جو (گیاه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جو
مزرعه جو
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده): گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده): تک‌لپه‌ای‌ها
(طبقه‌بندی‌نشده): دولپه‌ای‌های کاملینید
راسته: چمن‌سانان
تیره: چمنیان
زیرتیره: Pooideae
تبار: Triticeae
سرده: Hordeum
گونه: H. vulgare
نام علمی
Hordeum vulgare
لینه
Illustration Hordeum vulgare0B.jpg

جو (نام علمی: Hordeum vulgare) یکی از غلات است. چرخه زندگی این گیاه یک ساله و از خانواده گرامینه‌ها (گندمیان) است. کشت جو احتمالاً از اتیوپی و آسیای جنوب‌شرقی آغاز شده‌است.

خاستگاه[ویرایش]

خاستگاه واقعی جو هنوز ناشناخته است. اما بسیاری از محققین، خاستگاه این گیاه را کوه‌های زاگرس در غرب ایران، آناتولی جنوبی و فلسطین می‌دانند. بر پایه نظریه والیوف، مبداء جوی ریشک دار و غلاف دار، کشور اتیوپی و شمال آفریقا و مبداء نوع بدون ریشک، ریشک کوتاه و کلاهک دار، آسیای جنوب شرقی، به ویژه چین، ژاپن و تبت است.

«در حدود پنج هزار سال پیش از میلاد مردم غارنشین فلات ایران بر اثر تغییراتی که از لحاظ آب و هوا و تشکیل مزارع و چمنزارها به وجود آمد به دشت‌ها روی آوردند و زندگی تازه‌ای را آغاز کردند و در تمدن آن‌ها نسبت به دوران‌های پیشین پیشرفت بیشتری دیده شد. قدیمی‌ترین مردم دشت‌نشین، مردم محل سیلک (Sialk) نزدیک کاشان بودند که آثار زندگی ایشان را در آن‌جا به دست آورده‌اند. ..... تحقیقاتی که در محل مزبور انجام گرفته است نشان می‌دهد که مردم فلات ایران به امر کشاورزی پرداختند و حیوانات اهلی را نیز پرورش دادند. در هزاره چهارم پیش از میلاد مردم دشت‌نشین فلات ایران در کار زندگی پیشرفت بیشتری کردند ..... در این دوره تجارت نیز رو به پیشرفت نهاد. اما دادوستد بیش‌تر مربوط به محصولات کشاورزی مانند گندم و جو بود. مسئله دیگر که اهمیت دارد این است که کشت گندم و جو نخستین بار در ایران متداول شد.»[۲]

جو برای تعداد زیادی از مردمان نواحی سردسیر و خشک (به ویژه خاور میانه و شمال آفریقا) منبع غذایی مهمی به شمار می‌رود. البته امروزه بیشتر برای خوراک دام و تهیهٔ فراورده‌های تخمیری از این گیاه استفاده می‌کنند.

مقاومت گیاه جو[ویرایش]

جو یکی از سازگارترین غلات است که در شرایط آب و هوایی مساعد، در خاک حاصلخیز که قابلیت نگهداری آب در آن زیاد باشد، و همچنین در خاک‌هایی که پ.هاش آنها بین ۷ تا ۸ باشد تولید می‌شود. این گیاه نسبت به گندم در برابر خشکی مقاوم تر است و بنابراین در آب و هوایی که آب، سبب محدود کردن تولید غلات می‌شود، جو می‌تواند بیشترین محصول را تولید کند. در شرایط دیم هم عملکرد جو بهتر از گندم و چاودار می‌باشد. تولید جو در همه نوع زمینی با بارندگی سالیانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیمتر امکان‌پذیر است. جو نسبت به دمای بالا (بیش از ۳۲ درجه سانتی گراد) مقاوم است. اما در شرایط آب و هوای مرطوب، در برابر دمای بالا بسیار حساس است. دانه جو نسبت به گندم برای جوانه زدن به رطوبت کمتری نیاز دارد. در مواردی که پس از جوانه زدن دانه، گیاه به علت کمبود رطوبت خشک شود، با فراهم شدن شرایط مساعد رطوبتی، گیاه رشد مجدد خود را با شدت بیشتری آغاز می‌نماید.

جو از لحاظ مقاومت به سرما، نسبت به گندم در ردیف پایین تری قرار می‌گیرد. بنابراین به نظر می‌رسد که کشت جوی پاییزه در مناطق سردسیر چندان اطمینان بخش نباشد.در مقایسه با سایر غلات، جو نسبت به شوری خاک، چه در مرحله جوانه زنی و چه در مراحل دیگر مقاوم تر است.

Sjb whiskey malt.jpg

بزرگ‌ترین کشورهای تولیدکننده جو[ویرایش]

در ایران بعد از گندم .جو در مقام سطح زیر کشت در رتبه دوم قرار دارد و علت آن هم نیاز آبی کم و مقاومت بسیار خوب در سرما و مقاومت در برابر شوری است.

(این ارقام متعلق به سال ۲۰۰۵ می‌باشد)
 ردیف  کشور  Menge 
(in Tsd. t)
 رتبه  کشور  Menge 
(in Tsd. t)
   1  روسیه    ۱۵٫۷۷۳    9  ایالات متحده آمریکا    ۴٫۶۲۰
   2  کانادا    ۱۲٫۱۳۳    ۱۰  اسپانیا    ۴٫۴۴۸
   3  آلمان    ۱۱٫۷۲۲    ۱۱  دانمارک    ۳٫۷۳۰
   4  فرانسه    ۱۰٫۳۵۷    ۱۲  لهستان    ۳٫۴۶۱
   5  اوکراین    ۹٫۰۰۰    ۱۳  چین    ۳٫۳۵۰
   6  ترکیه    ۹٫۰۰۰    ۱۴  ایران    ۲٫۹۰۰
   7  استرالیا    ۶٫۶۴۰    ۱۵  جمهوری چک    ۲٫۲۸۰
   8  بریتانیا    ۵٫۵۴۵     جهان    ۱۳۹٫۰۴۴

انواع جو نسبت‌به دما[ویرایش]

در خصوص واکنش به دما، سه نوع جو موجود است: نوع بهاره که به سرما حساس بوده و بنابراین در بهار کاشته می‌شود. نوع پاییزه که در فصل پاییز کاشته می‌شود و تا فرارسیدن فصل بهار، سنبله تولید نمی‌کند. نوع حد واسط که نسبت به سرما مقاومت کمتری داشته و در نقاط نسبتاً گرمسیر در هر دو فصل بهار و پاییز کشت می‌شود. جوی بهاره و پاییزه را نمی‌توان همچون گندم بهاره و پاییزه که تفاوت دانه آنها کاملاً مشخص است، تشخیص داد. جوی پاییزه در بسیاری از نواحی نیمه خشک که بارندگی آنها غالباً در فصول گرم سال (بهار و تابستان) انجام می‌شود، تقریباً ۱۰ تا ۱۴ روز زودتر از گندم پاییزه کاشته می‌شود. جوی بهاره را هم تا آنجا که امکان دارد باید زودتر کاشت. البته جو نسبت به سرمای بهاره (دمای زیر صفر) نسبت به گندم حساس تر است. کشت زودتر جوی بهاره سبب می‌شود که محصول جو قبل از فرارسیدن ایام گرم و خشک، برسد. تأخیر در کشت جو سبب لاغری دانه، عملکرد پایین و... می‌شود. [ویرایش]

نیاز کودی[ویرایش]

جو هم مانند دیگر گیاهان خانواده گندمیان، مراحل رشد مختلفی دارد که زمان هر مرحله تحت تأثیر عوامل مختلف قرار می‌گیرد. یکی از عوامل مؤثر در رشد گیاه، خاک و البته استفاده از کود می‌باشد. نیازهای کودی جو مشابه گندم است. پایین بودن میزان نیتروژن و فسفر و تا حدی پتاسیم خاک، می‌تواند عملکرد جو را محدود نماید. البته استفاده از کود به منظور تولید حداکثر محصول، باید بر مبنای آب قابل مصرف برای گیاه باشد. همچنین برای تولید جو به عنوان خوراک دام، میزان کود مصرفی معمولاً زیادتر از کود مصرفی برای گیاه جو است که برای مصارف دیگر از جمله تهیهٔ فراورده‌های تخمیری کشت می‌شود. معمولاً مصرف ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم نیتروژن در هر هکتار، می‌تواند عملکرد جو را به نحو مطلوبی افزایش دهد.شلثبرطظ

آفات و بیماری‌ها[ویرایش]

جو نسبت به بیماری‌های قارچی فوق العاده حساس است. سیاهک یکی از مهم‌ترین این بیماری هاست. سیاهک پنهان جو، عامل قارچی به نام U.hordei می‌باشد. در این بیماری، توده‌ای از هاگ‌های سیاه رنگ جای محتویات دانه را می‌گیرد. اسپور بیماری در سطح دانه یا داخل خاک قرار می‌گیرد. زمانی که بذر جوانه می‌زند، اسپور هم جوانه زده و به گیاه جوان حمله می‌نماید. شیوع این بیماری در خاک‌های اسیدی بیش از خاک‌های خنثی یا خاک‌های آهکی (پ.هاش بیشتر از ۷) است. سیاهک آشکار، به وسیلهٔ قارچی به نام U.gnuda ایجاد می‌شود. در این بیماری، توده‌ای از اسپورهای سیاه رنگ، جای همه اعضای گل را می‌گیرند. پس از متلاشی نمودن گل، اسپور سیاهک با باد و باران پخش شده و به تمام کلاله‌های بوته‌های آلوده نشده هم می‌رسد و انتشار می‌یاب زنگ ساقه، زنگ برگ و زنگ‌های نواری هم از دیگر بیماری‌های قارچی هستند که به خصوص در نقاط گرم و مرطوب زیان‌های فراوانی به جو وارد می‌کنند.

جو نسبت به حمله سفیدک که عامل آن Erysiphia grarninis است بسیار حساس است. این بیماری، معمولاً در خاکی که میزان نیتروژن آن بالا باشد، بیشتر انتشار می‌یابد. البته گرد گوگرد می‌تواند این بیماری را کنترل نماید. از سایر بیماری‌های جو می‌توان پوسیدگی ریشه، لکه سیاه، سوختگی و انواع بیماری‌های ویروسی را نام برد. [ویرایش]

برداشت[ویرایش]

معمولاً جو را هنگامی که رطوبت دانه بین ۳۰ تا ۴۰ درصد باشد، برداشت می‌کنند. در این میزان رطوبت، دانه‌ها چاق تر است. با توجه به این که میزان رطوبت برای انبار کردن دانه بالاست، باید به طرق مصنوعی دانه را خشک نمود تا از گرم شدن و فساد بعدی دانه جلوگیری به عمل آید.

خواص جو[ویرایش]

) جو پوست کنده که هنوز سبوس آن جدا نشده 2)جو پوست کنده که پوست آن گرفته شده است )3جو سفید که پوست وسبوس آن گرفته شده است و بنام جو مرواریدی معروف است . جو از نظر طب قدیم ایران سرد و خشک است

  • غذایی بسیار مقوی است .
  • خاصیت نرم کننده دارد .
  • در قدیم از جو زیاد استفاده می‌کردند .
  • برای نقرس مفید است .
  • جوشانده جو داروی خوبی برای مبتلایان به تب و کم خونی و سوء هاضمه است .
  • ماءالشعیر برای درمان سل، زخم‌های ریوی و سردرد گرم مفید است .
  • ماءالشعیر خون ساز است و زود هضم می‌شود.
  • ماءالشعیر را با خشخاش کوبیده برای سردرد مفید است .
  • برای درمان نقرس پماد در جو را با آب بر روی قسمت‌های دردناک بگذارید .
  • جو را با شکر مخلوط کرده غذای خوبی برای اطفال است .
  • بیسکوبیت جو بهترین دارو برای درمان یبوست است و حتی نفخ و شکم درد را از بین می‌برد.
  • سرد مزاجان باید جو را با شکر بخورند.
  • کشک الشعیر برای مزاج‌های گرم و اسهال‌های صفراوی مفید است .
  • برای برطرف کردن گلو درد و ورم گلو کشک الشعیر را قرقره کنید .
  • برای پائین آوردن کلسترول از جو استفاده کنید .
  • جو چون دارای پروتئاز می‌باشد بنابراین از سرطان جلوگیری می‌کند .[۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "Hordeum vulgare". سیستم اطلاعاتی جامع تاکسونومیک. 
  2. تاریخ سرزمین ایران، عباس پرویز، انتشارات نگاه، 1390، ص25 و 26.
  3. «barley»(انگلیسی)‎ (۲۰۰۷). Encyclopædia Britannica. بازبینی‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۰۷. 
  • پروژه عملیات زراعی آرش جهانشاهی
  • جزوه غلات دکتر باقی دانشگاه آزاد
  • زراعت عمومی دکتر محمد علی رستگار
  • طب المفید
  • ویکی‌پدیا آلمانی (جو)

</noinclude>