زبان عیلامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تمدن‌های باستانی آسیای غربی
میان‌رودان، سومر، اکد، آشور، بابل
حتیان، هیتی‌ها، لیدیه
ایلام، اورارتو، منائیان، ماد، هخامنشی
امپراتوری‌ها / شهرها
سومر: اوروکاوراریدو
کیشلاگاشنیپوراکد
بابلایسیناموری - کلدانی
آشور: آسور، نینوا، نوزی، نمرود
ایلامیانشوش
هوری‌هامیتانی
کاسی‌هااورارتو
گاهشماری
شاهان سومر
شاهان ایلام
شاهان آشور
شاهان بابل
شاهان ماد
شاهان هخامنشی
زبان
خط میخی
آرامیهوری
سومریاکدی
زبان مادی
ایلامی
اساطیر میان‌رودان
انوما الیش
گیل گمشمردوخ
نیبیرو

ایلامی زبان منقرض شده ایلامیان باستان است. این زبان در ایران دوره هخامنشی جایگاه ممتازی داشت. آخرین اثر مکتوب زبان ایلامی به سالهای حکومت اسکندر مقدونی بر ایران برمیگردد. زبان ایلامی در سال ۱۸۹۰ رمزگشایی شد. در این سال وایس‌باخ (F.H. Weissbach) نخستین دستور زبان آن را ارایه داد.زبان عیلامی از زبان‌های پیوندی بوده است.[۱]

تاریخ[ویرایش]

تاریخ زبان عیلامی به چهار دوره بخش میشود:

عیلامی باستان (۱۵۰۰ – ۲۶۰۰ پ.م.)

عیلامی میانه (۱۰۰۰ – ۱۵۰۰ پ.م.)

نو-عیلامی (۵۵۰ – ۱۰۰۰ پ.م.)

عیلامی هخامنشی (۳۳۰ – ۵۵۰ پ.م.): در دوره هخامنشی، عیلام یکی از ساتراپیهای مهم امپراتوری بود و زبان عیلامی به عنوان زبان دیوانی کاربرد داشت. از زمان داریوش یکم تا اردشیر یکم اسناد اداری تخت جمشید به عیلامی و روی الواح گلی نوشته می شد. این الواح که شمار آنها نزدیک به ۳۰۰۰۰ است، اطلاعات دقیقی از جغرافیا و مردم منطقه پارس به دست ما می‌دهد. [۲]

نمونه: متن لوح PF 798 از اسناد تخت جمشید با برگردان آن از هایدماری کخ:

۱۳ بان (برابر ۱۳۰ لیتر) جو حواله امورته، به صورت جیره (به مرور) دریافت کرده است. امورته، سال ۲۱، ماه شیبار (نهمین ماه عیلامی)

13 ŠE. BAR.Lg kur- min hh . am- ma -ur- da- na hh. ba- ri-ki -la gal ma du - iš - da h.i - še ma be - ul 21 – um - me - man - na d. ITU lg ši – ba – ir - ri – na

نوشتار[ویرایش]

لوح به خط عیلامی

زبان ایلامی در طول تاریخ خود از سه نوع دبیره بهره برده است؛ از این قرار:

نیا-ایلامی: این خط از۳۱۰۰ تا ۲۹۰۰ رایج بود. نیاایلامی کهنترین خط شناخته شده ایران است و نمونه هایی از آن در اطراف کاشان و جنوب کرمان نیز دیده شده است. عیلامیان این خط را از همسایگان سومریشان الهام گرفتند و از آن برای کارهای بازرگانی (ثبت معاملات، نگهداری حساب چارپایان و ...) بهره می‌بردند. [۳] نظام شمارشی نیاعیلامی بسیار پیچیده بود و بسته به مورد تفاوت می‌کرد. مثلاً برای شمارش آدمیان و جانوران از سیستم دستگاه ده‌دهی و برای اشیاء از دستگاه شصتی‌شصتی استفاده می‌شد.[۴]

عیلامی خطی: دبیره ای است که پوزور- اینشوشیناک شاه عیلام در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد به کار برد و پس از او متروک گردید. عیلامی خطی دبیره ای است هجایی با چند نشانه تصویرنگار. تا کنون ۲۵ نبشته ایلامی خطی یافت شده که بیشتر آنها کتیبه های یادمانی است. با وجود تلاش کسانی چون والتر هینتس (Walther Hinz) و پییرو مریجی (Piero Meriggi) این دبیره هنوز کاملاً خوانده نشده و ترجمه ها و فهرست نشانه های پیشنهادی هینتس [۵] قبولی عام ندارد.

یک متن ایلامی خطی (معروف به کتیبه A) و برگردان کلمه به کلمه آن هر دو به روایت هینتس [۶]:

(1) به خدا اینشوشیناک این چوب
(2) من کوتیک – اینشوشیناک شاه سرزمین
(3) نایب السلطنه شوش
(4) شین-پی-هیش-هوک
(5) پسر، را به الوهیت خدا به عنوان هدیه ای به معبد داده‌ام.
(1) te-im-tik-ki nap in-šu-ši-na-ik un-ki
(2) u ku-ti-ki-šu-ši-na-k zunkik hal-me ka
(3) hal-me-ni-ik šu-si-im-ki
(4) ši-in-pi-hi-iš-hu-ik
(5) ša-ki-ri nap-ir lik hi-an ti-la-ni-li

(نام کوتیک-اینشوشیناک در قرائت جدید پوزور-اینشوشیناک خوانده می شود.)

عیلامی میخی: خطی است که از ۲۵۰۰ تا ۳۳۱ پ.م. به کار رفت و دگرگون شده دبیره میخی اکدی است. خطی است با ۱۳۰ نشانه، بسیار کم شمارتر از بیشتر دبیره های میخی همروزگار خود.

دستور زبان[ویرایش]

آواشناسی[ویرایش]

عیلامی ها از نوع ساده شده خط میخی اکدی برای نوشتن استفاده می کردند که به دلیل هجایی بودن نمی توانست ظرافت های آوایی زبانشان را بازتاب دهد.[۷] عیلامی ۴ واکه داشت: (a, i, u, e) و تعدادی همخوان. معادل بازسازی شده همخوانها در الفبای لاتین از این قرارند:

p/b   t/d   k/g
    s š  
  w/v/f     h
m   n    
    l r  

کاتبان عیلامی تفاوت زیادی میان همخوانهای d/t ، b/p ، g/k قائل نبودند و اغلب آنها را به جای هم به کار می بردند.

ساختواژ[ویرایش]

زبان عیلامی جزء زبان‌های التصاقی بود یعنی با افزودن پسوندهای تکواژی و نیز، میانوندهایی خاص و پسوندهای ضمیری به ریشه فعل در سه صورت اصلی آن، مقصود خود را بیان می‌کرد. اسمها و فعلها به دو جنس زنده و غیرزنده تقسیم می شدند و هر جنس با پسوندهای ویژه خود مشخص می شد. (k, -t, -r, -p-) برای زنده ها (آدمیان و خدایان) و (me, -n, -m, -š-) و برای اشیاء، مفاهیم انتزاعی و مکانها.

نمونه: صرف اسم -sunki (شاه)

حالت پسوند مثال معنی
اول شخص k- sunki-k من، شاه
دوم شخص t- sunki-t تو، شاه
سوم شخص مفرد r- sunki-r او، شاه
سوم شخص جمع p- sunki-p آنها، شاهان

صرف[ویرایش]

زبان عیلامی سه نوع صرف (Conjugation) وجود دارد که با شماره (III, II, I) مشخص می شود. نوع I ویژه افعال و نوع II و III ویژه وجه وصفی (Participle) است.

صرف نوع اول (Conjugation I) صرف مصدر یا ستاک است با کمک پسوندهای شش گانه (h, -t, -š,-hu ,-ht ,-hš-)

نمونه: صرف مصدر kulla (خواهش کردن)

شخص مفرد جمع
۱ kulla-h kulla-hu
۲ kulla-t kulla-h-t
۳ kulla-š kulla-h-š

صرف نوع دوم (Conjugation II) صرف وجه وصفی کامل (Perfective Participle) است و به وسیله پسوندهای جنس جاندار (k, -t, -r, -p-) انجام می گرفت. وجه وصفی کامل از اتصال پسوند (k-) به ریشه ساخته می شود.

نمونه: صرف واژه hutta-k (ریشه hutta به معنی انجام دادن + پسوند k- )

شخص مفرد جمع
۱ hutta-k-k -
۲ hutta-k-t -
۳ hutta-k-r hutta-k-p

صرف نوع سوم (Conjugation III) صرف وجه وصفی غیرکامل (Imperfective Participle) است. وجه وصفی غیر کامل از اتصال پسوند n- به ریشه ساخته می شد و صرف آن مانند نوع دوم است.

نمونه: صرف واژه hutta-n (ریشه hutta + پسوند n- )

شخص مفرد جمع
۱ hutta-n-k -
۲ hutta-n-t -
۳ hutta-n-r hutta-n-p

طبقه بندی[ویرایش]

عیلامیان آریایی نبودند زبان عیلامی، زبانی تکخانواده است. برخی احتمال خویشاوندی آن را با زبان‌های دراویدی مطرح کرده‌اند[۸] ولی این نظریه مورد پذیرش همه محققان نیست.[۹] همچنین می‌توان همانندی‌های بسیار اندک و غیر قابل اتکا (تا کنون) میان این زبان و زبان‌های گوتیان، هالدیایی‌ها، هوری‌ها و کاسیان هندواروپایی یافت[۱۰]

نقشه‌ای از سرزمین عیلام باستان (نارنجی) و نواحی همسایه آن

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • Elam
  • Elam_Susiana
  • Middle East
  • Herbert Harry Paper: The phonology and morphology of royal Achaemenid Elamite. University of Michigan, 1955
  • گذری بر تاریخ عیلام، هینس، ترجمه محمدحسین خانی، تهران: ۱۳۷۳
  • ایران در سپیده‌دم تاریخ، جرج کامرون، ترجمه حسن انوشه، تهران:۱۳۷۲
  • مرتضی راوندی: تاریخ اجتماعی ایران. ( جلد ۱ ) - ۱۳۳-۱۴۲
  • دیاکونوف - تاریخ ماد ترجمه کریم کشاورز
  1. Stolper, Matthew W. 2008. Elamite. In The Ancient Languages of Mesopotamia, Egypt, and Aksum. P.60: "Elamite is an agglutinative language."
  2. هایدماری کخ، از زبان داریوش، ۱۳۷۷، ترجمه پرویز رجبی، ص ۳۱، نشر کارنگ
  3. والتر هینتس، دنیای گمشده عیلام، ۱۳۷۶، ترجمه فیروز فیروزنیا، ص ۳۳، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
  4. Peter Damerow, Robert K. Englund: The Proto-Elamite Texts from Tepe Yahya. Cambridge Mas 1989. ISBN 0-87365-542-7
  5. W. Hinz, “Zur Entzifferung der elamischen Strichinschrift,” Iranica Antiqua 2, 1962, pp. 1-21. Idem, Altiranische Funde und Forschungen, Berlin, 1969.
  6. والتر هینتس، دنیای گمشده عیلام، ۱۳۷۶، ترجمه فیروز فیروزنیا، ص ۴۲، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
  7. والتر هینتس، دنیای گمشده عیلام، ۱۳۷۶، ترجمه فیروز فیروزنیا، ص ۴۶، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
  8. • David W. McAlpin: Proto-Elamo-Dravidian. The Evidence and its Implications. The American Philosophical Society, Philadelphia 1981. ISBN 0-87169-713-0
  9. http://starling.rinet.ru/Texts/elam.pdf
  10. محسنی، محمد رضا ۱۳۸۹: "پان ترکیسم، ایران و آذربایجان"، ص ۱۸۰

پیوند به بیرون[ویرایش]