تیگلات-پیلسر سوم

تیگلات-پیلسر سوم، شاه آشور (۷۲۷-۷۴۴ پ.م.). نقش برجسته از مرمر سفید گچی از کاخ تیگلات-پیلسر در نمرود، ربع سوم سده، ۸ پ.م.

تیگلات-پیلسر سوم از سال - ۷۴۵ تا ۷۲۷ پ. م. - به پادشاهی آشور رسید. وی دومین پادشاه بزرگ آشور و نیرومندی مجدد آشور مقارن با سلطنت وی است. این پادشاه، چنانکه بعد شرح آن خواهد آمد، ظاهراً در طی نخستین لشکرکشی خویش علیه ماد در سال - ۷۴۴ پ. م. - با ماننا تماس عملیاتی داشت. همجنین شکست سختی که از طرف لشکریان تجدید سازمان یافته تیگلت پیلسر سوم در سال - ۷۴۳ پ. م. - به اورارتو وارد آمد به دعاوی اورارتو در مورد حکومت بر ماننا پایان بخشید.

توقف حملات آشوریان

در فرصتی که در نتیجه قطع حملات آشوریان در بین سالهای - ۷۸۸ تا ۸۳۴ ق.م. - پیش آمده بود دولت ماننا که در آن برهه از زمان، دولتی مستقل بود ارتباط خود را با ماد حفظ کرد. شاهان آشور که اتحاد ماننا و ماد را تهدیدی علیه خود می‌دیدند، برای از بین بردن اتحاد شکل گرفته بین ماننا و ماد، از سال - ۷۸۸ ق. م - یک سری حملات را به ماد آغاز کردند که تا سقوط دولت آشور ادامه داشت.

تیگلات پیلسر در سال - ۷۴۴ ق. م - حملاتی پیاپی را به ماد آغاز کرد که به مدت چند سال دوام داشت، او ایالات «آراز یاش» و «بیت سانگی» و منطقه «اوشکاکان» را تسخیر کرد و شماری از ساکنین آنجاها را به شمال سوریه و فنیقیه تبعید کرد. او در سنگ‌نوشته‌ای نام طوایفی را که اسیر برد، آورده‌است.

در سال - ۷۴۰ پ. م. - تیگلات پیلسر پس از دو سال محاصره، بر شهر آرپاد در سوریه کنونی دست یافت. سال - ۷۳۸ پ. م. - تیگلات پیلسر به اسرائیل تاخت و مردمان آن سامان را وادار به پرداخت باج نمود.

چیرگی تیگلات پیلسر سوم بر سرزمین آرامی باعث شد زبان آرامی به زبان میانجی در سرزمین‌های تسخیر شده تبدیل شود.

تیگلات پیلسر در سال ۷۳۸ دوباره به ماد حمله کرده، همدان را گرفت، و بعد تا کویرنمک پیش رفت و از منطقه «اوش کاکان» واقع در دره رودقره‌سو بازگشت. این بدان معنی است که آشوریان در آن زمان اکثر سرزمین‌های ماد را تصرف کرده بودند.

لشکرکشی تیگلات-پیلسر به ماد در سنگ‌نبشته‌های آشوری ذکر شده‌است. دیاکونوف جاینام‌های لشکرکشی تیگلات پیلسر به ماد و حاکمان آن را که آشوریان در سنگ‌نبشته‌ها آورده‌اند را در کتاب تاریخ ماد ذکر کرده‌است.

اقدامات تیگلات پیلسر سوم

• او دست به اصلاحاتی زد و صلح را در قلمروی خود گسترش داد.
• ارتش را سامان داد و تا صور و صیدا در غرب و تپه گیان در شرق پیشرفت.
• همچنین شبکه ارتباطی جدیدی پدید آورد و پرداخت مالیات‌ها را سامان داد.
• در اواخر عمر بابل را گرفت و یک سال بعد به سال ۷۲۸ پیش از میلاد درگذشت.

سال‌نامه‌های تیگلت پیلسر سوم

سال‌نامه‌های تیگلت پیلسر سوم به صورت ناقصی - نوشته‌های بریده‌ای بر الواح نیمه سترده ـ یافت شده است و دراین الواح گزارش می‌شود که آشوریان قصد داشتند بار دیگر از کاخ سلطان اسرحدون در قرن هفتم - ۶۹۹ - پ. م. مجدداً استفاده کنند. فواصل این قطعات بریده محفوظ نمانده و دنبالهٔ مطلب غالباً معلوم نیست. اگر توالی مطالب را به شکلی که شرادر و روست حدس زده‌اند قبول کنیم، تیگلت پیلسر سوم به تصرف خاک پارسوا اکتفا نکرده به داخل سرزمین ماد نفوذ کرد. با جملات بریده‌بریده‌ای از تصرف دهکده‌ٔ ارنزیاش یاد شده است و مردم این محل علیه « بی‌سی‌خادیر » فرمانفرمای کیشه سو خروج کرده بودند. بعد سخنی از فرار راماتئا فرمانفرمای آرازیاش . رفته و ضمناً گفته شده است که در دهکده‌های وی گذشته از اسبان و دام‌های شاخ‌دار ذخایر سنگ لاجورد باختر (باکتریا) نیز به چنگ مهاجمان افتاد، به طوریکه در متن مصرحاً گفته شده است آخرین نقطهٔ لشکرکشی - ظاهراً - دژ مادی زاگروتی بوده. معلوم می‌شود آرازیاش جزو اتحادیه قبایل ماد نبوده همچنانکه در عهد آداد نراری سوم نیز از اتحادیهٔ مزبور خارج بود. سپس آشوریان راه باز گشت پیش گرفتند. و بعد شرح انقیاد تونی فرمانفرمای سومونزو - در درهٔ یکی از شاخه‌های دیاله ؟ - و قتل سپاهیان وی و الحاق سومونزو و بیت همبان به یکی از ایالات آشور، آمده است.

نتایج لشکرکشی تیگلت پیلسر

این لشکرکشی از تمام مصایبی که کشور ماد در ظرف نیم قرن تحّمل کرده بود ویران کننده‌تر بود تیگلت پیلسر سوم پس از آن خواست که خداوندان دهکده‌های کوهستان یعنی سران جماعت‌های سراسر کشور مادهای نیرومند تا کوه بیکنی منظّماً به شرح زیر به وی خراج پردازند.: ۳۰۰ تالانت سنگ لاجورد و ۵۰۰ تالانت مصنوعات مفرغی. این ارقام بیشتر از حرص او حکایت دارد و کمتر از استدراک مسایل اقتصادی و حال آنکه تیگلت پیلسر سوم یکی از لایق‌ترین شاهان آشور بود. در سال‌نامه‌ها اسامی فرمانفرمایانی که خراج مزبور بر ایشان وضع شده مذکور است.

علل لشکرکشی تیگلت پیلسر

علل واقعی حمله به حدود ماد مختلف بود. نخست اینکه مبنای اصلاحات وی عبارت بودند:

1. اصلاح اجتماعی ارتش هنگ شاهی و هنگ‌های رئیسان نواحیی که لوازم و آذوفهٔ ایشان کاملاً از طرف دولت داده می‌شده و از طریق جلب سپاهی تکمیل می‌گشت.
2. اصلاحات فنی در ارتش، تکمیل سازمان و لوازم تسلیحات لشکریان.
3. اصلاح سیاست نظامی. انتقال همهٔ عناصر فرمانبردار و مطیع شده و اسکان ایشان در سرزمین شاهی تا ایشان در آنجا مستقلاً به امر معیشت و اقتصاد خویش پردازند.
4. اصلاح اداری. بزرگ کردن نواحی، تبدیل حکام و جانشینان پیشین به رئیسان ناحیه، و تجدید حقوق ایشان مثلاً حق معاف کردن از مالیات و احداث شهرها و غیره که از ایشان سلب شده بود.

سیاست مهم تیگلت پیلسر سوم این بود که دائماً ارتش در حال عملیات جنگی باشد و با غارت و دزدی ثروت اندوزد. بدین سبب توسعهٔ حدود آشور به وسیلهٔ لشکرکشی امری ضروری بود. دیگر اینکه اصلاحات وی مستلزم این بود که جای خالی ساکنان نواحی ویران شده را به طور دایم با مردم سرزمین‌های مفتوح پر کند و اراضی مردم اخیرالذکر را نیز با ساکنان سرزمین‌های تازه فتح شدهٔ دیگری مسکون سازد و الآخر. بنابر این وجود یک عده افراد آماده برای مهاجرت و انتقال دائماً ضرورت داشت. اما علت مهم و حتا مهمترین علّت لشکرکشی این بود که ثروت‌های مادها را تصاحب کند و خود توانگرتر شود و بویژه اسبان فراوان بدست آورد زیرا سازمان ارتش آشور تجدید شده بود و برای عرابه های جنگی و بخصوص سواران احتیاج مبرمی به اسب داشت و در آن عصر پرورش اسب فقط در نقاط کوهستانی - یعنی اتحادیه قبایل ماد و اورارتو و آسیای صغیر پیشرفت می‌کرد.

سرانجام، لشکرکشی علیه قبایل ماد ممکن بود به منظور تأمین جناح در مبارزهٔ جدّی و آتی با اورارتو باشد. در واقع لشکرکشی سال - ۷۴۴ پ. م. - مقدمهٔ حمله به سادوری دوم و جنگ طولانی آشور با متحدان سوری اورارتو بود، همچنانکه لشکرکشی سال - ۷۳۷ پ. م. - علیه ماد مقدمهٔ تهاجمات سال - ۷۳۶، ۷۳۵ - علیه کوهستان اورارتو بشمار می‌رفت.

نیجهٔ نخستین لشکرکشی تیگلت پیلسر سوم به کوه‌های زاگروس همانا ایجاد دو ایالت جدید در پادشاهی آشور بود، یعنی پارسوا و بیت همبان. این دو ایالت تا سقوط آشور در سال - ۶۱۲ پ. م. - جزو آن باقی بودند.

لشکرکشی سال ۷۳۷

در سال - ۷۳۷ پ. م. - تیگلت پیلسر سوم مجدداً به سرزمین ماد لشکر کشید. اگر واقعاً می‌پنداشت که خراج گزافی را که بر مادها تحمیل کرده خواهند پرداخت اشتباه کرده بود و ممکن نبود بدون غارت و راهزنی جدیدی موفقیت حاصل کند. حتا نواحیی را که ظاهراً در سال - ۷۴۴ پ. م. - کاملاً مطیع و منقاد شده بودند، ناگزیر این بار مجدداً تسخیر کرد. از آن جمله بود ایالت بیت کاپسی.

لشکریان آشور از بیت سانگی و بیت تازاکی که در سال - ۷۴۴ پ. م. - تسخیر شده بود گذشتند. دهکده‌های بسیار که ایشتار مرکزشان بود و مردی بنام با بر آن حکومت می‌کرد مسخّر ایشان گشت. آشوریان در این مکان پرستش نیزهٔ مقدس نیوزتا خدای آشور و بابِل را متداول ساختند. سران سرزمین‌های نقاط دورتر شرقی زاگروس به شیوهٔ مرسوم در کوه‌ها پنهان شدند. مثلا اوپاش فرمانفرمای بیت کاپسی و بوردادا چنین کردند. ولی آشوریان پیشوای اخیرالذکر را به اسارت گرفتند. بدین طریق لشکریان آشور تا دژ سیبار پیش رفتند و آنجا را مسخّر ساختند. چنانکه شامشی آداد پنجم در سال - ۸۲۰ پ. م. دژ مزبور را مسخّر ساخته بود و این خود تعیین دقیق مسیر لشکرکشی تیگلت پیلسر سوم را مقدور می‌سازد. وی از ناحیه‌ای که در زمان شامشی آداد جزو بخش شرقی سرزمین کوهستانی گیزیل بوندا بود گذشت. گرچه در سالنامه‌های تیگلت پیلسر سرزمین مزبور جزو مادای قلمداد شده است. شاید آشوریان از جنوب، بخش اصلی درهٔ قزل اوزن را دور زده و فقط از قسمت علیای آن عبور کرده به سیبار رسیدند.

باقی لشکرکشی بصورت بریده بریده باقی مانده است. فقط یک نکته روشن است که آشوریان از ناحیهٔ بوشتو گذشتند این بوشتو را نباید با دژی به همین نام که در ملتقای ماننا و پارسوا و گیزیل بوندا واقع بوده اشتباه گرفت. آنگاه آشوریان وارد خاک اصلی اتحادیه قبایل ماد گشتند محتملا تذکر نام ناحیهٔ نیششا یا نیشا و قطعه‌ای از سالنامه‌ها که اسامی نواحی آریام و کشور خروسان مات تارلوگالّه و ساکسوکنو در آن آمده مربوط به همین محل است.

دیگر کتیبه‌های تیگلت پیلسر سوم نواحیی را که هدف این لشکرکشی بودند مشروحتر نام می‌برد ولی متأسفانه محل آنها نمی‌توان مشخص نمود. از الواح مزبور چنین بر می‌آید که آشوریان تقریباً سراسر خاک ماد را در نوردیدند و به مکان نامعلومی به نام کشور طلا شاید شیکراکّی رسیدند و کوه روآ ظاهراً در شرق تهران کنونی؟ و بیابان نمک دشت کویر دست یافتند. از آنجا از طریق ناحیهٔ اوشکاکان که احتمالا درهٔ قره سو می‌باشد باز گشتند.

سپس آشوریان وارد ناحیهٔ بیت ساگبات شدند و ساکنان این محل در سیلحازی که دژ بابلیان نیز نامیده می‌شد پنهان گشتند. از مدارک موجود چنین بر می‌آید که این دژ در نقطه‌ای از ناحیه اکباتانا همدان کنونی قرار داشته است. آشوریان موفق به تسخیر این دژ و قلعهٔ مجاور آن که تیلاشوری نام داشت شدند. اینجا مرکز پرستش مردوک خدای بابلیان بود و تیگلت پیلسر سوم قربانی نثار او کرد. و نیز فرمان داد لوحی با مطالبی دربارهٔ خویشتن در آن محل بر پا دارند. آشوریان از اینجا از طریق ناحیهٔ بیت زوآلزاش و بیت ماتّی و درهٔ رود دیاله به خاک آشور باز گشتند. در بین راه پادشاهی الی پی هدایایی برای جلب عنایت آشوریان به ایشان تقدیم داشت. به رغم نظر مخالف یکی از متون ناموثق مسلّم است که نواحیی که لشکریان آشور در سال - ۷۳۷ پ. م. - در نوردیدند جزو ایالات آشور نگشت . محتملا رئیس ناحیهٔ پارسوا بر نواحی مزبور نظارت کلی داشت تا آشوریان در آینده در صورت امکان در امور ماد و ماننا مداخله کنند.

تعیین مسیر لشکرکشی تیگلت پیلسر

تعیین مسیر و محل لشکرکشی‌های وی به خاک ماد بسیار دشوار است. اکنون چهار روایت اصلی دربارهٔ نواحیی که وی در نوردید در دست هست:

1. سالنامه‌ها: در سالنامه‌ها مذکور است که لشکرکشی سال اول - ۷۴۴ - اختصاص به نامرو، پارسوا و بیت زاتی و بیت آبدادن و بیت کاپسی و بیت تازاکی داشته و در سالنامه‌های مزبور ضمناً برخی جنگ‌هایی را که در سرزمین‌های پارسوا؟ که پایتخت آن نیکور بوده و بیت زاتی و تا حدی آبدادانا و بیت سانگی و بیت کاپسی و دیگر ارنزیاش و کیشه سو و آرازیاش و سومورزو و بیت همبان وقوع یافته بود بر می‌شمرند وزان پس فهرست کلی از حکامی که سر به اطاعت نهاده بودند می‌دهند که درست محفوظ نمانده.
2. لوح نمرود: شرحی‌که در لوح سنگی اوّل نمرود آمده نیز مربوط به همین لشکرکشی می‌باشد. بیت همبان، سومورزو، بیت باروآ، بیت زوآلزاش، بیت ماتی، توپلیاش در درهٔ دیاله، تیل تارانزای، پارسوا، بیت کیپ سی تا شهر زاگروتی و مادی‌های نیرومند. لشکرکشی دوم در سال - ۷۳۷ - طبق مندرجات سالنامه‌ها به بیت سانگی و بیت تازاکی و مادی‌ها و بیت زوآلزاش و بیت ماتی تخصیص داده شده بوده. و جداگانه نام نقاط مسکونی زیر آورده شده است: ناحیه‌ای که مرکز آن بیت ایشتار بود، بیت کاپسی، شهرهای تادی روتا و نیروتاکتا، سیبار ... آریاما، خروسی، ساکسوکنر، ار زیبرا، بیت ساگبان، سیلحازی و تیلاشوری.
3. دومین لوح سنگی: دومین لوح سنگی نمرود یکجا امکنهٔ زیر را بر می‌شمرد: بیت همبان، بیت سومورزو، بیت باروآ، بیت زوآلزاش، بیت ماتی، توپلیاش، بیت تارانزی، پارسوا، بیت کاپسی و گی‌زین کی‌سی نقطهٔ مسکونی سیبار و اورننا و نیپاریا و کشورهای بوستوس و آریارمی و خروسنی و روا (کوه) قبل از کویر نمک و اوشکاکانو شیکراکی و تیلاشوری یا دژ بابلیان. ضمناً در کتیبهّ مزبور مصراً اظهار شده که همهٔ این نواحی جزو قلمرو آشور بوده و حکامی و جانشینانی از طرف آشور در آنجا مستقر بوده‌اند.
4. کتیبه‌ای دیگر: کتیبه‌ای بر لوح گلین از نمرود به تاریخ - ۷۲۸ پ. م. - باقی است که اطلاعات دقیق‌تر ولی کلی عرضه می‌دارد. فهرست آن کتیبه چنین است: نامرو، بیت سانگی بوتی، بیت همبان، سومورزو، باروآ، بیت زوآلزاش، بیت ماتی، توپلیاش، بیت تارانزای، پارسوا، بیت زاتی بیت ایشتار، زاکروتی. ضمناً کتیبهٔ مزبور بخصوص تصریح می‌کند که نواحی یاد شده که تقریباً همه مربوط به لشکرکشی اوّل بوده - ۷۴۴ - جزو ایالات آشور شده بوده‌اند و بعد بلافاصله اسامی ذیل آمده است: گی زینی کی‌سی، نیشا، سیبور، اوریمزان، رعوسان، نیپاریا، بوستوس، آریارمی، خروسی، ساسکبوکنو، آراکوتو، کار زیبرا، گوکی ننانا، بیت ساگبات، سیلحازی یا دژ بابلیان، روآ (کوه)،اوشکاکانا، شیکراکی و سرزمین یا کشور طلا.

مسیر لشکرکشی‌های تیگلت پیلسر

پس از تجزیه و تحلیل مسیر کشکر کشی‌های تیگلت پیلسر سوم چند استنتاج مهم به عمل می‌آید. نخست آشوریان گرچه، از حدود کوهستان منا گذشتند ولی مراقب بودند که به خود جلگهٔ جغتو و متصرفات منا و حتا شاید درهٔ قزل اوزن سرازیر نشوند. علی‌الظاهر سبب احتیاط ایشان این بود که اولاً منا مقتدر بود و آشوریان نمی‌خواستند در آن موقع با یک دشمن خطرناک دیگر گلاویز شودند و مخاصمت اورارتو و دمشق را برای خویشتن کافی می‌دانستند. از دیگر سو ممکن است در آن زمان میان آشوریان و منا عهد و پیمانی وجود داشته که مبنای آن اشتراک منافع آنی ایشان در مبارزه با اورارتو بوده است.

می‌توان این نکته را نیز یادآور شد که متن‌های آشوری در بخش‌های غربی کشور ماد بیشتر ولایات را بنام سلاله‌ها می‌نامند با پیشوند « بیت » - « خانه » نه اسم واقعی، و بدین سبب تشخیص آنها دشوار است. در بخش‌های شرقی ماد این رسم مرعی نمی‌گشت زیرا که، محتملا، در آنجا حکومت انتخابی عشیرتی و قبیله‌ای حکمفرما بود و سلاله‌های فرمانروا وجود نداشتند. متن تیگلت پیلسر سوم بویژه فرمانفرمایان بخش‌های شرقی ماد را بل آلی می‌نامد و این خود باری دیگر ثابت می‌کند که ماد غربی نسبت به ماد شرقی آن سرزمین از لحاظ اجتماعی و اقتصادی بیشتر پیشرفت کرده بود.

اشاره به این نکته که بعضی اسامی جغرافیایی اماکن شرقی که در متون تیگلت پیلسر سوم مذکور است تا حدی ریشهٔ ایرانی دارند مانند: آریارما، نیشّا، اوریمزان، اورننا، آراکوت‌تو، و شاید چند نام دیگر مع‌هذا اینگونه اسامی در فاصلهٔ سال‌های - ۷۴۴ تا ۷۳۷ پ. م. - هنوز به مغرب خط قزوین - همدان تجاوز نکرده بودند. دو سه نام خاص فرمانفرمایان نواحیی را که شرقی‌تر از این خطه نبوده‌اند نیز می‌توان ایرانی دانست . از دیگر سو بسیاری از اسامی، حتا مربوط به شرقی‌ترین منطقه، مسلماً ایرانی نیستند و به نظر می‌آید که بعضی از آنها ریشهٔ عیلامی داشته باشند. بدین طریق نه تنها در خاک منا و پارسوا و سرزمین‌های مجاور آنها بلکه در کشور خود مادای و اتحادیه قبایل ماد نیز هنوز در اواسط قرن هشتم - ۷۵۰ - پ. م.، زبان ایرانی بلامعارض و شریک حکمفرما نبوده و به هر تقدیر در بخش‌های اراضی آذربایجان رواجی نداشته.

جستارهای وابسته

• آشور
• شاهان آشور
• آشور بانیپال
• آشوراوبالیت یکم
• حماسه گیل گمش
• شلمانصر یکم
• شلمانسر سوم
• اسرحدون
• آشوریان ایران
• آرامی
• مادها

منابع

• http://en.wikipedia.org/wiki/Tiglath-Pileser_III
• چگونگی تشکیل پادشاهی ماد در غرب فلات ایران - دکتر خنجی PDF
• چگونگی تشکیل شاهنشاهی ماد (نخستین شاهنشاهی در تاریخ ایران) - دکتر خنجی PDF
• تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف. ترجمه کریم کشاورز، تهران: نشر امیرکبیر.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تیگلات-پیلسر سوم موجود است.