ذرت
|
|
برای اثباتپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارائهشده بهدرستی ارجاع داده نشدهاند. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکیپدیا برای ارجاع به منابع با ارایهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بیمنبع در آینده مردود و حذف خواهندشد. |
| ذرت | |
|---|---|
| تفاوت گل نر با ماده | |
| طبقهبندی علمی | |
| فرمانرو: | گیاهان |
| (طبقهبندینشده): | Commelinids |
| راسته: | چمنسانان |
| تیره: | چمنیان |
| زیرخانواده: | Panicoideae |
| تبار: | Andropogoneae |
| سرده: | Zea |
| گونه: | Z. mays |
| نام علمی | |
| Zea mays L. |
|
ذرت یکی از غلات مهم است. منشا آن قاره آمریکا بودهاست. پس از گندم، بیشترین اراضی کشاورزی جهان به ذرت اختصاص دارد.[۱]
محتویات |
پیشینه [ویرایش]
ذرت تا قبل از سال ۱۴۹۲ میلادی (سال کشف آمریکا) در قاره آسیا، اروپا و آفریقا بعنوان یک گیاه زراعی شناخته شده نبود. اما این گیاه را از قرنها پیش در آمریکای مرکزی میشناختند و توسط مردم سرخپوست آمریکا کشت میشد. بهمین سبب نام لاتین ذرت از یکی از طوایف سرخپوست بنام Marisi Mahig گرفته شده است.
نام این گیاه در زبان انگلیسی corn در عربی ذرت و بلال است. نام فارسی این گیاه جواری (فرهنگ دهخدا) است ولی واژهی عربی ذرت بکار برده میشود.
ویژگیهای دارویی [ویرایش]
ذرت از نظر طب قدیم ایران سرد و خشک است.
- پماد ذرت خشک کننده زخمها میباشد.
- ذرت غذای خوبی برای پیشگیری سرطان است.
- استفاده مداوم از ذرت از کرم خوردگی دندان جلوگیری میکند.
- روغن ذرت کلسترول خون را پائین میآرود.
- روغن ذرت برای درمان اگزما و بیماریهای پوستی مفید است.
ساختار و فيزيولوژی [ویرایش]
ساقههای ذرت از لحاظ ظاهری شبيه ساقههای بامبو هستند و ميانگرهها به طور معمول به 17 اينچ میرسند. ذرت فرم رشد محدود دارد و برگهای پايينی، برگهای شمشيری وسيعی هستند که عموماً 100-50 سانتی متر طول و 10-5 سانتيمتر عرض دارند (4-2 فوت در 4-2 اينچ). ساقهها ايستاده هستند، 3-2 متر (10-7 فوت) ارتفاع دارند و تعداد زيادی گره دارند که معمولا دارای برگهای بزرگ هستند. زير اين برگها و درست نزديک ساقه، بلالها بوجود میآيند. آنها روزانه mm 3 رشد میکنند. بلالها گل آذين ماده هستند که با چندين لايه برگ محکم پوشانده شدهاند بطوريکه تا زمان ظهور رشتههای زردکمرنگی که از انتهای بلال بيرون میزند، به آسانی خودشان را نشان نمیدهند. اين رشتهها کلالههای بلند شدهای هستند که شبيه يک دسته مو هستند و در ابتدا به رنگ سبز هستند و سپس زرد يا قرمز میشوند. کشت جهت سيلو کردن علوفه معمولا متراکمتر انجام میشود و در نهايت درصد پايينتری بلال و بيشتر ماده گياهی بدست میآيد. واريتههای خاصی از ذرت اصلاح شدهاند بطوريکه بلالهای خيلی بيشتری توليد میکنند. اينها منبع baby corn ها هستند که به عنوان يک سبزی در غذاهای آسيايی استفاده میشود. ذرت يک گياه شب بلند اختياری است و گلدهی آن پس از دريافت تعداد مشخصی دگری دی ( degree day) در دمای بيشتر از 10 درجه در محيطی که سازگاری پيدا کرده است اتفاق میافتد. مقدار تاثير شبهای بلند بر تعداد روزهايی که بايد طی شود تا گلدهی ذرت انجام شود بصورت ژنتيکی کنترل میشود و توسط سيستم فيتوکروم تنظيم میشود. نوردورگی (فتوپريوديسم) در ارقام گرمسيری معمول نيست بطوريکه ويژگی روزهای بلند عرضهای بالاتر باعث میشود گياهان بسيار بلند شوند و لذا زمان کافی برای توليد بذر قبل از اينکه با يخ زدگی از بين بروند را ندارند. با اين وجود اين ويژگی در استفاده از ذرت جهت توليد سوخت زيستی ممکن است مفيد باشد. در انتهای ساقه ذرت کاکل ذرت يا همان گل آذين نر وجود دارد. وقتی کاکل رسيده میشود و شرايط آب و هوايی گرم و خشک است، بساکها در روی کاکل شکفته میشوند و گردهها را آزاد میکنند. گرده ذرت آنموفيلوس است (توسط باد منتشر میشود) و به خاطر سرعت زياد پايين افتادنش، بيشتر گردهها به فاصله زيادی از کاکل نمیافتند. هر کلاله برای توليد يک دانه ذرت بايد گرده افشانی شود. بلالهای جوان میتوانند بصورت نارس مصرف شوند اما وقتی گياهان بالغ شدند (غالبا در ماههای پاييز) چوب وسط آن سفتتر میشود و رشتهها نيز خشک میشوند بطوريکه قابليت خوراکی خود را از دست میدهند. در انتهای فصل رشد، دانهها خشک میشوند و جويدن آنها بدون پختنشان در آب جوش مشکل است. تکنيکهای مدرن کشاورزی، در کشورهای پيشرفته معمولا روی کشت متراکم تکيه میکند که يک بلال در هر ساقه توليد میکند.
بذرها [ویرایش]
دانههای ذرت شامل پريکارپ ميوه به علاوه پوشش بذر است که به آن کاريوپسيس گفته میشود که در گياهان علفی معمول است و کل دانه به نام بذر خوانده میشود. چوب وسط بلال در ساختار، شبيه ميوه چندتايی (ميوه مجتمع) است اما تک تک ميوهها (دانهها) هرگز با يک توده نياميختهاند. دانهها به اندازه نخود هستند و به صورت رديفهای منظم بر روی يک جسم سفيد مغز مانند، قرار گرفتهاند که بلال را تشکيل میدهد. در يک بلال بطور معمول 600 دانه قرار دارد و طول آن میتواند 7 اينچ (178 ميلیمتر) باشد. رنگ آنها متفاوت و شامل سياه، آبی خاکستری، بنفش، سبز، قرمز، سفيد و زرد است. در هنگام تبديل به آرد، عملکرد ذرت نسبت به گندم بسيار بالاتر است و سبوس بسيار کمتری دارد. اين آرد پروتئين گلوتن گندم را ندارد، بنابراين انواع نانها را با خاصيت پف کردگی کم درست میکند. يک واريته ژنتيکی که قند بيشتر و نشاسته کمتری را در بلالها ذخيره میکند به عنوان سبزی مصرف میشود و ذرت شيرين ناميده میشود. ساقههای نابالغ ذرت يک آنتی بيوتيک قوی به نام 2و4-دی هيدروکسی-7-متوکسی-1و4-بنزوکسازين-3-يک (DIMBOA) را در خود ذخيره میکنند. DIMBOA يک عضو از گروه هيدروکساميک اسيد (که به نام بنزوکسازينوئيد نيز شناخته میشود) است که به عنوان يک دفاع طبيعی در مقابل تعداد زيادی از آفات شامل حشرات، قارچها و باکتریهای بيماریزا به شمار میرود. DIMBOA در گياهان علفی مشابه نظير گندم نيز يافت شده است. ذرت جهش يافتهای که فاقد DIMBOA است به حمله شتهها و قارچها بسيار حساس است. DIMBOA همچنين باعث مقاومت نسبی ذرت نارس به آفت سوراخ کننده ذرت ( از خانواده Crambidae) میشود. وقتی ذرت بالغ و رسيده میشود سطح DIMBOA و مقاومت به سوراخ کننده ذرت کاهش میيابد. ذرت به علت وجود ريشههای سطحی به خشکی حساس است، در مقابل کمبود عناصر خاک مقاوم نيست و در صورت وجود بادهای شديد، ريشههای آن از خاک بيرون میآيد.
ژنتيک [ویرایش]
اشکال بسیاری از ذرت به عنوان غذا استفاده می شود،گاهی اوقات دسته بندیهای مختلف نسبت به مقدار نشاسته انجام میشود:
- ذرت آردی (Zea mays var. amyalcea)
- ذرت پاپ کورن (Zea mays var. everta)
- ذرت دندان اسبی (Zea mays var. indentata)
- ذرت بلوری (Zea mays var. indurata)
- ذرت شیرین (Zea mays var. saccharata)
- ذرت مومی (Zea mays var. ceratina)
- ذرت غلاف دار (Zea mays ver. tunicate)
- ذرت راه راه (Zea mays var. japonica)
اين سيستم در طول بيش از 60 سال توسط دستهبندیهای چندمتغيره بر اساس اطلاعات بيشتر جايگزين شده است (هر چند هنوز به طور کامل جايگزين نشده است). دادههای زراعی به همراه ويژگیهای گياهشناسی برای يک دستهبندی اوليه مورد استفاده قرار گرفت. سپس شواهدی با استفاده از ژنتيک، سيتولوژی، پروتئين و DNA نيز اضافه شد. امروزه، طبقه بندیهايی شکل گرفتهاند (که البته کم استفاده میشوند) که نژاد، ترکيبات نژادی و اخيرا شاخهها از آن جملهاند. ذرت 10 کروموزوم دارد (n=10). طول ترکيبی کروموزومcM 1500 است. بعضی از کروموزومهای ذرت بخشهايی دارند که به گرههای کروموزومی معروفند و در واقع بخشهای هتروکروماتيک تکرار شوندهای هستند که در رنگآميزی رنگ تيرهای میگيرند. هر گره در بين نژادهای ذرت و نيز تئوزينت پلی مورفيک است. باربارا مک کلينتوک از اين نشانگرها برای تائيد نظريه ترنسپوزون خود «پرش ژنها» استفاده کرد که بهمين خاطر جايزه نوبل فيزيولوژی و پزشکی را در سال 1983 دريافت کرد. امروزه ذرت همچنان يک ارگانيسم مدل برای ژنتيک و زيستشناسی تکوينی است. مرکز همکاريهای ژنتيکی ذرت توسط سرويس تحقيقات کشاورزی USDA حمايت میشود و در بخش علومزراعی دانشگاه ايلينويس در ارباناشمپين، مرکز ذخيره جهش يافتههای ذرت است. کل مجموعه، چيزی در حدود 80000 نمونه است و شامل چندصد ژن نامگذاری شده به علاوه ترکيبات ژنی اضافی و ديگر واريانتهای قابل توارث است. حدود 1000 ناهنجاری کروموزومی (مانند جابجايی و واژگونی) و نيز ذخايری با تعداد کروموزوم غير معمول (مثلا تتراپلوئيد) وجود دارد. دادههای ژنتيکی که ذخاير جهش يافته ذرت را توصيف میکند و همچنين دهها هزار داده ديگر در مورد ژنتيک ذرت میتواند توسط Maize GDB (پايگاه دادههای ژنوميکس و ژنتيک ذرت) در دسترس قرار بگيرد. در سال 2005، بنياد ملی علوم آمريکا (NFS)، دپارتمان کشاورزی (USDA) و دپارتمان انرژی (DOE) يک کنسرسيوم برای تعيين توالی ژنوم ذرت B73 تشکيل دادند. دادههای توالی DNA حاصل بلافاصله به بانک ژن (مخزن عمومی برای دادههای توالی ژنوم) سپرده شد. توالیها و تفسير ژنوم نيز در خلال زمان پروژه در سايت اداری پروژه، Maize sequence org. در دسترس قرار داشت. توالی يابی اوليه ژنوم ذرت در سال 2008 کامل شد (21). در 20 نوامبر 2009 کنسرسيوم نتايج توالی يابی را در مجله Science منتشر کرد. در ژنوم مشخص شد که 85 درصد از آنچه که ترنسپوزون فرض میشد 32540 ژن را شامل میشود (در حاليکه ژنوم انسان حدود 9/2 بيليون باز و 26000 ژن دارد). بيشتر ژنوم ذرت مضاعف شده و توسط هليترونها (گروه ترنسپوزونهای حلقوی) ترميم شده است.
توليد [ویرایش]
روشها [ویرایش]
چون ذرت به سرما مقاوم نيست، در نواحی گرمسيری بايد در بهار کشت شود. سيستم ريشه آن معمولا سطحی است، بنابراين گياه به رطوبت خاک وابسته است. ذرت به عنوان يک گياه C4 (گياهی که از تثبيت کربن C4 استفاده میکند) بطور قابل توجهی از گياهان C3 (گياهانی که از تثبيت کربن C3 استفاده میکنند) نظير غلات ريز، يونجه و سويا کارايی استفاده از آب بالاتری دارد. ذرت در زمان ظهور کلالههای ابريشم مانند يعنی زمانی که گلها آماده گرده افشانی هستند به خشکی بيشتر حساس است. در آمريکا، يک برداشت خوب زمانی پيش بينی میشود که ارتفاع ذرت تا چهارم جولای اصطلاحا به زانو برسد. با اين وجود هيبريدهای جديدعموما از اين سرعت رشد پيشی میگيرند. ذرتی که برای علوفه استفاده می شود وقتی برداشت می شود که گياه سبز است و ميوه نارس است. ذرت شيرين در حالت شيری برداشت می شود يعنی بعد از گرده افشانی و قبل از تشکيل نشاسته که اين زمان بين اواخر تابستان تا اوايل پاييز است. ذرت زراعی تا اواخر پاييز در مزرعه رها می شود تا دانه های آن کاملا خشک شود و گاهی ممکن است حتی تا زمستان و يا حتی اوايل بهار برداشت نشود. اهميت رطوبت کافی خاک در بخش های زيادی از آفريقا نشان داده شده است، جائيکه خشکی دوره ای باعث نابودی محصول ذرت و متعاقب آن قحطی می شود. با وجوديکه اساسا ذرت در اقليم های گرم و مرطوب پرورش می يابد اما گفته می شود که در آب و هوای سرد، گرم، خشک يا مرطوب نيز می تواند پرورش يابد و اين به اين معنی است که اين محصول با شرايط مختلف به ميزان زيادی سازگاری دارد.
ذرت توسط بوميان آمريکا به روش پشته ای و در يک سيستم ترکيبی که برای بعضی به عنوان سه خواهر شناخته شده است کشت می شد. ذرت برای بقولات به عنوان قيم استفاده می شود و بقولات ازت فراهم می کنند که اين ازت حاصل تثبيت نيتروژن توسط باکتری ريزوبيوم است که اين باکتری در ريشه بقولات و ديگر لگوم ها زندگی می کند و کدوها پوشش زمين را فراهم می کنند تا رشد علف های هرز را متوقف کنند و از تبخير آب با ايجاد سايه بر روی خاک جلوگيری کنند. اين روش توسط کشت پشته ای تک محصولی جايگزين شد که بر روی هر پشته با فاصله 120-60 سانتی متر (2 تا 9/3 فوت) 3 تا 4 بذر کشت می شد. روشی که هم اکنون نيز توسط باغبانان خانگی استفاده می شود. تکنيک بعدی "checked maize" بود که پشته ها به فاصله 40 اينچ ( 1 متر) از هم قرار داشتند و اين سبب می شد که کولتيواتورها بتوانند در مزرعه در دو مسير حرکت کنند. در زمين های خشک تر، اين روش تغيير می کرد و بذر ها در ته جوی هايی به عمق 12-10 سانتيمتر (9/3 تا 7/4 اينچ) کشت می شدند تا آب ذخيره کنند. تکنيک مدرن ذرت را در رديف هايی کشت می کند که حتی هنگامی که گياه جوان است امکان کولتيوار زدن را می دهد با اين وجود تکنيک پشته ها هنوز هم در مزارع بوميان آمريکا استفاده می شود.
در شمال آمريکا، مزارع اغلب در يک تناوب 2 محصولی که يکی از آنها گياه تثبيت کننده نيتروژن است کشت می شوند، در اقليم های سردتر يونجه و در مناطقی با تابستان های طولانی تر سويا کشت می شود. گاهی يک محصول سوم، يعنی گندم زمستانه نيز به تناوب اضافه می شود. بسياری از واريته های ذرتی که در آمريکا و کانادا کشت می شوند هيبريد هستند. اغلب واريته ها از لحاظ ژنتيکی تغيير داده شده اند تا گليفوسيت را تحمل کنند يا در مقابل آفات طبيعی محافظتی فراهم کنند. گليفوسيت (نام تجاری آن رانداپ است) يک علف کش است که همه گياهان را می کشد مگر آنهايی که مقاومت ژنتيکی دارند. اين مقاومت ژنتيکی در طبيعت بسيار نادر است. در نواحی ميدوسترن ايالات متحده، معمولا تکنيک های کشاورزی کم خاکورزی يا بی خاکورزی استفاده می شوند. در کم خاکورزی، مزارع يکبار يا دوبار با يک ابزار شخم زنی قبل از کشت محصول يا بعد از برداشت قبلی خاکورزی می شوند. مزارع کشت می شوند و کوددهی می شوند. علف های هرز با استفاده از علف کش ها کنترل می شوند و در فصل رشد کولتيوار زده نمی شود. اين تکنيک تبخير رطوبت از خاک را کاهش می دهد و به اين ترتيب رطوبت بيشتری برای گياه فراهم می کند. تکنولوژی هايی که در پاراگراف قبل اشاره شد، کشاورزی کم خاکورزی يا بی خاکورزی را توانمند می کند. علف های هرز بر سر مواد غذايی و رطوبت با محصول رقابت می کنند و اين سبب می شود آنها ناخوشايند باشند.
قبل از جنگ جهانی دوم بيشتر ذرت آمريکای شمالی توسط دست برداشت می شد. اين امر به کارگران زيادی نياز داشت و حوادث اجتماعی به همراه داشت (زنبورهای مکنده يا پوست کننده). بعضی برداشت کننده های مکانيکی يک رديفه يا دو رديفه استفاده می شدند اما کمباين ذرت تا بعد از جنگ جهانی متداول نبود. کل بلال به وسيله دست يا برداشت کننده های مکانيکی، برداشت می شد و سپس يک عمليات جداگانه پوست کندن ذرت برای جداسازی دانه ها از بلال نياز بود. همه بلال ها در انبار ذرت نگهداری می شدند و اين بلال های کامل يک فرم مناسب برای استفاده به عنوان خوراک دام بود. مزارع مدرن اندکی، ذرت را به اين شکل انبار می کردند. بيشتر، دانه ها را از مزرعه برداشت می کردند و در ظروف خاصی نگهداری می کردند. کمباين با سر مخصوص ذرت (با نوک ها و غلتک های گيره ای بجای يک قرقره) ساقه را قطع نمی کند بلکه به سادگی ساقه را پايين می کشد. ساقه رو به پايين می ماند و به يک توده خرد شده بر روی زمين تبديل می شود. بلال ذرت برای گذر از بين شکاف های صفحه بسيار بزرگ است و وقتی غلتک های گيره ای ساقه را کنار می زند، تنها بلال می ماند و پوست کنده می شود تا وارد ماشين شود. کمباين پوست و چوب وسط آن را جدا می کند و تنها دانه ها را نگه می دارد.
مقدار [ویرایش]
ذرت بطور وسيعی در همه دنيا کشت می شود و ميزان ذرت توليدی هرساله بيش از ساير غلات است. ايالات متحده، 40 درصد ذرت جهان را توليد می کند و ديگر کشورهای توليد کننده ذرت شامل چين، برزيل، مکزيک، اندونزی، هند، فرانسه و آرژانتين هستند. توليد جهانی در سال 2009، 817 ميليون تن است که بيش از برنج (678 ميليون تن) يا گندم (682 ميليون تن) است. در سال 2009، بيش از 159 ميليون هکتار (390 ميليون ايکر)ذرت در سطح جهان کاشته شد که عملکرد آن بيش از 5 تن در هکتار (bu/acre 80( بود. توليد می تواند در مناطق خاصی از جهان بالاتر باشد بطوريکه در سال 2009 پيش بينی توليد در ايالت lowa 11618 کيلوگرم در هکتار (185 bu/acre) بود. شواهد متناقضی بر اين فرضيه وجود دارد که عملکرد بالقوه ذرت در دهه های اخير افزايش يافته است. اين امر پيشنهاد می دهد که تغييرات عملکرد بالقوه به زاويه برگ، مقاومت به ورس، تحمل تراکم بالا، تحمل به آفت يا بيماری و ديگر ويژگی های زراعی مرتبط است تا افزايش عملکرد در هر گياه.
| ده برتر تولید کننده ذرت در سال 2009 | ||||
|---|---|---|---|---|
| کشور | تولید (تن) | توضیح | ||
| 333,010,910 | ||||
| 163,118,097 | ||||
| 51,232,447 | ||||
| 20,202,600 | ||||
| 17,629,740 | ||||
| 17,300,000 | ||||
| 15,299,900 | ||||
| 13,121,380 | ||||
| الگو:Country data شمال آفریقا | 12,050,000 | |||
| 10,486,300 | ||||
| جهانی | 817,110,509 | [A] | ||
| No symbol = official figure, A = Aggregate (may include official, semiofficial or estimates).[۲] | ||||
ايالات متحده [ویرایش]
در سال 2010، به دنبال افزايش نسبی از سال 2008 مساحت زير کشت ذرت برای همه مصارف در آمريکا حدود 35 ميليون هکتار (9/87 ميليون ايکر) تخمين زده شد. در حدود 14درصد از نواحی که برداشت ذرت انجام شده است آبياری می شوند. در سال 2011، توليد ذرت در حدود 1% يعنی معادل 13 ميليون بوشل (bushel) کاهش يافت. متوسط عملکرد در آمريکا حدود 1/148 بوشل در ايکر تخمين زده شد که پايين ترين عملکرد از سال 2005 بود. انتظار می رود توليد ذرت در آمريکا در سال 2012 در اثر خشکی بی سابقه ای که همه گير شده است به شدت کاهش يابد. پيش بينی می شود متوسط عملکرد سال 2012 تنها 120 بوشل در هر ايکر باشد.
گونههای ذرت [ویرایش]
اصولاً ذرت یک گونهاست ولی از ارقام و واریتههای متفاوتی تشکیل شده است:
- ذرت دندان اسبی (Zea mays var. indentata)
- ذرت بلوری (Zea mays var. indurata)
- ذرت آردی (Zea mays var. amyalcea)
- ذرت پاپ کورن (Zea mays var. everta)
- ذرت غلاف دار (Zea mays ver. tunicate)
- ذرت مومی (Zea mays var. ceratina)
- ذرت شیرین (Zea mays var. saccharata)
بزرگترین کشورهای تولیدکننده ذرت [ویرایش]
| ۱۰ کشور برتر تولیدکننده ذرت در سال ۲۰۰۹ | ||
|---|---|---|
| کشور | تولید (تن) | یادداشتها |
| ۳۳۳٬۰۱۰٬۹۱۰ | ||
| ۱۶۳٬۱۱۸٬۰۹۷ | ||
| ۵۱٬۲۳۲٬۴۴۷ | ||
| ۲۰٬۲۰۲٬۶۰۰ | ||
| ۱۷٬۶۲۹٬۷۴۰ | ||
| ۱۷٬۳۰۰٬۰۰۰ | ||
| ۱۵٬۲۹۹٬۹۰۰ | ||
| ۱۳٬۱۲۱٬۳۸۰ | ||
| ۱۲٬۰۵۰٬۰۰۰ | ||
| ۱۰٬۴۸۶٬۳۰۰ | ||
| جهان | ۸۱۷٬۱۱۰٬۵۰۹ | [A] |
آرد ذرت [ویرایش]
آرد ذرت از آرد کردن ذرت زرد یا سفید به دست میآید و در صورتی که پوست و نطفه آن جدا شده باشد، باید آرد را با مواد مغذی مانند آهن، کلسیم، تیامین، ریبو فلاوین، و نیاسین تقویت نمود [۳]
در ضمن آرد ذرت کامل را نمیتوان برای مدت طولانی نگهداری کرد، زیرا روغن موجود در نطفه به سرعت فاسد میشود
مواد مغذی موجود در یک فنجان یا ۱۲۲ گرم آرد ذرت کامل:
کالری ۴۴۰ - کربوهیدرات ۹۴ گرم - پروتئین ۱۰ گرم - کلسیم ۷ میلی گرم - چربی ۴ گرم - اشباع ۰ - فسفر ۲۹۴ میلی گرم - کلسترول ۰ میلی گرم - آهن ۴٫۲ میلی گرم - سدیم ۴۳ میلی گرم - تیامین ۰٫۴۷ میلی گرم - پتاسیم ۳۵۰ میلی گرم - ریبو فلاوین ۰٫۲۵ میلی گرم - الیاف غذایی ۱۳ گرم - نیاسین ۴٫۴ میلی گرم - ویتایمن آ ۵۷ RE - ویتامین ث ۰ میلی گرم
پانویس [ویرایش]
- ↑ «corn» (انگلیسی) (۲۰۰۷). Encyclopædia Britannica. بازبینیشده در ۲۲ آوریل ۲۰۰۷.
- ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامFAOstatsوارد نشدهاست. - ↑ taghziye.pars.fm
منابع [ویرایش]
- مقالهٔ خواص درمانی ذرت؛ روزنامهٔ ابرار اقتصادی؛ تاریخ ۹ آبان ۱۳۸۳؛ صفحهٔ ۲۸؛
پیوند به بیرون [ویرایش]
| در ویکیانبار پروندههایی دربارهٔ ذرت موجود است. |
|
|||||
|
|||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||