مردم بلوچ

توزیع جغرافیایی قوم بلوچ (رنگ صورتی)

مردم بلوچ یکی از اقوام ایرانی‌تبار ساکن در پاکستان، ایران، و افغانستان هستند. مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند، که یکی از زبان‌های شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی است. بیشتر مردم بلوچ، مسلمان اهل سنت هستند.

برخی منابع جمعیت مردم بلوچ را در حدود ۵ میلیون تن برآورد کرده‏اند. که به طور تخمینی ۳ میلیون تن در پاکستان،   ، ۱ میلیون تن در ایران، ۲۰۰هزار تن در افغانستان، ۴۱۰ هزار تن در عمان، ۲۲۰ هزار تن در امارات، و سایر آنان در تاجیکستان و ترکمنستان و دیگر کشورها زندگی می‌کنند. همچنین برخی دیگر از منابع جمعیت بلوچ‏ها را ۱۰ میلیون تن تخمین زده‏اند.

پیشینه

نخستین ظهور بلوچان در آثار تاریخی، در کتاب حدودالعالم (۹۸۲م/۳۷۲ق) و نیز در مقدسی (حدود ۹۸۵/م/۳۷۵ق) با نام بلوص است.^∗ در شاهنامه ذکر مسکن این قوم در حدود شمال خراسان امروزی آمده‌است. در کتابهای جغرافیائی از این قوم (همراه با طایفه کوچ - یا قفص) در حوالی کرمان یاد می‌شود. پس از آن بر اثر عوامل تاریخی این قوم به کناره‌های دریای عمان رسیدند و در همان جا اقامت کردند.

سرزمین

اقوام ساکن ایران

سرزمین مردم بلوچ، معروف به بلوچستان است که میان کشورهای پاکستان، ایران، و افغانستان تقسیم شده‌است. بیشتر مردم بلوچ در ایالت بلوچستان پاکستان، استان سیستان و بلوچستان ایران، و استان‌های قندهار و نیمروز افغانستان زندگی می‌کنند. گروهی از بلوچان ایران نیز در کرمان، خراسان، هرمزگان، لارستان، و سیستان زندگی می‌کنند. همچنین بلوچها در کشورهای عربی (به ویژه عمان و امارات) و جنوب غربی پنجاب سکونت دارند. بعضی مهاجران بلوچ در جستجوی کار و کسب معاش، به گرگان و حتی ترکمنستان هم رفته‌اند و در آن نواحی ساکن شده‌اند.

در یک دوره از تاریخ حکومت بلوچستان در دست سه گروه بود:

• سراوان، زاهدان و خاش در دست بارکزهی های سراوان بود.
• حکومت های ایرانشهر، بمپور، نیکشهر لاشار در دست اقوام بارکزهی, مبارکی, باشی زهی و شیرانی، بطور مقطعی و متغیر بوده است.
• حکومت بخش جنوبی بلوچستان در دست خانهاى سرباز بود که شامل قبیله‌های (قاسمزايى ملازهی - درازهی و صفرزهی) می‌باشند.

طایفه‌های بلوچ

بلوچ به چندین طایفه تقسیم می‌شوند.

• ((((چابهار)))--کلمتی-هوت-بلوچ-جدگال-کتری
• الگو:ایرانشهر>>کلکلی- برهانزهی-دامنی-سنجرزهی-نایگونی-بامری-بیجارزهی-باشی زهی(امیریان)<<
• نیکشهر:رئیسی-رئیسی زاده-چاکرزهی-درزاده-بلیده-بلوچ-امیری-بلیده ای-بلوچی
• لاشاری(میرلاشاری-مبارکی-امیری-دانش-بلوچی-)
• سرباز(قاسم زايى ملازهی-بلوچی-درازهی-صفرزهی)
• کرد (کُرد-میربلوچزهی-سهرابزهی )
• گبول
• درناحیه جالقالگو:(طایفه(سپاهی)،(رییسی)،(نعمت اللهی)

همچنین طایفه سپاهی دارای4تیره میباشد(سرکوهی)(خوشابی)جهلادی(قلعه شیر محمد)،لدازهی(بهارشاه زهی)میباشد طایفه رییسی دارای 3تیره میباشد(کوهی زهی)،(جنگیان زهی)،(شیخ محمد زهی)

• قسمتهای شمالی
• کلندرزهی(قلندرزهی)
• بلوچ زهی
• ریگی
• هاشم زهی
• جمالزهی
• نخودزهی ومحمودزهی
• روديني
• توتازهی
• نهتانی
• ناروئی
• محمودزهی
• گمشادزهی
• حسين بر
• براهویی
• شه بخش
• کیانی
• یارمحمد زهی (شهنوازی)
• قسمتهای غربی
• شیهکی
• سابکی
• بامری
• دهانی

همچنین این قوم دارای ۳۸ تیره‌است که مهمترین آنها عبارتند از: تمندانی (تفتان) نتوزهی(میرجاوه لادیز جون آباد)، گنگوزهی(گزو پشت کوه)، حسین بر(گشت سراوان جالق)، میرکازهی(اسکل آباد)، زنگی زهی(سراهی خاش)، بهادرزهی(سازینک)، جری زهی (زاهدان)، میربلوچزهی(نازیل میرآباد)، شنبه زهی، شه کرم زهی می‌باشد. که در مرکزیت خاش و مناطق میر جاوه گوهرکوه میباشند. طایفه شه بخش خود دارای چندین تیره می‌باشد که معروف ترین آنها عبارتند از: قنبرزهی.اسماعیل زهی.فقیرزهی.داروزهی طایفه (اجباری) در پاکستان و ایران هستند، که اکثریت این طایفه در پاکستان زندگی می کنند و یکی از طوایف پر جمعیت بلوچ به شمار می رود طایفه دیگر طایفه های مینگل ونوشیروانی است که اکثرشان در شهر خاران زندگی می کنند کشانی، این تیره نیز بیشتر در شهر زاهدان یا زابل زندگی می‌کنند و جمعیت بیشتر ان نیز در کشور‌های همسایه از جمله: پاکستان - افغانستان - ترکمنستان و روسیه زندگی می‌کنند

یکی دیگر از طوایف بسیار معروف بلوچ طایفه جمالزهی-خاشی می‌باشد که15 تیره دارد که مهمترین و پراکنده ترین آن عبارتند از کربانزهی، دوست محمدزهی، سهراب زهی، الله رسان زهی(نخودزهی) و سیدی زهی ومسافرزهی,شیرهانزهی،پکیرزهی, که اکثرشان در خاش و و پراکنگی فعلی طایفه جمالزهی در خود نهبندان و قسمت چاه آخوند و طبسین،کرمان(جمال بارز)و ایرانشهر،زاهدان،زابل (و زهک و ده شادی جمالزهی در میانگین)، سراوان و افغانستان این اطلاعات مربوط به طوایف ساکن بلوچستان شمالی (سرحد) می باشند.

یکی دیگر از طوایف بسیار معروف بلوچ طایفه سنجرانی است سنجرانی ها در پاکستان افغانستان و ایران زندگی می کنند این طایفه با وجود جمعیت کم یکی از قدرتمند ترین طوایف بلوچ در قرن نوزده میلادی بوده است

طوایف ساکن بلوچستان جنوبی (مکران): متعاقبا تکمیل خواهد شد

وجه تسمیه بلوچستان

از بلوچستان در کتاب‌های تاریخ به نام مکران یاد می‌شده‌است. بلوچ اسم قوم و ستان به معنی جا و مکان است. در معجم البلدان حدود اربعه ی مکران که در اصطلاح تاریخ جدید بلوچستان نامیده می‌شود چنین نوشته شده است.

"هذه الولایة بین کرمان من غربیها، و سجستان شمالیها و البحر جنوبیا و الهند فی شرقیها"

"این ولایت در میان کرمان از جانب غرب و سیستان از جانب شمال و دریا از سمت جنوب و هندوستان از طرف شرق قرار دارد"

پس از نفوذ انگلیس‌ها، مورخی دیگر برای تکمیل معجم البلدان دو جلد دیگر (جلد ۹ و جلد ۱۰) را به آن اضافه کرد. او در صفحه ۱۴۵ از جلد دهم حدود بلوچستان را بدین قرار ثبت کرده است:

"بلوچستان سرزمینی از بلاد آسیا است در شمال آن افغانستان، در شرق سند، در جنوب اقیانوس هند، و در غرب بلاد فارس قرار دارند."

صاحبمعجم البلدان می نویسد: "مورخان نوشته اند که مکران را بدین وجه مکران می گویند که در آن مُکران بن فارک بن سام بن نوح، برادر کرمان، رحل اقامت افکند و آن جا را وطن خویش قرار داد. و این واقعه زمانی رخ داد که زبان‌های مختلف در بابل از یکدیگر جدا و مستقل شدند."

در کتاب جغرافیای خلافت مشرقی (صفحه ۴۹۴) تحت عنوان استان مکران نوشته شده است:

"ازعمده‌ترین محصولات کشاورزی مکران شکر بود و یک نوع شکر سفید که عرب‌ها به آن فانیذ می گفتند، در همین جا تهیه و به مقیاس زیاد به ممالک همجوار صادر می شد."

مهم‌ترین مرکز تجاری مکران بندرتیس در ساحل خلیج فارس و پایتخت آن فنزبور و یا پنجگور بود. بنابه گفته مقدسی در قرن چهارم هجری در بنجبور (پنجگور) یک قلعه قدیمی وجود داشت که دور تا دور آن خندق حفر کرده بودند. در چهار طرف شهر نخلستان بود و شهر دارای دو دوازه بود. یکی دروازه ی تیس که به جانب جنوب غربی باز می‌باشد و از آن جاده ای به سوی بندر خلیج فارس، یعنی تیس کشیده شده بود. دیگری دروازه ی طوران که به سمت شمال شرقی گشوده می شد و از آن جاده ای به بلاد طوران منتهی می گشت و مرکز توران قزدار (خضدار) بود. آب شهر به وسیله کانالی تامین می شد.

جستارهای وابسته

• بلوچستان
• زبان بلوچی
• بلوچستان پاکستان
• استان سیستان و بلوچستان
• قطعه بلوچ یک اثر موسیقی

پانویس‌ها

^ اِلفِنباین، یوزف، بلوچی در راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو، ویراستار اشمیت رودیگر، تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۲-۱۳۸۳، ص۵۷۷.