نیشکر

نِیشِکَر با نام علمی Saccharum officinarum بین ۶تا ۳۷ گونه دارد (براساس تفسیرهای متفاوت طبقه بندی) گیاهی است بلند از جنس تباشیر (Saccharum.L)، تیره غلات بومی منطق معتدل گرم تا مناطق حاره می‌باشد نیشکر دارای ساقه ضخیم و بند بند می‌باشد قسمت داخلی ساقه نیشکر لیفی و حاوی مقادیر زیادی عصاره شکر می‌باشد. بلندی ساقه نیشکر بین ۲ تا ۶ متر می‌باشد. برای کاشت نیشکر از کونه‌های اصلاح شده آن استفاده می‌شود. در حدود دویست کشور دنیا نیشکر کشت می‌شود و حدود ۱۳۲۴ میلیون تن شکر تولید می‌شود در سال ۲۰۰۵ بیشترین تولید کننده نیشکر دنیا با اختلاف بسیار برزیل بوده‌است. خاستگاه نیشکر در جنوب شرقی آسیا بوده‌است خاستگاه گونه‌های مختلف آن جاهای متفاوتی می‌باشد مثلاْ گونه باربری در هند یافت شده‌است و خاستگاه گونه‌های ادول و افیسینارم گینه نو می‌باشد

در شمال و جنوب ایران کشت می‌شود. داری دو نوع ریشه می‌باشد.۱- ریشه قلمه ۲- ریشه ساقه. قند در فاصله بین گره‌ها و در قسمت وسط ساقه تشکیل و ذخیره می‌شود. در روی هر ساقه معمولاً ۱۰ برگ وجود دارد. دانه یا یذر نیشکر شباهت زیادی به گندم دارد.

نیشکر در خوزستان و آلودگی کارون

سازمان آب و برق خوزستان بر این باور است که شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی با ورود آلاینده‌ها و زهاب‌های خود یکی از آلوده کنندگان اصلی رودخانه کارون هستند. شرکت توسعه نیشکر به عنوان یکی از آلاینده‌های رودخانه کارون در ستاد جرایم دادگستری خوزستان (که آلودگی این رودخانه را به صورت ویژه از سال ۸۸ دنبال می‌کند) نیز نام برده شده‌است.

تالاب ناصری و آلودگی بیشتر محیط زیست

«تالاب ناصری» که «تالاب نیشکر» نیز نامیده می‌شود. معاون وقت حفاظت محیط‌زیست خوزستان نام تالاب مورد ادعای نیشکر را به نام مشاور شرکت نیشکر و پیشنهاد دهنده طرح، «تالاب ناصری» نامگذاری کرد. عبدعلی ناصری عضو هیات علمی دانشکده علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز که یکی از مشاوران و دست اندرکاران طرح توسعه نیشکر در خوزستان است که از زمان تحویل اراضی با این طرح همکاری کرده و عضو هیات‌مدیره واحد سلمان فارسی است.

تالاب ناصری یک تالاب انسان‌ساز به مساحت ۱۸هزار هکتار است که از تجمیع پساب‌های شور دو واحد نیشکر (به نام میرزا کوچک خان و امیرکبیر) در مرز کشور ایران و عراق در خرمشهر طی دهه ۸۰ شمسی ایجاد شده است.

شکل‌گیری «تالاب ناصری» برمی‌گردد به ادعایی که شرکت توسعه نیشکر در خوزستان مطرح کرده بر این عقیده است که اکوسیستم و تالاب جدید ساخته است.

بارها کشور عراق نسبت به شکسته شدن خاکریزهای مرزی‌اش با ایران و سرازیر شدن پساب‌های شور موجود در این تالاب به سمت اراضی کشاورزی‌اش ادعای خسارت کند و کنسول ایران را احضار کرده است. در این بین نیز نهادهای نظامی کشور ایران و وزارت نفت این کشور شاکی شده‌اند که سرریز شدن پساب‌های نیشکر میلیاردها تومان به تاسیسات آن‌ها خسارت وارد کرده است.

محسن عبدالحی، مشاور استاندار بصره در زمینه کشاورزی نسبت به افزایش ورود پساب‌های صنایع نیشکر خوزستان به عراق از جمله مناطق زید و شلمچه هشدار داد. این پساب‌ها باعث ایجاد لکه‌هایی به طول ۵۰ کیلومتر و عرض سه کیلومتر از منطقه شلمچه تا هور هویزه شده است که جهت گیری این لکه به سمت مناطق شمال شرقی بصره است. این لکه و آب‌های آلوده در منطقه از طریق خورهای (فرو رفتگی آب دریا یا رودخانه در خشکی) وارد مناطق مختلف می‌شوند.

نشست‌های مختلف استانداری خوزستان با شرکت توسعه نیشکر به عنوان ایجادکننده تالاب ناصری و اداره کل حفاظت محیط‌زیست، سازمان آب و برق، شرکت نفت، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و مرزبانی نتوانسته راهکاری برای مشکلاتی که «تالاب ناصری» ایجاد کرده، ارائه دهد.

در سال ۱۳۷۹ شمسی پساب‌های شور هفت واحد شرکت توسعه نیشکر رودخانه کارون را آلوده کرد و اعتراض مردم خرمشهر و آبادان به شوری بیش از حد آب شرب، بحرانی شد. بعد از آن پساب این مزارع بدون توجه به اعتراض سازمان محیط‌زیست و کارشناسان، بین رودخانه کارون، تالاب بین‌المللی شادگان، هورالعظیم و اراضی مرزی در خرمشهر تقسیم شد.

معصومه ابتکار رییس وقت سازمان حفاظت محیط‌زیست در کتاب خاطراتش با نام (خوشه شهریور) از فشار بر سازمان متبوع برای قبول این گزینه اشاره کرده است.

پس‌آب و آلودگی

پساب‌های تولیدی به عنوان مهم‌ترین آلاینده نیشکر و تاثیرگذارترین بخش روی محیط اطرافش معرفی شده‌است. چراکه تخلیه پساب‌ها به یک محل انجام گرفته‌است. در ابتدای امر، پساب‌ها به رودخانه کارون تخلیه می‌شد. بعد از بحرانی شدن وضعیت رودخانه به دلیل کم آبی، پساب‌های تعدادی از واحدها به نقاط دیگر هدایت شد. پس از مدتی پس آب واحد شعیبیه (امام خمینی) به رودخانه کارون، واحد دهخدا به تالاب هورالعظیم و واحدهای شرق کارون (دعبل خزاعی، سلمان فارسی و فارابی) به تالاب شادگان تخلیه می‌شوند. واحدهای غرب کارون (میرزا کوچک خان و امیرکبیر) در اراضی شمال شرق خرمشهر تحت عنوان حوضچه‌های تبخیری رها می‌شوند که معروف شده به تالاب نیشکر. حجم پساب‌ها بسیار زیاد و از دبی رودخانه زاینده رود در اصفهان بیشتر است. علاوه بر موجودی نمک و شوری بالا، مقداری هم نهاده‌های کشاورزی مثل علف‌کش در آنها وجود دارد. به عبارتی سالیان سال است که چندین هزار تن نمک وارد محیط از جمله رودخانه کارون می‌شود. وجود نمک علاوه بر اینکه مصرف کنندگان را تحت تاثیر قرار می‌دهد زمین‌های اطراف رودخانه را هم متاثر می‌کند.

خوزستان محلی نامناسب

متخصصان محیط زیست بر این باورند که همه زمین‌هایی که در خوزستان به نیشکر اختصاص یافتند مناسب نبودند یا شاید در این وسعت نباید کشت صورت می‌گرفت. اگر فقط به نوع خاک شور جنوب اهواز توجه می‌شد، دیده می‌شد که این محل برای کشت نیشکر مناسب نبوده، زیرا هزاران سال تجمع نمک در خاک، عملاآن را برای کشاورزی نامناسب کرده. متخصصان می‌گویند که برای کشت در این خاک باید آبشویی خیلی قوی انجام داد (یعنی نمک خاک را به وسیله آب خارج کنند) این نمک به ناچار باید در محیط تخلیه شود و مشکل ساز می‌شود. این خاک با گذشت سال‌ها هنوز هم دارای شوری بالاست. گفته می‌شود زمین‌های مناسبی برای کشت انتخاب نشده‌اند. همچنین از یگر اعتقادات متخخصان این است که هیچ تحقیقات مناسبی راجع به مدیریت پساب انجام نشده و تنها کاری که تا الان انجام داده‌اند رهاسازی پساب بوده‌است. شوری کارون بزرگ (دز و کارون) به ویژه در آبادان و خرمشهر مساله ساز و منجر به مشکلاتی شد. با شور شدن آب این رودخانه به عنوان منبع آب شرب، مردم معترض شدند. بعد از آن تخلیه از رودخانه به تالاب شادگان صورت گرفت.

حرف‌های ضد و نقیض

شرکت توسعه نیشکر مدعی است که پساب‌ها در قسمت شور تالاب تخلیه می‌شود. اما متخصصان این ادعای توسعه نیشکر را رد می‌کنند و معتقداند که کل پساب در بخش شیرین تالاب و بخش شمالی تخلیه می‌شود؛ یعنی در بهترین قسمت تالاب. آنها می‌گویند که عمق فاجعه هنوز خودش را خوب نشان نداده، چراکه در ظاهر به نظر می‌آید موجودی آب تالاب را بیشتر می‌کند اما در واقع به دلیل پدیده خشکسالی و کم آبی تالاب، تاثیرگذاری آب شور بر تالاب شیرین بیشتر است. همچنین در مورد تاثیر پساب‌ها در تالاب بین المللی شادگان بررسی مطالعه همه جانبه و جامعی در این مورد صورت نگرفته‌است.

مدیریت پس‌آب

توسعه نیشکر در مقابل نقدهای طرفداران محیط زیست مدعی است هزینه‌های خیلی زیادی برای مدیریت پساب صرف کرده‌است؛ از جمله آغاز طرح ساخت کانال برای انتقال پساب به خلیج فارس. اما در مقابل حامیان محیط زیست این طرح را موفقیت آمیز نمی‌دانند. گفته می‌گویند که میلیاردها تومان برای ساخت این کانال که پساب را از واحد دعبل خُزاعی و از میان تالاب بین المللی شادگان به دریا منتقل می‌کند، هزینه و قسمت عمده آن نیز ساخته شده‌است. قرار است واحدهای شرقی از طریق این کانال به خوریات منتقل شوند و احتمالادر آینده هم واحدهای غربی اضافه می‌شوند. طرفداران محیط زیست این طرح دارای چندین مشکل می‌بینند، احتمال نشت پساب شور به تالاب، بدترین کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که با عبور این کانال تالاب را قطعه قطعه و به دو بخش تقسیم کنیم. مشکل دیگر، محل پذیرنده (خور موسی و خوریات) است که در کنوانسیون رامسر جزیی از تالاب بین المللی شادگان ثبت شده‌اند. در مقابل توسعه نیشکر می‌گوید که این شرکت همواره در راستای کاهش آلودگی‌ها گام برمی‌دارد. آنها همچنین می‌گویند که سطح زیر کشت اراضی این مجموعه را ۳۹۰ هزار هکتار سطح سبز دانست و گفت: این سطح قادر است سالانه یک میلیون و پنجاه هزار تن دی اکسید کربن جذب و ۷۸۰ هزار تن اکسیژن به طبیعت بازگرداند.

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ نیشکر موجود است.

کتاب زراعت گیاهان صنعتی. ناصر خدابنده