زبان پارتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

زبان پارتی یا پهلوی اشکانی یا پهلوانیک از زبانهای ایرانی شمال غربی است[۱][۲][۳]زبان پارتی منسوب به "پهلوه" که از صورت باستانی "پرثوه" آمده‌است که در اصل به سرزمین پارت اطلاق می‌شد.

اصطلاح پهلوی[ویرایش]

اصطلاح زبان پهلوی را به اشتباه به دو زبان پارتی و پارسی میانه گفته‌اند. در حالی که این دو، هر یک زبانهای مشخص و مستقلی بوده دارای دستور زبان، واژگان و خط و شیوهٔ نگارش کاملاً متفاوتی هستند. زبان پارسی منسوب به "پارسه" از ایالت پارس و پارتی منسوب به "پرثوه" از ایالت پارت می‌باشد. دکتر ژاله آموزگار در کتاب "زبان پهلوی و دستور آن" در بارهٔ نامگذاری اشتباه پهلوی برای هر دوی این زبانها می‌نویسد: "از نظر اشتقاق، پهلوی به معنی زبان پارتی است و نه فارسی. در سده‌های نخستین اسلامی اصطلاح فارسی را برای فارسی نو که از فارسی میانه متحول شده بود، به کار می‌بردند، در نتیجه اطلاق آن به پارسی میانه موجب ابهام می‌شد. از این رو این زبان[پارسی میانه] را در تقابل با فارسی نو پهلوی نامیدند که از میان زبانهای ایرانی میانه پس از پارسی میانه از همه معروفتر بود و در آن زمان پارتی (=پهلوانیگ) دیگر زبان زنده‌ای نبود تا موجب ابهام گردد. اطلاق پهلوی (فهلوی) به پارسی میانه از قرن سوم هجری است.[۴]

آثار به خط و زبان پارتی[ویرایش]

از صورت باستانی زبان پارتی اثری بدست نیامده‌است. سنگنبشته‌های نخستین ساسانیان معمولاً به به سه زبان و خط پارسی میانه، پارتی میانه و یونانی است. از کهنترین آثار پارتی بنچاق اورامان در کردستان و نیز سفالینه‌های بدست آمده از شهر نسا در جنوب شهر عشق آباد در ترکمنستان و نیز ظروفی کشف شده در دامغان ایران و نیپور عراق است.[۵] مهمترین آثار پارتی بدست آمده از نوشته‌های مانویان است که به زبانهای گوناگون پارسی میانه، سغدی، خوارزمی، و از جمله زبان پارتی است. زبان‌های ایرانی معاصر شمال غربی همچون گویشهای کردی و تالشی و زبانهای مرکزی ایران و نیز بلوچی از خانواده پارتی و زبان‌های ایرانی جنوب غربی همچون گویشهای زبان فارسی و لری از خانواده پارسی میانه هستند.

کتب به زبان پهلوی(پارسی میانه)[ویرایش]

در سه چهار قرن اول هجری بسیاری از کتب پهلوی در مسائل مختلف از قبیل منطق, طب, تاریخ, نجوم, ریاضیات, داستان های ملی, قصص و روایات به زبان عربی ترجمه شد واز آن جمله است: کلیله ودمنه,آیین نامه, خداینامه, زیج شهریار, ترجمه پهلوی منطق ارسطو, گاهنامه, ورزنامه و جز آنها. در همین اوان کتبی مانند دینکرد، بندهشن, شایست و نشایست, ارداویرازنامه, مایگانِ وزارشنِ شترنگ, شکندِ گمانیک وزار, گجستک ابالیش, یوشت فریان, اندرز بزرگمهر بُختگان و امثال اینها به زبان پارسی میانه نگاشته شد که بسیاری مطالب مربوط به ایران پیش از اسلام و ایین و روایات مزدیسنا و داستان های ملی در آنها محفوظ مانده است. مولفان این کتب معمولاً از روحانیون زرتشتی بوده و به این سبب از تاریخ و روایات ملی و دینی ایران قدیم اطلاعات کافی داشته‌اند.از این گذشته در تمام دیوان های حکام عرب در عراق و ایران و ماورالنهر تا مدتی از خط و لهجه پهلوی استفاده می شده است.[۶]. باید دانست این کتب نه به زبان پارتی، بلکه به زبان پارسی میانه بودند و از میان این آثار تنها می توان به متنهایی آمیخته به پارسی میانه و پارتی میانهٔ "درخت آسوریگ" و ترجمهٔ پارسی میانه،از یک متن پارتی، به نام "ایاذگارِ زریران" و نیز ترجمهٔ داستان ویس و رامین بدست فخرالدین اسعد گرگانی یاد کرد. متن پارتی این دو داستان در دست نیست.

چرائی نام پهلوانی و پارتی[ویرایش]

دگردیسی واژهٔ "پارتی" به "پهلوانی" بدین شیوه بوده است:
1- تبدیل "ث" یه "ه"
پرثوَ > پرهوَ
parthawa > parhawa
2- قلب یا جابجایی "ر" و "ه"
پرهوَ > پهرَو
parhawa > pahrawa
3- تبدیل "ل" به "ر"
پهرَوَ > پهلَوَ
pahrawa > pahlaw
پسوند "ان"، هم در زبان پارسی میانه و هم در پارتی نه تنها نشان جمع، بلکه "پسوند نسبت" نیز بوده که امروز در فارسی به همین مفهوم کاربرد دارد. افزودن این "ان" نسبت به واژهٔ "پهلَوَ" واژهٔ "پهلوان" و "پهلوانی" را ساخته است.

پانویس[ویرایش]

  1. راهنمای زبان پارتی، دکتر حسن رضایی باغ بیدی، نشر ققنوس، تهران 1385 ص 15
  2. تاریخ زبان فارسی، دکتر مهری باقری، نشر قطره، 1381 ص 82
  3. زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن، ژاله آموزگار، احمد تفضلی، نشر معین، تهران 1380، صص 12-13
  4. آموزگار، تفضلی. زبان پهلوی:ادبیات و دستور آن. تهران. ناشر: معین. صفحه ۱۳-۱۴ سال ۱۳۸۰
  5. "راهنمای زبان پارتی" پهلوی اشکانی دکتر حسن رضایی باغ بیدی، صفحه ۱۷-۱۸ نشر ققنوس ۱۳۸۵
  6. صفا، ذبیح الله،1290- . مختصری در تحول نظم و نثر پارسی. تهران. ناشر: ققنوس. صفحه 8 سال 1368
  • Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) ۲۰۰۰, S. ۴۲-۶۵.
  • Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) ۱۹۸۹, S. ۹۵-۱۰۵ und ۱۷۳-۱۹۲

پیوند به بیرون[ویرایش]