مردم زازا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

زازا یا چنانچه خود می‌گویند دیملی مردمانی ایرانی هستند که عمدتا در آناطولی شرقی، در ناحیه درسیم (امروزه تونجلی) میان ارزنجان در شمال و مرادسو در جنوب و در شرقی‌ترین بخش ناحیه تاریخی ارمنستان علیا زندگی می‌کنند. ایشان همچنین در بینگول، موش، و استان بدلیس و اطراف دیاربکر، سیورک و سیواس یافت می‌شوند. تقریبا تمام زازاها خود را کرد می‌دانند.[۱] همچنین حدود سیصدهزار دیملی در اروپای غربی زندگی می‌کنند که بعضاً پناهندگان سیاسی هستند. جمعیت دیملی‌ها در حال حاضر نامشخص است اما به طور حدودی ۳ تا ۴ میلیون نفر برآورد می‌شود.[۲]

منشأ[ویرایش]

مناطق سکونت اکثریت زازاها

این مردم خود را به نام دیملی(DIM(I)LĪ) می‌خوانند که علی الظاهر از واژه دیلم، برگرفته شده‌است. دیملیها در بین همسایگانشان به زازا به معنای لکنتی زبانی شناخته می‌شوند که لفظی تحقیرآمیز است که شاید به دلیل فراوانی نسبی هجاهای صفیری و ادغامهای صوتی در زبان شان باشد. جایگاه زبانی دیملی هم مؤید منشأ دیلمی دیمیلیهاست. همان گونه که نام آنها نشان می‌دهد، به نظر می‌رسد حضور دیملیها در مناطقی که اکنون ساکن آنند مرتبط با موج مهاجرت دیلمیان از ارتفاعات گیلان در قرون ۱۰-۱۲ میلادی باشد. با اینحال این نظریه با مطالعات ژنشناختی نوین مطابق نیست و تحقیقات ژنشناختی هیچگونه تفاوتی میان زازایان و کردها نیافته است.[۳]دیملیها برخلاف کردها عمدتاً کشاورزانی یکجانشینند گرچه دامپروری نقش مهمی در فعالیتهای اقتصادیشان ایفا می‌کند. آنان به طور خاص به باغداری شهره‌اند.[۴]

مردم[ویرایش]

در خصوص تعداد سخنوران به این زبان آمار قابل اطمینانی وجود ندارد، ممکن است در جنوب غربی آناتولی بین ۱٫۵ و ۲ میلیون نفر باشند. طی چهل سال گذشته در حدود همین تعداد زازا به مراکز شهری غرب آناتولی و اروپای غربی مهاجرت کرده‌اند. این ارقام همهٔ قوم زازا را شامل می‌شود گرچه عدهٔ زیادی از آنجا در این حین به ترک یا کردها آسیمیله شده‌اند و مهارت زیادی در خصوص زبان مادریشان ندارند. همهٔ زازاها مسلمانند ولی در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب شیعی علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کرد سنی در جنوب غربشان پیوند می‌دهد. زین رو این سوال که آیا همهٔ زازاها یک مردم هستند باید از این سوال که آیا زازاکی خود یک زبان است (که جوابش مثبت است) تفکیک شود. از آنچا که اطلاع بسیار کمی دربارهٔ زازا و زبان شان تا اوایل دهه ۱۹۸۰ وجود داشت، همواره شکی وجود نداشت که آنها کردهایی هستند که به گویشی کردی تکلم می‌کنند. به تازگیست که زازاکی به طور فزاینده نوشته می‌شود (این روند از مهاجرین به اروپا شروع شده) و به موازات این شمار در حال رشدی از زازا (عموماً علویان) از زبان، فرهنگ و هویت متمایز خود آگاه شده‌اند؛ ولی تا به امروز، زازاهای بسیاری حس می‌کنند که پیوندهای مشترک فرهنگی و سیاسیشان با کردها بیشتر می‌چربد و بر یک هویت قومی مجزای زازا اصرار نمی‌کنند. به نظر می‌رسد واژه زازا برچسبی تحقیرآمیز و به معنای سخن نامفهوم (مثل “bla bla” در انگلیسی) بوده است. گرچه اکثریت زازا خود را این طور نمی‌نامیده‌اند (بسیاری از زازاهای سنی زبانشان را دیملی می‌دانند، گرچه برخی زازاهای علوی به آن کرمانجی یا به طور ساده زون ما (زبان ما) می‌خوانند) چنان که امروزه مورد پذیرش گسترده واقع شده است. نام دیملی را باید در اشاره به منشأهای جغرافیایی زازا که با منطقه تاریخی دیلم در جنوب دریای خزر مرتبط است در نظر گرفت. (هیچ منبع دیگری در خصوص تاریخ اولیه زازا وجود ندارد).[۵]

زبان[ویرایش]

دیملیها پس از مهاجرتشان در قرون وسطی به مدت حدوداً یک هزاره ارتباط مستقیمی با نزدیکترین خویشاوندان زبانیشان نداشتند. با این حال، زبانشان خط مرزهای زبانی پرشماری را با گویشهای منطقه جنوب خزر حفظ کرده و جایگاهش در گروه گویشهای کرانه خزر ایرانی شمال غربی واضح است. گویشهای تالشی، هرزندانی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی گویشها در مناطق تاتی زبان و منطقه پیرامون سمنان گویشهای حاشیه جنوبی خزر را تشکیل می‌دهند. این گویشها از نظر تاریخی، به گروه ایرانی شمال غربی گروه زبانهای ایرانی وابسته بوده و به پارتی مربوطند.[۴] پژوهش‌های زبان‌شناسان نشانگر اینست که این زبان یک زبان مستقل ایرانی است.[۶] ولی برخی دیگر آن را در شمار گویش‌های زبان کردی قرار می‌دهند.[۷]

مذهب[ویرایش]

اکثر دیملیها شیعه و جزو غلاتند گرچه برخی از آنان سنی اند. آنان علی بن ابیطالب را مهمترین تجسم الهی می‌دانند و به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند.[۴]

جمعیت[ویرایش]

جمعیت دیملی‌ها در ترکیه ۳ تا ۴ میلیون نفر برآورد می‌شود. منابع داخلی مردم زازا جمعیت آنان را ۳ تا ۶ میلیون نفر تخمین می‌زند.[۸] نزدیک به ۳۰۰٬۰۰۰ در اروپا و به خصوص آلمان زندگی می‌کنند.

دین[ویرایش]

دین بیشتر این مردم شیعه علوی می‌باشد و برخی از سنتهای دینی آنها از مسیحیت تاثیر پذیرفته‌است. پاره‌ای نیز سنی می‌باشند.

پانویس[ویرایش]

  1. «کرد در ترکیه». 
  2. مدخل DIMLĪ در دانشنامه ایرانیکا
  3. . http://translate.googleusercontent.com/translate_c?depth=1&hl=fa&prev=search&rurl=translate.google.com&sl=en&u=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x/full&usg=ALkJrhggOAvcKHYz7E3eSSznAInVrS9dPQ. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ Garnik S. Asatrian. «DIMLĪ». بازبینی‌شده در ۱۲-۹۰-۱۲. 
  5. “Zāzā”. Brill Reference. 2015-01-16. Retrieved 2015-01-16. 
  6. 1986 "Kurds, Kurdistan. v. -- language," The Encyclopaedia of Islam, Vol. V, pp. 479-80.
  7. «Kurdish language». Britannica Encyclopedia. بازبینی‌شده در ژانویه ۲۰۱۴. 
  8. Zazaki.de zazaki dimili zaza Anasayfa

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]