دعوت کرد و نخستین گردهمایی در ژانویه ۱۹۶۱ برگزار شد. هیئت ویراستاران عبارت بودند از: آرتور آربری (رئیس، ۱۹۶۱ـ۱۹۶۹)، هارولد بیلی (۱۹۶۱ـ و از ۱۹۷۰ به بعد به عنوان رئیس)، آن لمبتون (۱۹۶۱ـ۱۹۷۰)، روبن لوی (۱۹۶۱ـ۱۹۶۶)، رابرت چ. زینر (۱۹۶۱ـ۱۹۶۷)، بازیل گری (نایب رئیس، ۱۹۶۱ـ۱۹۸۹)، پیتر ایوری (سرویراستار، ۱۹۶۱ـ ۱۹۶۹)، عیسی صدیق (۱۹۶۳ـ۱۹۶۹)، سید حسن تقی‌زاده (۱۹۶۳ـ۱۹۶۹)، لارنس لاکهارت (۱۹۶۴ـ ۱۹۷۵)، جان اندرو بویل (۱۹۶۷ـ ۱۹۷۸)، سر ماکس مالوان (۱۹۷۰ـ ۱۹۷۸)، کلیفورد ادموند باسوورت (۱۹۷۰ـ)، ایلیا گرشویچ (۱۹۷۰ـ)، هیوبرت س. ج. دارک (سرویراستار، ۱۹۷۰ـ)، ویلیام ب. فیشر (۱۹۷۹ـ۱۹۸۴) و محمود صناعی (۱۹۷۲ـ۱۹۸۵) که رابط رسمی هیئت ویراستاری با مراکز علمی ایران بود.

تاریخ ایران کمبریج افزون بر بررسی تاریخ سیاسی ایران، به هنرهای ایرانی و تأثیر آنها بر تمدن جهان می‌پردازد. این تاریخ به جنبه‌های مذهبی، فلسفی، اقتصادی، علمی و هنری تمدن ایرانی توجه کرده‌است، اما بر برخی جنبه‌ها، از جمله اوضاع جغرافیایی و بوم شناسی، تأکید بیشتری دارد.

برخی از شرق شناسان و پژوهشگران، این کتاب را به سبب اهمیتش نقد و بررسی کرده‌اند که برخی از این بررسیها به طور مستقل یا در مجلات به چاپ رسیده‌ است، از جمله گودرز رشتياني در كتاب ماه تاريخ و جغرافيا شماره 146، بگلی در شماره ۴۷ «مجله اسلام» و مقاله والتر هینتس در شماره ۲۴۲ «مجله تاریخ».

فهرست عمومی جلدها

جلد نخست «تاریخ ایران کمبریج» با عنوان «سرزمین ایران»، شامل چهار بخش و ۲۲ فصل است. مطالب این بخشها عبارت‌اند از: بخش نخست، درباره جغرافیای طبیعی، زمین شناسی، موقعیت اقلیمی، گیاهان، جانوران و پرندگان ایران؛ بخش دوم با نام «مردم ایران»، درباره نخستین تشکلهای جوامع انسانی در ایران؛ بخش سوم در باره امور معیشتی، ارتباطات، حمل ونقل و کشاورزی و گله داری؛ و بخش چهارم، نتیجه گیری از مطالب فصلهای پیشین. این مجلد با ویراستاری ویلیام ب. فیشر در ۱۹۶۸ به چاپ رسید. تعدادی از محققان ایرانی و اروپایی در تدوین این مجلد همکاری داشته‌اند، از جمله محمدحسن گنجی، جمشید بهنام، ساندرلند، اندرسون، هریسون.

جلد دوم، با نام «دوره‌های ماد و هخامنشی»، شامل ۲۱ فصل است: فصل نخست تا دهم درباره حکومت ایلام و انشان، بنیانگذاری پادشاهی هخامنشی، تشکیلات اداری آن و جنگهای هخامنشیان با یونان و فروپاشی پادشاهی آنان بر اثر حمله اسکندر به ایران؛ فصل یازدهم و دوازدهم در باره اسنادِ سنگنبشته‌های تخت جمشید، سکه‌ها، اوزان و مقادیر در زمان هخامنشیان؛ فصل سیزدهم در باره جهان بینی ایرانِ خاوری، بنابه روایت اوستا؛ فصل چهاردهم در باره دین و آیین ایرانیان در زمان هخامنشیان؛ فصل پانزدهم شامل بررسی زبان آرامی در زمان هخامنشیان؛ فصل شانزدهم در باره گاه شماری در ایران قدیم؛ و فصل هفدهم تا بیست ویکم در باره معماری هخامنشیان، کنده کاریهای بیستون و کشفیات تپه نوش جان و پاسارگاد و ابزارهای فلزی. این مجلد، با ویرایش ایلیا گرشویچ و با همکاری برخی از پژوهشگران نامدار از جمله ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف، تادئوش سولیمیرسکی، ماکس مالوان، آدریان دیوید هیو بیوار، گرینفیلد و هارولد بیلی، و محمود صناعی در هیئت ویراستاری، در ۱۹۸۵ به چاپ رسیده‌است.

جلد سوم، با عنوان «دوران سلوکیان، پارتیان و ساسانیان»، که دوره‌ای تقریباً هزار ساله را در بر می‌گیرد، در دو قسمت (دو مجلد) و نُه بخش تدوین شده‌است. قسمت اول شامل چهار بخش، با مقدمه‌ای مفصل از احسان یارشاطر، ویراستار این جلد، در باره سنتهای ایرانی پیش از دوره ساسانی و اوضاع اجتماعی و مناسک دینی و مناسبات فرهنگی ایران باستان آغاز می‌شود. بخش اول، با عنوان «تاریخ سیاسی»، در باره تاریخ سیاسی سلوکیان و اشکانیان و ساسانیان، بخش دوم در باره سکه شناسی، بخش سوم در باره تاریخ روایی ایران و بخش چهارم در باره مناسبات ایران و همسایگانش در آن روزگار است. برخی از نویسندگان این مجلد عبارت اند از: بیکرمان، بیوار، ریچارد نلسون فرای، دیوید سلوود، دیوید مارشال لانگ، نینا گارسویان، کلیفورد ادموند باسوورت و گابن. قسمت دوم از جلد سوم، ادامه قسمت اول و شامل پنج بخش (پنجم تا نهم) است: بخش پنجم در باره نهادهای اجتماعی، بخش ششم در باره تاریخ دینی و بخش هفتم و هشتم در باره تاریخ هنر، خط و زبان و ادبیات دوره سلوکیان و پارتیان و ساسانیان است. بخش پایانی کتاب، کتاب شناسی است که در آن به منابع تاریخ پارتیان و ساسانیان و نقد منابع پرداخته شده‌است. برخی از مؤلفان این قسمت عبارت اند از: احسان یارشاطر، گئو ویدن‌گرن، شلومبرژه، مری بویس، ویلیام بیلی و ایلیا گرشویچ. مجلد سوم در ۱۹۸۳ به چاپ رسید.

جلد چهارم به بررسی فروپاشی ساسانیان تا به قدرت رسیدن سلجوقیان اختصاص دارد و شامل بیست فصل است: فصل نخست، با عنوان «فتح ایران توسط اعراب و پیامد آن»، یازده عنوان فرعی دارد و در باره موقعیت ایرانیان و اعراب در دوره‌های پیش از اسلام و ورود اسلام به ایران تا تشکیل دولت عباسی است؛ فصل دوم در باره خلافت عباسیان در ایران؛ فصل سوم تا هشتم در باره سلسله طاهریان، صفاریان، سامانیان و دوره اول غزنوی و سلسله‌های کوچک شمال ایران و آل بویه؛ فصل هشتم با عنوان «قبایل، شهرها و نظام اجتماعی» در باره روند اسلامی شدن ایران؛ فصل نهم تا دوازدهم در باره هنرهای تجسمی، سکه‌شناسی و علوم دقیقه؛ فصل دوازدهم در باره علوم زیستی؛ فصل سیزدهم تا پانزدهم در باره فلسفه و جهان‌شناسی و تصوف، علوم دینی و ملل و نحل؛ فصل شانزدهم در باره ناصرخسرو و اسماعیلیه ایران و فصل هفدهم تا بیستم در باره ادبیات زردشتی پس از فتوح مسلمانان، ادبیاتِ عربی در ایران، ظهور زبان فارسی نوین، رباعی در ادب فارسی و معرفی عمر خیام است. ویراستار این جلد ریچارد نلسون فرای است و نویسندگان این مجلد عبارت اند از: عبدالحسین زرین‌کوب، مرتضی مطهری، باسوورت، ویلفرد مادلونگ، اولگ گربر، ادوارد استوارت کندی، سیدحسین نصر، هانری کوربن، ژیلبر لازار، بویل و کلود کاهن. این مجلد در ۱۹۷۵ به چاپ رسید.

جلد پنجم، با عنوان «دوران سلجوقیان و مغولان»، شامل یک مقدمه و ده فصل است: فصل نخست با عنوان «تاریخ سیاسی و دودمانی ایران (۳۹۰ـ۶۱۴)»، در باره ورود ترکان به ایران و استیلای آنان بر بقایای غزنویان و آل بویه و شکل گیری حکومت سلجوقیان است؛ فصل دوم با عنوان «ساختار درونی امپراتوری سلجوقی» در باره اوضاع دیوانی و اقتصادی و اجتماعی سلجوقیان و ساختار اجتماعی آنان و نحوه معیشت عشیره‌ای، شیوه زمینداری و فنون جنگاوری آنان؛ فصل سوم با عنوان «دین در دوره سلجوقی» در باره مذهب تسنن و تشیع و تصوف؛ فصل چهارم، «تاریخ سلسله‌ای و سیاسی ایلخانان» در باره حمله مغول تا فروپاشی دولت ایلخانی؛ فصل پنجم با نام «دولت اسماعیلی» در باره جنبش اسماعیلیه در دوره سلاجقه، قیام حسن صباح و شیوه‌های مبارزه او و واکنشهای اهل سنت؛ فصل ششم با عنوان «اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی ایران در دوره ایلخانان» در باره پیامدهای حمله مغول، اوضاع کشاورزی، موقعیت روستاییان در این دوره و نظام مالیاتی در زمان ایلخانان؛ فصل هفتم با عنوان «دین در عهد مغول» در باره موقعیت مسیحیان، یهودیان، شیعیان و متصوفه در دولت ایلخانی، دین بودایی و بازمانده‌هایی از پیروان ادیان باستانی ایران مانند مزدکیان؛ فصل هشتم با عنوان «شعرا و نثرنویسان اواخر عهد سلجوقی و دوره مغول»، که در آن به اشخاصی چون سنایی و امیرمعزی و سعدی و مباحثی چون مکاتب آذربایجان و اصفهان پرداخته شده است؛ فصل نهم با نام «هنرهای تجسمی در ۴۴۲ـ۷۵۱» در باره معماری مذهبی و غیرمذهبی و ره آوردهای این هنر در دوره سلجوقی و ایلخانی و سفالگری و فلزکاری و نگارگری؛ و فصل دهم با عنوان «علوم دقیقه در ایران عهد سلجوقی و مغول » در باره پیشینه علوم در دوره‌های پیش از سلجوقیان تا عصر مغول است. این مجلد زیرنظر بویل و با همکاری باسوورت، لمبتون، مارشال هاجسون، ایلیا پاولوویچ پتروشفسکی، یان ریپکا، اولگ گرابر و ادوارد استوارت کندی منتشر شده‌است و در ۱۹۶۸ منتشر شده‌است.

جلد ششم با عنوان «دوران تیموریان و صفویان»، به چهار دوره مهم تاریخ ایران پرداخته‌است و هجده فصل دارد: فصل نخست در باره جلایریان و مظفریان و سربداران و بررسی حکومت آنان و آخرین حاکمان چنگیزی؛ فصل دوم در باره حمله تیمور به ایران و هند و سوریه و آناتولی و مرگ تیمور؛ فصل سوم در باره حیات سیاسی، اقتصادی، بازرگانی، مذهبی و فرهنگی در امپراتوری تیموری؛ فصل چهارم در باره سلسله‌های ترکمانان، خاستگاه آنان، ظهور اوزون حسن و دوره شکوفایی و زوال آق قوینلوها؛ فصل پنجم و ششم در باره دوره صفویان و تشکیلات اداری آنان؛ فصل هفتم و هشتم در باره تماس اروپاییان با ایران و تجارت در دوره صفویه؛ فصل نهم شامل اوضاع اجتماعی و اقتصادی و نظام مالیاتی در دوران بعد از مغول؛ فصل دهم و یازدهم در باره علوم دقیقه در دوره تیموریان و علوم ایرانی در روزگار صفویان؛ فصل دوازدهم و سیزدهم در باره مذهب در دوران تیموریان و صفویان و نهضتهای فکری، فلسفه و کلام در زمان صفویان؛ فصل چهاردهم تا شانزدهم در باره صنعت نساجی و قالی بافی، معماری تیموریان و صفویان، هنرهای تصویری در دوره تیموری و هنر در دوره صفویان؛ و فصل هفدهم و هجدهم در باره ادبیات و شعر در زمان تیموریان و ترکمانان و صفویان است. ویراستاران این مجلد لارنس لاکهارت و پیتر جکسون بوده‌اند. این مجلد در ۱۹۸۶ به چاپ رسید. برخی از نویسندگان این مجلد عبارت اند از: ذبیح الله صفا، سیدحسین نصر، احسان یارشاطر، هانس رومر، رونالد فریه، برت فراگنر، بیانکا اسکارچا آمورتی، پیندر ـ ویلسون، گری و آن ماری شیمل.

جلد هفتم از آغاز حکومت نادرشاه افشار (۱۱۴۸) تا ۱۳۵۹ را دربرمی گیرد و به چهار بخش و ۲۴ فصل تقسیم می‌شود. بخش نخست با عنوان «چارچوب سیاسی»، شامل هفت فصل در باره وقایع سیاسی به ترتیب تاریخی است. عناوین این فصلها عبارت اند از: نادرشاه و سلسله افشاریان، سلسله زند، آقامحمدخان و استقرار سلطنت قاجار، ایران در دوره فتحعلی شاه و محمدشاه، ایران در دوره آخرین شاهان قاجار، خودکامگی سلسله پهلوی. بخش دوم در باره مناسبات ایران با کشورهای دیگر و سیاست خارجی است و شامل پنج فصل است: مناسبات ایران با امپراتوری عثمانی در سده دوازدهم و سیزدهم / هجدهم و نوزدهم، مناسبات با روسیه تزاری و شوروی تا ۱۹۲۱، شرکتهای تجاری اروپایی تا ۱۲۱۲ـ۱۲۱۳/ ۱۷۹۸، انگلستان و هند در دوره استعمار انگلستان ۱۷۹۸ـ۱۹۲۱ و سیاست خارجی ایران از ۱۹۲۱ تا ۱۹۷۹. بخش سوم در باره توسعه اقتصادی و اجتماعی شامل شش فصل است: وزارت مالیه و ملکداری در سده سیزدهم، عشایر ایران در قرن دوازدهم و سیزدهم، شهر سنتی ایرانی در دوره قاجار، نفوذ اقتصادی اروپاییان در ۱۸۷۲ـ۱۹۲۱، توسعه اقتصادی در ۱۹۲۱ـ۱۹۷۹ و صنعت نفت ایران. بخش چهارم در شش فصل به اوضاع فرهنگی و دینی ایران می‌پردازد: دو فصل نخست معرفی نیروهای مذهبی از سده دوازدهم تا چهاردهم؛ فصل سوم در باره تغییرات اجتماعی و رسانه‌ای و سرگرمیهای عمومی ایرانیان در سده چهاردهم؛ فصل چهارم در باره مسائل نشر و مطبوعات و ادبیات در ایران امروز؛ و دو فصل آخر بترتیب در باره نقاشی ایرانی در دوره زندیان و قاجاریان و هنرهای معماری، کاشی کاری، فلزکاری و بافندگی از سده دوازدهم تا چهاردهم است. این مجلد در ۱۹۹۱ به چاپ رسیده‌است. هجده تن از استادان دانشگاههای انگلستان و امریکا با سرویراستاری پیتر ایوری و گاوین همبلی و چارلز ملویل در این مجلد همکاری داشته‌اند. نویسندگان شاخص این جلد، افزون بر سرویراستاران ــ که خود نگارنده چند فصل بوده‌اند ــ عبارت اند از: جان پری، نیکی آر. کدی، ریچارد تاپر، چارلز عیسوی، آن لمبتون، پیتر چلکووسکی و پژوهشگران ایرانی چون مهرداد امانت و فیروز کاظم‌زاده.

جستار های وابسته

تاریخ اسلام کمبریج