زبان اورارتویی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
اورارتویی
سخن‌گویان اورارتو
زبان مرده قرن ششم پیش از میلاد
خانواده‌های زبانی هورواورارتویی
  • اورارتویی
کدهای زبان
ISO 639-1 هیچکدام
ISO 639-2
ISO 639-3 xur

اورارتویی، وانیک و (در متون کهن‌تر) چلدیان (خلدیان یا هلدیان) نام‌های رایجی هستند که برای زبانی که توسط مردم امپراتوری اورارتو در حومه دریاچه وان به پایتختی شهری در نزدیکی شهر کنونی وان و در بلندی‌های ارمنستان که امروزه در شرق آناتولی در ترکیه کنونی، زندگی می‌کردند، استفاده می‌شود.[۱]احتمالاً توسط اکثریت مردم اطراف دریاچه وان و امتداد دره زاب به سمت بالا مورد استفاده بوده است.[۲]

نخستین اشاره‌ها به زبان اورارتویی به قرن نهم پیش از میلاد برمی‌گردد و در سال ۵۸۵ پیش از میلاد پس از سقوط امپراتوری اورارتویی متوقف می‌شود.،[۳]که باید با یک فرم جدید از زبان ارمنی جایگزین شده باشد.[۴]ممکن است در دوران حکومت هخامنشیان بوده است[۵] هرچند که تنها در قرن پنجم میلادی نخستین نمونه‌های نوشته شده زبان ارمنی پدیدار می‌شود.[۶]آنچه مشخص است رگهٔ خاصی از زبان اورارتویی در زبان ارمنی وجود داشته و تاکنون نیز بخشی از آن حفظ شده است.[۷]

دسته بندی[ویرایش]

اورارتویی یک زبان کنایی، پیوندی است که نه با زبان‌های سامی و نه زبان‌های هند و اروپایی (و نه زبان‌های ترکی) نزدیکی ندارد و به خانواده هورواورارتویی وابسته است که تنها هم خانواده آن زبان هوری است.[۸]قواعد هر دو زبان یکی است و در هنگام صرف نام‌ها، پسوندهایی که به نام اضافه می‌شود در هر دو زبان یکسان است.[۹]در بسیاری از کتیبه‌های یافت شده در منطقه امپراتوری اورارتویی با خط میخی و دبیره آشوری نوشته شده است. ادعا شده است[۱۰] که اورارتویی یک الفبای جدا گانه هیروگلیفی داشته است اما این ادعا تا کنون بی پایه مانده است.

ایگور دیاکونوف باور دارد زبان‌های هورواورارتویی به زبان‌های قفقازی شمال‌شرقی (مثل لزگی و آوار و...)وابستگی دارد.[۱۱]

اینگونه به نظر می‌رسد که ارمنی‌ها به همان منطقه جغرافیایی مانند اورارتوها حرکت کردند. بعد از اینکه مردم کهن اورارتویی زبان ارمنی را گرفتند، داریوش پادشاه هخامنشی در کتیبه کهن بیستون نام آن منطقه را ارمنستان ذکر کرد.[۱۲]

نخستین منابع[ویرایش]

کهنت‌ترین نوشته بدست آمده متعلق به پادشاهی ساردوری یکم و مربوط به اواخر قرن ۹ پیش از میلاد است.[۱۳]و تا سرنگونی حکمرانی اورارتویی تا ۲۰۰ سال بعد نیز این کتیبه‌ها نوشته می‌شوند.

تقریباً تا به امروز دویست کتیبه با خط میخی و به زبان اورارتویی کشف و ثبت شده است.[۱۴]

نمونه زبان[ویرایش]

کتیبه به خط میخی و زبان اورارتویی نگهداری شده در موزه اربونی در ایروان. متن:برای خدا هالدی، سرور، آرگیشتی، پسر منوا، این معبد و این دژ عظیم را ساخته است. برای شکوه کشور بیایی (اورارتو) و برای نگهداشتن لولویی (دشمن) در احترام و ترس. توسط عظمت خدا هالدی است. این آرگیشتی است، پسر منوا، شاه توانا، شاه کشورهای بیایی، حاکم شهر توشپا.

نمونه‌های زیر از ۳۷۲ کتیبه که به وسیله منوا پسر ایشپوینی نگاشته شده است، بدست آمده است.[۱۵]

برای هر جمله نخست خود جمله سپس ریخت شناسی و در پایان ترجمه آورده شده است:

۱. dḫal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni DIŠme-nu-a-še DIŠiš-pu-u-i-ni-ḫi-ni-še dḫal-di-ni-li KÁ (3) ši-di-íš-tú-a-li

Ḫaldi=ni=nə ušma=ši=nə Menua=šə Išpuini=ḫi=ni=šə Ḫaldi=ni=lə KÁ šidišt=u=alə[ویرایش]

به وسیله نیروی هالدی، منوا، پسر ایشپوینی، دروازه هالدی را ساخت.

۲. URUa-lu-di-ri-i-e (4) É.GAL ši-di-iš-tú-ni ba-du-si-e'

Aludiri=ə É.GAL šidišt=u=nə badusi=y=ə[ویرایش]

برای شهر آلودیری او دژی در حد کمال ساخت.[۱۶]

۳. dḫal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni dḫal-di-ni-ni ba-a-u-ši-ni DIŠme-nu-a-ni DIŠiš-pu-ú-i-ni-e-ḫé i-ú a-te-i-ni e-si na-ḫa-a-be KURša-ti-ru-ú-ni du-ur-ba-i-e ma-nu'

Ḫaldi=ni=nə ušma=ši=nə Ḫaldi=ni=nə bau=ši=nə Menua=nə Išpuini=ḫə iu ate=y=n(ə)=ə esi=ə naḫ=a=bə, Šatiru=nə durbayə man=u[ویرایش]

زمانی که به اراده و فرمان هالدی، منوا پسر ایشپوینی، به جای پدر بالا رفت (به تاج و تخت رسید)، (سرزمین) شاتیرو سرکش بود.

4. ḫal-di-ni uš-ta-a-be ma-si-ni šu-ri-e ka-ru-ni URUḫu-ra-di-na-ku-ú-ni ka-ru-ni URUgi-di-ma-ru-ú-ni ka-ru-ni KURša-ti-ru-ú-i KURe-ba-a-ni dḫal-di-ni ku-ru-ni dḫal-di-ni-e šu-ri-i ku-ru-ni '

Ḫaldi=nə ušt=a=bə masi=nə šuri=ə, kar=u=nə Ḫuradinaku=nə, kar=u=nə Gidimaru=nə, kar=u=nə Šatiru=yə ebanə. Ḫaldi=nə kurunə, Ḫaldi-ni-yə šuri kurunə[ویرایش]

هالدی با سلاح خود به پیش می‌رود، هورادیناکو فتح شد، گیدیمارو فتح شد، سرزمین شاتیرو فتح شد. هالدی قدرتمند است، سلاح هالدی قدرتمند است.

5. ḫa-ú-ni URUḫu-ra-di-na-ku-ú-ni URUgi-di-ma-ru-ú-ni ḫa-ú-ni KURša-ti-ru-ú-i KURe-ba-a-ni-i URUtar-zu-ʼa-a-na-a-na-ni'

Ḫa=u=nə Ḫuradinaku=nə, Gidimaru=nə, ḫa=u=nə Šatiru=yə eban=i=yə Tarzuana-nə[ویرایش]

او (منوا) فتح کرد (شهرهای) هوآردیناکو، گیدیمارو، تارزوآنا از سرزمین شاتیرو.

6. ku-ṭu-ni pa-ri KURbu-uš-tú-ú-e pa-ri KURma-al-ma-li-i-e'

Kuṭ=u=nə parə Buštu=ə, parə Malmali=ə[ویرایش]

او رسید تا جایی که شهر بوشتو بود تا جایی که شهر مالمالی بود.

۷. URUḫu-ra-di-na-ku-ú-ni... a-ru-ni-e dḫal-di-še DIŠme-i-nu-ú-a DIŠiš-pu-u-i-ni-e-ḫi-ni-e'

Ḫuradinaku=nə … ar=u=nə Ḫaldi=šə Menua=ə Išpuini=ḫi=ni=ə[ویرایش]

هالدی هوآردیناکو را به منوا پسر ایشپوینی داد.

منابع[ویرایش]

  1. People of Ancient Assyria: Their Inscriptions and Correspondence - Page 89 by Jørgen Laessøe
  2. Wilhelm, Gernot. 2008. Urartian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.105. "Neither its geographical origin can be conclusively determined, nor the area where Urartian was spoken by a majority of the population. It was probably dominant in the mountainous areas along the upper Zab Valley and around Lake Van."
  3. Wilhelm, Gernot. 2008. Hurrian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.106: "We do not know when the language became extinct, but it is likely that the collapse of what had survived of the empire until the end of the seventh or the beginning of the sixth century BCE caused the language to disappear."
  4. Clackson, James P. T. 2008. Classical Armenian. In: The languages of Asia Minor (ed. R. D. Woodard). P.125. "Speakers of Armenian appear to have replaced an earlier population of Urartian speakers (see Ch. 10) in the mountainous region of Eastern Anatolia.... We have no record of the Armenian language before the fifth century AD."
  5. J.Lendering, Urartu/Armenia article by Jona Lendering [۱]
  6. Clackson, James P. T. 2008. Classical Armenian. In: The languages of Asia Minor (ed. R. D. Woodard). P.125. "The extralinguistic facts relevant to the prehistory of the Armenian people are also obscure. Speakers of Armenian appear to have replaced an earlier population of Urartian speakers (see Ch. 10) in the mountainous region of Eastern Anatolia. The name Armenia first occurs in the Old Persian inscriptions at Bīsotūn dated to c. 520 BCE (but note that the Armenians use the ethnonym hay [plural hayk‘] to refer to themselves). We have no record of the Armenian language before the fifth century CE. The Old Persian, Greek, and Roman sources do mention a number of prominent Armenians by name, but unfortunately the majority of these names are Iranian in origin, for example, Dādrši- (in Darius’ Bīsotūn inscription), Tigranes, and Tiridates. Other names are either Urartian (Haldita- in the Bīsotūn inscription) or obscure and unknown in literate times in Armenia (Araxa- in the Bīsotūn inscription)."
  7. تاریخ ما-زبان اورارتویی
  8. The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East - Page 292 by Eric M. Meyers, American Schools of Oriental Research
  9. تاریخ ما-زبان اورارتویی
  10. Jeffrey J. Klein, Urartian Hieroglyphic Inscriptions from Altintepe, Anatolian Studies, Vol. 24, (1974), 77-94
  11. The Pre-history of the Armenian People. I. M. Diakonoff
  12. The history of ancient Iran: Volume 3, Part 7 - Page 73 - Richard F
  13. Urartu - Page 65 by Boris Borisovich Piotrovskiĭ
  14. The international standard Bible encyclopedia - Page 234 by Geoffrey William Bromiley
  15. Вестник древней истории, № 3, 1977 г. [۲].
  16. According to the interpretation in Wilhelm, Gernot. 2008. Hurrian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.120