جغرافیای ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۲°۰۰′ شمالی ۵۳°۰۰′ شرقی / ۳۲٫۰۰۰°شمالی ۵۳٫۰۰۰°شرقی / 32.000; 53.000

ایران در شب

جغرافیای ایران به بررسی ویژگی‌های سیاسی - طبیعی و … جغرافیای کشور ایران می‌پردازد؛ و مهم‌ترین پدیده‌ها و اماکن جغرافیایی آن را نیز می‌شناساند.

مساحت ایران[ویرایش]

ارقام اعلام شده[ویرایش]

مساحت های اعلام شده به ترتیب زمانی:

  1. ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع: در زمان سرتیپ رزم آرا توسط هواپیما ۳۳۰ آمریکایی بدون در نظرگرفتن جزایر ایران، دریای خزر و بسیاری از آب های سرزمینی و مشخص نبودن تعداد زیادی از مرزها (مساحت جزایر ایران ۱۸۸۴ کیلومتر مربع که ۱۴۹۱ کیلومتر آن مربوط به جزیره قشم است) سال ۱۳۲۷ معادل با ۱۹۵۰
  2. ۱٬۶۲۳٬۷۷۹ کیلومتر مربع : کتاب شناسنامه‌ جغرافیای طبیعی ایران نوشته عباس جعفری سال ۱۳۶۳
  3. ۱٬۶۳۴٬۰۰۰ کیلومتر مربع : سازمان جغرافیایی دهه هفتاد
  4. ۱٬۸۷۳٬۹۵۹ کیلومتر مربع : سازمان جغرافیایی (در سال ۲۰۱۱ معادل با ۱۳۹۰ وزیر دفاع ایران احمد وحیدی گفت که سازمان جغرافیای نیروهای مسلح با استفاده از امکانات اندازه گیری جدید این مساحت را محاسبه کرده است.)
  5. منطقه انحصاری اقتصادی ایران ۱۶۸٬۷۱۸ کیلومتر مربع وسعت دارد.

آمارهای مرتبط[ویرایش]

  1. آمار سیا : کل: ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع / زمین: ۱٬۵۳۱٬۵۹۵ کیلومتر مربع / آب های داخلی و سرزمینی: ۱۱۶٬۶۰۰ کیلومتر مربع[۱]
  2. مساحت جزایر ایران ۱۸۸۴ کیلومتر مربع[۲]
  3. دارای مرز خشکی و آبی با ۱۵ کشور و از لحاظ همسایگی با تعداد کشورها، بعد از روسیه و چین در رتبه سوم جهانی[۳]
  4. طول مرزهای ایران ۸۵۷۴ کیلومتر شامل ۲۰۴۵ کیلومتر مرز رودخانه‌ای، ۳۹۶۵ کیلومتر مرز خشکی و ۲۵۶۴ کیلومتر مرز دریایی[۴]
  5. مساحت بنادر ایران با احتساب سواحل جزایر کشور ۵۷۸۰ کیلومترمربع (سازمان بنادر و دریانوردی به تازگی تیمی را جهت برآورد مساحت سواحل ایران کرده بود. این تیم با مشاورهای خارجی و همچنین استفاده از تکنولوژی های روز اقدام به اندازه گیری طول سواحل ایران کرد. پیش از این عدد دقیقی از مساحت سواحل کشور در دست نبود)[۵]
  6. تا سال ۲۰۵۰ مساحت خشک و فراخشک ایران به ۷۴ درصد می‌رسد[۶]
  7. ۲۰درصد مساحت ایران در معرض بیابان‌زایی [۷]
  8. مساحت مفید ایران : محاسبات دکتر جمعیت‌شناس حبیب‌الله زنجانی تاکید بر این نکته دارند که مناطق قابل کشت در ایران چیزی بیش از ۱۱ درصد کل مساحت ایران نیستند، اگرچه زنجانی پس از کسر مناطق کویری (۴۴۰ هزار کیلومترمربع) و ارتفاعات کوهستانی (۲۳۰ هزار کیلومتر مربع) و سایر مناطق غیرقابل زیست (۱۵۰ هزار کیلومتر مربع)، مساحت مفید ایران را چیزی حدود ۵۰درصد ارزیابی می‌کند. با این حال الگوی شهرنشینی در ایران نشان می‌دهد که به جز دو منطقه در شمال و جنوب غربی، عمده شهرهای ایران روی زمین‌های کشاورزی بنا شده‌ و توسعه یافته‌اند. کل مساحت زمین‌های قابل کشت در ایران ۱۲ میلیون هکتار است که اگر اراضی کنار رودخانه‌ها را هم به آنها اضافه کنیم، به سطحی بیش از ۱۵ میلیون هکتار می‌رسیم که حدود ۱۰ درصد از مساحت کل ایران است. حال آنکه تمام اراضی آلمان یا ۷۰ درصد اراضی فرانسه قابلیت کشت دارند. [۸]
  9. خطوط مرزی : مرز زمینی: ۵٬۸۹۴ کیلومتر (کشورهای مرزی (۷): افغانستان ۹۲۱ کیلومتر ، ارمنستان ۴۴ کیلومتر ، جمهوری آذربایجان ۶۸۹ کیلومتر ، عراق ۱۵۹۹ کیلومتر ، پاکستان ۹۵۹ کیلومتر ، ترکیه ۵۳۴ کیلومتر ، ترکمنستان ۱۱۴۸ کیلومتر) خط ساحلی: در جنوب ۲۲۴۰ کیلومتر و دریای خزر ۷۴۰ کیلومتر[۹]
  10. میانگین ارتفاع : ۱٬۳۰۵ متر از سطح دریا[۱۰]
  11. کاربری زمین (تخمین ۲۰۱۱): زمین کشاورزی ۳۰٫۱٪ (اراضی زراعی ۱۰٫۸٪ + محصولات زراعی دائمی ۱٫۲٪ + مرتع دایم ۱۸٫۱٪ )، جنگل ۶٫۸٪ ، سایر ۶۳٫۱٪[۱۱]
  12. اراضی آبیاری (تخمین ۲۰۱۲): مساحت اراضی که به صورت مصنوعی با آب تأمین می شود ۹۵٬۵۳۰ کیلومتر مربع[۱۲]

مساحت ایران[ویرایش]

مساحت کشور، شامل مجموع مساحت خشکی کشور(شامل رودخانه های مرزی و از جمله سهم کشور از اروندرود)، مساحت آبهای ملی کشور، جزایر درخلیج فارس و دریای عمان(شامل آبهای داخلی و دریای سرزمینی) ، مساحت جزیره فارسی و دریای سرزمینی آن و مساحت آبهای ملی کشور در دریای خزر (شامل آبهای داخلی و دریای سرزمینی) است. هنوز خطوط مبدا آبهای سرزمینی در دریای خزر و در نتیجه سهم کشور از خزر نیز مشخص نیست و هیچ درصدی نیز در این حوزه از سوی سازمان نقشه برداری کشور اعلام نشده است.

ول و عرض جغرافیایی در مرز خشکی کشور با کشورهای دیگر؛ باید دقیقا روی پلیگونها مشخص باشد . بیشتر نقشه ها از نظر مرزی سندیت ندارند و به غیر از نقشه های برداری،گرافیک در برخی نقشه ها نیز از دقت کافی برخوردار نیست. در محاسبات مساحت باید خط تراز ۲۵- را در حد بالای خشکی کشور و نیز آبهای داخلی در نظر گرفت. خدام محمدی با بیان اینکه مساحت آبهای داخلی جنوب برابراست با مساحت پهنه ای محصور در خط تراز مد بالا در خلیج فارس و دریای عمان و خط مبدا سرزمینی مصوب، گفت: اکثر جزایر جنوب در آبهای داخلی کشور واقع شده اند. شش جزیره تنب بزرگ و کوچک، فارور بزرگ و کوچک، ابوموسی و سیری در دریای سرزمینی کشور قرار دارند. تنها استثناء، جزیره فارسی است که مساحت آن و مساحت دریای سرزمینی آن باید به صورت مجزا در نظر گرفته شود. مساحت جزیره و دریای سرزمینی آن جزیره نیز باید محاسبه و اضافه شود. وی گفت: می‌توان با تشکیل یک کارگروه، داده ها را به روز و با دقت بالا در اختیار داشت و سپس همانند سازمان نقشه برداری کشور یا سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح با استفاده از داده های دقیق، با دقت بالا مساحت کشور را محاسبه کرد. خدام محمدی با اشاره به آب های ملی و بین المللی ادامه داد: آب های ملی جزء حاکمیت سرزمینی کشورهستند و با خشکی ها، جزء مساحت یک کشور به شمار می آید. با این وجود آب های داخلی که به سمت خشکی و در جهت خط مبدا هستند و نیز دریای سرزمینی که تا ۱۲ مایل دریایی از خط مبدا امتداد دارند، مساحت کشور را تشکیل می دهند. به گفته وی، آبهای بین المللی شش زون دارند؛ زون مجاوریا زون نظارتی، زون انحصاری اقتصادی که کمتر یا مساوی ۲۰۰ مایل دریایی از خط مبدا هست؛ آبهای مجمع الجزایری، فلات قاره تا انتهای فلات قاره یا ۲۰۰ مایل دریایی و همچنین زون ایمنی. تا ۵۰۰ متر در اطراف سکوهایی که فراتر از دریای سرزمینی قرار دارند، زون ایمنی وجود دارد که باید آنها را در اندازه گیری مساحت کشور در نظر گرفت. مدیر سابق آبنگاری و امور جزرومدی سازمان نقشه برداری کشور تصریح کرد: در ایران خط مبنای دریای سرزمینی در سال ۱۳۵۲ یعنی قبل از انقلاب از سوی هیئت وزیران تصویب شد که به قوت خود باقی است و مورد استفاده قرار می گیرد. خدام محمدی افزود: در فروردین ۱۳۷۲ مجلس شورای اسلامی مسائل حقوقی را در دریای سرزمینی همان ۱۲ مایل و مایل دریایی را هم برابر با ۱۸۵۳ مترتعیین کرد. جزایر متعلق به ایران اعم از اینکه داخل و یا خارج دریای سرزمینی باشند، طبق این قانون دارای دریای سرزمینی مخصوص به خود هستند.

ول و عرض جغرافیایی در مرز خشکی کشور با کشورهای دیگر؛ باید دقیقا روی پلیگونها مشخص باشد . بیشتر نقشه ها از نظر مرزی سندیت ندارند و به غیر از نقشه های برداری،گرافیک در برخی نقشه ها نیز از دقت کافی برخوردار نیست. در محاسبات مساحت باید خط تراز ۲۵- را در حد بالای خشکی کشور و نیز آبهای داخلی در نظر گرفت. خدام محمدی با بیان اینکه مساحت آبهای داخلی جنوب برابراست با مساحت پهنه ای محصور در خط تراز مد بالا در خلیج فارس و دریای عمان و خط مبدا سرزمینی مصوب، گفت: اکثر جزایر جنوب در آبهای داخلی کشور واقع شده اند. شش جزیره تنب بزرگ و کوچک، فارور بزرگ و کوچک، ابوموسی و سیری در دریای سرزمینی کشور قرار دارند. تنها استثناء، جزیره فارسی است که مساحت آن و مساحت دریای سرزمینی آن باید به صورت مجزا در نظر گرفته شود. مساحت جزیره و دریای سرزمینی آن جزیره نیز باید محاسبه و اضافه شود. وی گفت: می‌توان با تشکیل یک کارگروه، داده ها را به روز و با دقت بالا در اختیار داشت و سپس همانند سازمان نقشه برداری کشور یا سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح با استفاده از داده های دقیق، با دقت بالا مساحت کشور را محاسبه کرد. خدام محمدی با اشاره به آب های ملی و بین المللی ادامه داد: آب های ملی جزء حاکمیت سرزمینی کشورهستند و با خشکی ها، جزء مساحت یک کشور به شمار می آید. با این وجود آب های داخلی که به سمت خشکی و در جهت خط مبدا هستند و نیز دریای سرزمینی که تا ۱۲ مایل دریایی از خط مبدا امتداد دارند، مساحت کشور را تشکیل می دهند. به گفته وی، آبهای بین المللی شش زون دارند؛ زون مجاوریا زون نظارتی، زون انحصاری اقتصادی که کمتر یا مساوی ۲۰۰ مایل دریایی از خط مبدا هست؛ آبهای مجمع الجزایری، فلات قاره تا انتهای فلات قاره یا ۲۰۰ مایل دریایی و همچنین زون ایمنی. تا ۵۰۰ متر در اطراف سکوهایی که فراتر از دریای سرزمینی قرار دارند، زون ایمنی وجود دارد که باید آنها را در اندازه گیری مساحت کشور در نظر گرفت. مدیر سابق آبنگاری و امور جزرومدی سازمان نقشه برداری کشور تصریح کرد: در ایران خط مبنای دریای سرزمینی در سال ۱۳۵۲ یعنی قبل از انقلاب از سوی هیئت وزیران تصویب شد که به قوت خود باقی است و مورد استفاده قرار می گیرد. خدام محمدی افزود: در فروردین ۱۳۷۲ مجلس شورای اسلامی مسائل حقوقی را در دریای سرزمینی همان ۱۲ مایل و مایل دریایی را هم برابر با ۱۸۵۳ مترتعیین کرد. جزایر متعلق به ایران اعم از اینکه داخل و یا خارج دریای سرزمینی باشند، طبق این قانون دارای دریای سرزمینی مخصوص به خود هستند.

خدام محمدی بیان کرد: به منظور تعیین حد خارجی آب‌های سرزمینی، دورترین تاسیسات دائمی بندری که جزء لاینفک سامانه بندر را تشکیل می‌دهد، به عنوان بخش تشکیل دهنده ساحل محسوب خواهد شد. تاسیسات دور از ساحل و جزایر مصنوعی نباید به عنوان تاسیسات دائمی بندری محسوب شود. وی در خاتمه با اشاره به ماده ۸ افزود: تعیین حدود بستر و زیربستر دریای خزر به بخش‌ها باید از طریق توافق بین کشورهای با سواحل مجاور و مقابل، و در نظر گرفتن اصول و موازین حقوق بین‌الملل صورت گیرد. به گفته وی، ماده ۹ نیز در طرف در مجاورت آب‌های سرزمینی، یک منطقه ماهیگیری به عرض ۱۰ مایل دریایی را تعیین خواهد کرد.[۱۳]

تلاش برای اندازه گیری مساحت دقیق[ویرایش]

با پیاده سازی مصوبات تقسیمات کشوری در محیط رقومی در بستر نقشه های پوششی ۱:۲۵۰۰۰ و همچنین استخراج جدول نام و آوانگاری از پایگاه ملی نامهای جغرافیایی، اشکالات محاسبه مساحت کشور، برطرف می شود.ابوالفضل بلندیان در نشست تخصصی "مساحت ایران؛ از دیروز تا امروز" به بیان اقدامات سازمان نقشه برداری کشور در ثبت تقسیمات کشوری و تأکید آن در مساحت ایران پرداخت. وی با اشاره به مقایسه نقشه ها و اختلاف در تعیین مرزها ادامه داد: سازمانهای مختلفی که نقشه تقسیمات کشوری تولید می کنند مثل سازمان نقشه برداری کشور،سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح و مرکز آمارایران؛ در تعیین حدود مرزها، از سوی این دستگاه ها اختلافاتی دیده می شود. علت آن مصوبات تقسیماتی است که تعیین مرزها را در آن بصورت دقیق انجام نداده اند. همچنین ابهام در نگارش نام عناصر تقسیماتی در مصوبات، عامل دیگری برای این اختلافات است.پیشینه مرزبندی در ایران گفت: اولین قانون تقسیمات کشوری در اولین دوره مجلس شورای ملی، تحت عنوان قانون تشکیل ایالات و ولایات در آذر ۱۲۸۶ شمسی تصویب شد. اما تقسیمات کشوری در ایران دارای سابقه دیرینه است و از دوران ماد و هخامنشی با تقسیم کشور به شهرها و ساتراپی ها تا پس از اسلام که ایالات و ولایات شکل گرفت، برای اداره بهتر کشور بکار گرفته شد.

وی ادامه داد: درسازمان نقشه برداری کشور تا سال ۱۳۸۰ نقشه های تقسیمات کشوری به روش های سنتی ترسیم و به هنگام می شد. رئیس اداره گردآوری آمار و اطلاعات سازمان نقشه برداری کشور تصریح کرد: مدیریت کارتوگرافی و اطلس های ملی سازمان نقشه برداری کشور، از سال ۱۳۸۰، تولید نقشه رقومی تقسیمات کشوری را با دریافت ۱۴۲ برگ نقشه پوششی با مقیاس ۱:۲۵۰۰۰ از وزارت کشور و رقومی سازی آنها آغاز کرد. پس از دو سال اولین نسخه رقومی خطی یکپارچه از نقشه تقسیمات کشوری در سیستم تصویر لامبرت ایران تهیه شد. به گفته بلندیان، سال ۱۳۸۴ لایه های اطلاعاتی تقسیمات کشوری شامل استان، شهرستان،بخش، دهستان و نقاط شهری وارد محیط سیستم های اطلاعات مکانی(GIS) شد. نتیجه مجموعه فعالیت های فوق ایجاد پایگاه داده مکانی تقسیمات کشوری در سازمان، و به هنگام سازی سالیانه آن با اعمال مصوبات جدید است. وی یادآوری کرد: به منظور تدقیق مرزها و نامها درلایه های تقسیماتی، طی سال های گذشته، تلاش شده تا ایرادات در سه جهت کلی رفع مشکلات مرزهای داخلی تقسیمات کشوری در لایه دهستان به عنوان عنصر اصلی، تدقیق مرزهای آبی و تدقیق مرزهای بین المللی تقسیمات کشوری، مرتفع شود. بلندیان؛ در تشریح اقدامات انجام شده مربوط به مرزهای داخلی نیز گفت: تدقیق مرزهای تقسیماتی با رفع ایرادات توپولوژیکی در هر لایه با لایه های دیگراز این اقدامات بشمار می رود. همچنین رفع ایرادات در نام و نوع محدوده ها و اطلاعات توصیفی تقسیمات کشوری، رفع ایراد مرز بین عوارض و محدوده عناصر تقسیماتی و در نهایت ایجاد ساختار شاخه درختی بین عناصر تقسیماتی انجام شده است. رئیس اداره گردآوری آمار و اطلاعات و پایگاه نامهای جغرافیایی سازمان نقشه برداری کشورادامه داد: در خصوص مرزهای آبی نیزتدقیق خط ساحل با استفاده از اطلاعات دریافتی از مدیریت هیدروگرافی، تدقیق محدوده، نام و موقعیت جزایر، همچنین تفکیک عوارض دریایی همچون خور و اراضی تحت طغیان آب در لایه های مجزا انجام شده است. به گفته بلندیان در خصوص مرزهای بین المللی نیز مکاتبه با سازمان ها و وزارتخانه های مرجع(وزارت امور خارجه، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، وزارت کشور)جهت دریافت اطلاعات مرزی انجام شده است. همچنین اصلاح مرز با موقعیت میلهای مرزی، اصلاح مرز در نقاطی فاقد میل مرزی با استفاده از نقشه های پوششی ۱:۲۵۰۰۰و تصاویر ماهواره ای موجود مانند گوگل و بینگ از دیگر اقدامات این حوزه است.

دبیر پایگاه نامهای جغرافیایی سازمان نقشه برداری کشور یادآوری کرد: تدقیق مرزهای آبی و خشکی بین المللی صورت گرفته، زیرساختی مطمئن جهت محاسبه مساحت خشکی ها مهیا کرده است. وی همچنین پیشنهاد داد تا برای تدقیق مساحت کشور، برداشت دقیق مختصات میله های مرزی، تدقیق خط الراسها و خط القعرهای مرزی با استفاده از نقشه های بزرگ مقیاس، تدقیق بیشتر مساحت خشکی با در نظر گرفتن خط حداقل جزر و اعمال آن به عنوان خط ساحل، انجام شود.[۱۴]

دکتر یحیی جمور در نشست تخصصی "مساحت ایران؛ از دیروز تا امروز" با اشاره سه روش مبنایی برای تعیین مساحت، اظهار کرد: یکی از این روش ها محاسبه مساحت در سیستم‌های تصویر و دیگری محاسبه مساحت روی بیضوی‌های مرجع است. سیستم ‌تصویرهای مختلفی وجود دارد که هر کدام از آن‌ها وابسته به بیضوی‌های مرجع خودشان هستند؛ به محض این که آن بیضوی مرجع تغییر کند، ابعاد، اندازه و مساحت در همان سیستم‌تصویر نیز دچار تغییر و دگرگونی می‌شود و طبیعتا اگر روی بیضوی‌های مختلفی هم مبنایی برای اندازه‌گیری مساحت در نظر گرفته شود، به همین ترتیب آن تغییر مساحت در دسترس خواهد بود. روش سوم محاسبه مساحت روی اجزای کوچک یا سلول‌هایی است که عمدتا در سیستم‌های تراز محلی یا همان Local Level مطرح می‌شوند. یعنی در واقع به ‌نوعی شامل مساحت مرتبط یا خیلی نزدیک به توپوگرافی زمین؛ در این روش مورد نظر است.[۱۵]

ارقام دقیق جدید[ویرایش]

بر اساس منابع کلاسیک ایران با ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع وسعت (هفدهم درجهان) است. در سال ۲۰۱۱ وزیر دفاع ایران احمد وحیدی گفت که سازمان جغرافیای نیروهای مسلح با استفاده از امکانات اندازه گیری جدید، مساحت واقعی خاک ایران را یک میلیون و ۸۷۳ هزار و ۹۵۹ کیلومتر مربع (۱٬۸۷۳٬۹۵۹) تعیین کرده که از مساحت یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومتر مربع که در گذشته در کتاب ها ثبت می شد بیشتر است. در گذشته مساحت ایران به اشتباه یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومتر مربع گفته می شد. به گزارش رادیو و تلویزیون دولتی ایران، وی گفته است که ایران دارای مرز خشکی و آبی با ۱۵ کشور است و از لحاظ همسایگی با تعداد کشورها، بعد از روسیه و چین در رتبه سوم جهانی قرار دارد. در گذشته، تعیین و تحدید حدود میله ها و تأسیسات مرزی به علت دقیق نبودن تجهیزات صحیح نیست و بنا به دلایل طبیعی و انسانی از قبیل سیلاب ها، رانش زمین، زلزله، جنگ و غیره میله مرزی دچار جابجایی و یا تخریب می شد. این مسئله، اختلافات مرزی را با دیگر کشورهای همسایه به وجود می آورد. امروزه کارشناسان سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح مجموعه نرم افزاری را تهیه کرده اند که به کمک آن می توان با استفاده از تصاویر هوایی مناطق مرزی، اقدام به طراحی اَندِکس پرواز کرد و سپس با شیوه جدید طراحی نقاط کنترلی و عملیات زمینی ژئودزی به روش استاتیک و پردازش نقاط کنترل اصلی و مثلث بندی هوایی، مختصات علایم مرزی را به صورت سه بعدی روی رایانه مشخص کرد. با این روش، عوامل میدانی می توانند به راحتی به نقاط و علایم مرزی مورد نظر با دقت سانتیمتر، دسترسی پیدا کنند.[۱۶][۱۷]

یکی از وظایف اصلی سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح حفظ و حراست، مکان یابی میله‌ها، تأسیسات و امکانات مرزی است، گفت: مکان یابی دقیق این عوامل، محدوده دقیق کشور را تعیین می کند. امروزه کارشناسان سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح مجموعه نرم افزاری را تهیه کرده‌اند که به کمک آن می‌توان با استفاده از تصاویر هوایی مناطق مرزی، اقدام به طراحی اَندِکس پرواز کرد و سپس با شیوه جدید طراحی نقاط کنترلی و عملیات زمینی ژئودزی به روش استاتیک و پردازش نقاط کنترل اصلی و مثلث بندی هوایی، مختصات علایم مرزی را به صورت سه بعدی روی رایانه مشخص کرد. از ویژگی‌های این مجموعه نرم افزاری را به روزرسانی و اصلاح مختصات و علایم مرزی و جانمایی محل اصلی علایم، سرعت عمل در اجرا و رفع نواقص فنی موجود در اسناد و مدارک پروتکل‌های مرزی برشمرد. سردار وحیدی همکاری دو جانبه کشورهای همسایه در زمینه‌های کارشناسی فنی و سطوح عالی بدون مباحث اختلافی و روش دقیق و ابتکاری و ایجاد اعتماد در کشورهای همسایه را از دیگر ویژگی‌های مجموعه نرم افزاری تحدید حدود مرز دانست.[۱۸][۱۹]

پیشینه مساحی ایران[ویرایش]

امیر سرتیپ محمدحسن نامی در نشست تخصصی "مساحت ایران؛ از دیروز تا امروز" اظهار کرد: «درجهان ۲۲۷ کشور وجود دارد که ۱۹۳ کشور عضو سازمان ملل هستند که سودان جنوبی آخرین کشور ایجاد شده است. اکنون ۱۴۹ کشور به آبهای آزاد دسترسی دارند». او افزود امکان ارتقا به رتبه سیزدهمین کشور پهناور دنیا با ثبت ابعاد مساحتی جدید کشور وزیر اسبق ارتباطات و فناوری اطلاعات و عضو انجمن ژئوپلتیک ایران گفت: «ثبت ابعاد مساحتی جدید در دپارتمان سازمان ملل می تواند رتبه کشور را از رده هفدهم به سیزدهم یا چهاردهم ارتقا دهد. آموزش عالی و آموزش و پرورش موظفند تا مساحت صحیح را در کتابهای درسی لحاظ کنند. وزارت کشور نیز باید ابعاد مساحتی صحیح را در تقسیم‌بندی جغرافیایی و تقسمات کشوری در نظر بگیرد».

این عضو انجمن ژئوپلتیک ایران افزود: «سال ۱۶۴۸ همزمان با عهدنامه اسپانیا مرز به خط مرز تبدیل شد. تعریف مشخصی برای مرز وجود نداشت. درحالی که دپارتمانی در سازمان ملل در سال ۲۰۱۰ تعریف مشخصی از آن داد و تعریف خط مرز را مشخص کرد. در این تعریف مرز یک خط نیست بلکه یک سطح عمود است». امیر سرتیپ محمدحسن نامی تصریح کرد: «در عهدنامه ۳۷ که از سوی کشورهای مختلف به عنوان قراردادها و یا توافقنامه‌های بین‌المللی در مورد فضای بالای جو امضا شد، خط کارمن (خطی فرضی در آسمان تا ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری) از سوی همه کشورها پذیرفته شد». وی تصریح کرد: «خط به اصطلاح مرز هوایی کشور در دریاها بر خط دریایی سرزمینی منطبق و مناطق خشکی صرفاً بر مرز زمینی کشور منطبق است، محدودهای از آبهای خلیج فارس که پیشرفته‌ترین هواپیمای آمریکایی چندی پیش توسط سامانه سوم خرداد در آن منهدم شد، برابر همه کنوانسیون‌های حقوق بینالملل یعنی هم کنواسیون ۱۹۳۰،کنوانسیون حقوق دریایی ۱۹۵۸ و همچنین کنوانسیون ۱۹۸۲ است. البته براساس کنوانسیون حقوق بین‌الملل ۱۹۵۸ می‌گوییم این هواپیما ۲/۴ کیلومتر وارد فضای هوایی ایران شده است. کنوانسیون ۱۹۵۸ قبل از انقلاب انجام شد و نمایندگانی از ایران در این کنوانسیون قبل از انقلاب حضور داشتند و مصوباتش نیز به امضای مجلس رسیده است».

نامی ادامه داد: «قانون دریایی مصوب ۱۹ اردیبهشت ۱۳۷۱ بر کنوانسیون ۱۹۵۰ منطبق است و تنگه هرمز به عنوان عبور ترانزیت مجاز دانسته شد و آبهای جزایر تغییراتی را از ۱۲ ماه به ۶ ماه داشتند. به همین جهت نمایندگان جمهوری اسلامی ایران که در این کنوانسیون حضور داشتند نه تنها مصوبات را امضا نکردند بلکه این مصوبات از سوی مجلس نیز تأیید نشد». وی ادامه داد: «زمانی که هند به‌عنوان مرکز بریتانیای کبیر بود و کمپانی هند شرقی در آنجا حضور حاکمیتی داشت؛ از سوی چند کشور خائن چالشهایی بین روسیه، ایران و هند ایجاد شد و تیم ۲۴ نفره‌ای از متخصصین به سرپرستی سرلشگر رامسوس به ایران اعزام شدند. از سوی این گروه پس از پیمایش و تهیه نقشه‌ها، مساحت ایران اعلام شد».

رئیس اسبق سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ادامه داد: «نقشه‌های ۱:۵۰۰۰۰ که اولین بار در زمان سرتیپ رزم آرا توسط هواپیما ۳۳۰ آمریکاییها تهیه شده بود تا کنون حدود ۱۲ بار به روزرسانی شده است. نقشه‌های ابتدایی ۲۵۲۶ برگ بود که با توجه به آن نقشه‌ها مساحتی که اعلام شد ۱۶۴۸۱۹۵ کیلومتر بود. البته آن زمان تجهیزات لازم برای اندازه‌گیری مساحت کشور کامل و دقیق نبود. همچنین بعضی از مرزها نیز بلاتکلیف بودند و مساحت جزایر نیز در نظر گرفته نشدند. این در حالی بود که فقط مساحت جزایر ایران ۱۸۸۴ کیلومتر بود که ۱۴۹۱ کیلومتر آن مربوط به جزیره قشم بود».

این متخصص علوم جغرافیایی ایران گفت: «جزیره قشم ۷/۲ برابر بحرین و ۹/۳ برابر سنگاپور است اما وسعت آبهای داخلی، آبهای سرزمینی، آبهای منطقه نظارت، دریای مجاور و باقیمانده انحصاری اقتصادی لحاظ نشده بود. درحالی که مشاهده شده است که از حدود ۹۰ کشور که مساحت‌هایشان را محاسبه کرده اند، تنها ۶۷ کشور پهنه‌های آبی را ضمیمه وسعت کرده‌اند». وی ادامه داد: «تیم متخصص ۲۴ نفره سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح پس از ۶ ماه فعالیت دقیق در بررسی اندازه مساحت کشور، بدون در نظر گرفتن وسعت آبهای داخلی، مساحتی را به‌دست آوردند که بین عدد مرزی را اندازه‌گیری کردند».

وی افزود: «آبهای پشت خط مبدا به‌عنوان آبهای داخلی هستند. خط مبدا جمهوری اسلامی ایران از زبانه فاو با پیوستن ۲۹ نقطه در بندر گواتر شروع می‌شود. این مساحت سال ۱۳۴۶ به سازمان ملل نیز اعلام شد و سپس سازمان ملل به کشورهایی که ازاین خط مبدا تاثیر می‌پذیرند ۵ سال فرصت داد تا در صورتی که معترض هستند اعلام کنند که هیچ اعتراضی از سوی هیچ کشوری اعلام نشد و بدین ترتیب سال ۱۳۵۱ خط مرزی ایران تصویب شد. خط مبدا ایران در جزیره خارک است که از این خط مبدا ۱۲ مایل به داخل به‌عنوان دریای سرزمینی و از خط دریای سرزمینی ۱۲ مایل وارد منطقه نظارت یا دریای مجاور و از خط مبدا حدود ۲۰۰ مایل به‌عنوان دریای انحصاری خلیج فارس است». نامی بیان داشت: «زمانی که خلیج فارس و خط مبدا به انضمام آبهای سرزمینی این جزایر در نقشه دیده می‌شود، ایران خیلی به امارات نزدیک خواهد بود. این امر به‌دلیل تاثیر از جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک می‌باشد که مرزهای کشور را به منطقه میانی نزدیک می‌کند».

وزیر اسبق ارتباطات و فناوری اطلاعات تاکید کرد: «وسعت مرزهای ایران ۸۵۷۴ کیلومتر است که شامل ۲۰۴۵ کیلومتر مرز رودخانه‌ای، ۳۹۶۵ کیلومتر مرز خشکی و ۲۵۶۴ کیلومتر مرز دریایی می‌باشد. با این تعریف که مرز رودخانه‌ای، قسمتی از رودخانه است که مرز را در قرارداد متقابل با یکی از کشورهای همسایه در برمی‌گیرد». وی با ذکر مثالی تشریح کرد: «رودخانه سیروان رودخانه طولانی است و از حوزه آبریز ۶۲۰ کیلومترطول دارد ولی ۴۰ کیلومتر از این رودخانه قسمتی از مرز کشور را در قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر تشکیل می‌دهد و یا اروند ۸/۰ کیلومتر مرز ایران را با عراق تشکیل می‌دهد. هریرود نیز در قسمتی از ارتفاعات بدخشان در افغانستان و قسمتی از ارتفاعات بدخشان تاجیکستان سرچشمه می‌گیرد که وارد مرزهای کشور با افغانستان می‌شود و ۱۳۲ کیلومتر مرز ایران را با افغانستان و ۱۰۴ کیلومتر با ترکمنستان را در بر می‌گیرد». [۲۰]

ادعای مجید همراه[ویرایش]

مجید همراه در نشست تخصصی "مساحت ایران؛ از دیروز تا امروز" اظهار کرد: اندازه مساحت از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در طرح های عمرانی چه در سطح کشور و چه در سطح واحدهای کوچکتر مثل شهرستان، بخش و امثال این‌ها به عدد اندازه مساحت نیاز می باشد.

وی ادامه داد: در تقسیمات کشوری بسیاری از استان ها مشکل بودجه دارند که گاهی اوقات معیار این بودجه علاوه بر جمعیت، مساحت آن استان‌ها است. در موضوعاتی از قبیل تراکم جمعیت، تراکم نسبی، تراکم ساختمانی، تراکم آبادی و ... از عدد مساحت استفاده می‌شود. در مساله‌ی بسیار مهم مالکیت که ممکن است با جابه‌جا شدن زمین به میزان حتی یک متر نزاع صورت بگیرد، عوارض و مالیات و امثال آن نیز اهمیت موضوع مساحت بسیار محسوس است.

از چند دهه‌ گذشته تاکنون ارقام و اعداد مختلفی در مورد مساحت کشور مشاهده می شود که این اعداد در کتب مختلف با اختلاف های بسیاری ملاحظه می‌شود و این پرسش مطرح می‌شود که کدام یک از این اعداد قابل پذیرش است؟ البته تغییر این اعداد و کم و زیاد شدن آن‌ها مهم نیست اما این که کشور با کدامیک از این اعداد بیشتر مطابقت دارد و با چه دقت و چه معیاری محاسبه انجام شده است موضوع مهمی است. همچنین اینکه اگر قلمرو آبی با مساحت خشکی در نظر گرفته شود؛ اندازه قلمرو آبی و خشکی چقدر است نیز، دارای اهمیت خواهد بود.

به گفته وی، سازمان جغرافیایی چند سال پیش محاسباتی انجام داده است که تا حدودی با اعداد درج شده در کتاب شناسنامه‌ جغرافیای طبیعی ایران (نوشته مهندس عباس جعفری) اختلاف دارد. این اندازه‌ هایی که آقای مهندس جعفری در این کتاب ارائه شده است، در آن زمان یعنی سال ۱۳۶۳ شاید منحصر به فردترین آمار بوده است. برای استخراج اندازه‌ های قید شده در این کتاب برای اولین بار از نقشه‌های ۱:۲۵۰۰۰۰ و ۱:۵۰۰۰۰ استفاده شده است. چندین سال بعد هم سازمان جغرافیایی با تکرار این اندازه گیری ها، اعداد جدیدی ارائه کرد.

روش کار به این ترتیب بوده است که کل نقشه‌های ایران ۱۳۴ برگ بوده است که از میان آن‌ها ۷۶ برگ پوشش کامل ایران و ۵۸ برگ بقیه مرزهای کشور بود که البته اندکی نقص داشت؛ یعنی نصف یا مقداری از آن، خاک کشور همسایه و مابقی آن خاک کشورایران می باشد.

دکتر همراه درباره روش انجام این کار گفت: طول و عرض جغرافیایی هر کدام از این نقشه ها یک و نیم در یک بوده است که آن را بر روی بیضوی بین‌ المللی قرار داده و محاسبات لازم با فرمول های خاص این روش را برای نبوده است. نویسنده در کتاب شناسنامه‌ جغرافیای طبیعی ایران اظهار کرده است؛ مناطق کمی با نقص توأم بوده است ولی در مجموع این اندازه گیری ها با دقت بالایی انجام شده است پس می‌توان به پلانیمتر اعتماد کرد و آن را دقیق برشمرد. مساحت به دست آمده برای تک تک شیت ‌ها در جدولی ذکر و اعداد مربوط به آن‌ها نیز قید شده است. بعد از انجام محاسبات بر روی بیضوی، برای ایران ارتفاع حدود۱۰۰۰ متر در نظر گرفته شده است، بیضوی را بر روی سطحی برده‌اند که هزار متر را بر روی آن در نظر گرفته اندف. از طرفی شعاع زمین هم ۶۴۰۰ کیلومتر در نظر گرفته‌ اند و در نتیجه با جمع زدن تمام این‌ها، عدد یک میلیون و ششصد و بیست‌و سه هزار و هفتصد و هفتاد و نه کیلومتر مربع را عنوان کرده اند. با توجه به اعداد مختلفی که در کتاب ‌ها دیده می شود، به نظر می ‌رسد که با توجه به روش محاسباتی، این عدد به دست آمده در سال ۶۳ دقیق ‌تر باشد. از سوی دیگر در هیچ کتابی، روش محاسباتی قید نشده است و حتی در هیچیک از کتاب ‌هایی که فارغ ‌التحصیلان مدرسه دارالفنون و مهندس بغایری به چاپ رسانده اند، روش محاسبه برای مساحت ذکر نشده است. از نظر علمی هم اگر روش، فرمول و عدد ذکر شده باشد، قابل اعتماد است.

دکتر همراه در تشریح اقدام دیگری که در سازمان جغرافیایی صورت گرفته است گفت: روش کار به این صورت بوده است که ابتدا طول مرزها را محاسبه کرده‌اند، میله‌های مرزی که وجود داشته است با پروتکل ‌هایی که وجود داشته است توسط عکس و بیضوی ‌ها در محیط Map Info وارد شده و آنجا رقومی کرده‌ اند. مرزهای مختلف چه مرز آبی و چه مرز خشکی از جمله مرزهای ترکیه، عراق، افغانستان، پاکستان و تمام کشورهای هم‌ مرز را محاسبه کرده ‌اند و در جداول خیلی مفصلی که در مقاله هم آمده است، وارد کرده ‌اند و طول کل مرزهای خشکی هم ارائه و پیرامون یا محیط ایران هم در نظر گرفته شده است و سپس به محاسبه‌ مساحت کشور پرداخته‌ اند. با توجه به این‌که در محیط Map Info دیتابیسی تشکیل داده‌ و مرزها را به هم متصل کرده ‌اند و محدوده‌ بسته ‌ای ایجاد شد که به کمک نرم ‌افزار Arcinfo مساحت را پیدا کرده ‌اند و در نتیجه مساحت خشکی و جزایر کشور یک میلیون و ششصد و سی و چهار هزار کیلومتر مربع اعلام شده است که قابل استناد است و دلایل علمی نیز برای آن وجود دارد . اما نتیجه‌ ای که می‌توان گرفت این است که هنوز هم در این رابطه میتوان به بحث و تحقیقات بیشتری پرداخت.

این استاد دانشگاه همچنین اشاره کرد: یکی از مسائل بسیار مهم، میله‌ های مرزی است که در مرز و مساحت اهمیت دارد. این که تا چه اندازه این پروتکل ‌ها دقت دارند و این که آیا یک‌ طرفه هستند یا دوطرفه نیز مهم است.

دکتر همراه در پایان پیشنهاد داد که مختصات نقاط مرزی با دقت بالا به‌ صورت دوطرفه و یا حتی اگر همسایگان ایران آمادگی ندارند به‌صورت یک ‌طرفه تعیین شود. حتی دیگر لازم نیست که این امر با نقشه ‌ای همراه باشد. چرا که امروزه نقشه فقط یک فرم گرافیکی می باشد که در سیستم کامپیوتر به‌صورت پنهان است. بر این اساس لازم نیست مختصات بر روی نقشه پیاده شود گرچه پیاده ‌سازی مختصات بر روی نقشه فقط به این دلیل است که یک سند و مدرک گرافیکی دراختیار باشد. با داشتن مختصات در محیط ‌های مختلف می‌ توان مساحت را به‌ دست آورد و البته مسائل مربوط به بیضوی و خطاها هم باید در نظر گرفته شود. با تشکیل یک تیم از متخصصان سازمان نقشه‌ برداری کشور و سازمان جغرافیایی می‌توان میله‌ های مرزی را ساماندهی داد و مختصات آن‌ها را تعیین و در نهایت مساحت را اندازه گیری کرد.[۲۱]

مشخص نبودن دقیق مرزهای آبی[ویرایش]

زهرا پیشگاهی‌فرد استاد دانشگاه و سیاستمدار ایرانی، در نشست تخصصی"مساحت ایران؛ از دیروز تا امروز" در مردادماه ۱۳۹۸ به دو بعد حقوقی و تکنیکی مساحت ایران پرداخت. او بیان کرد که تا زمانی که میان ایران با عراق، کویت و امارات و نیز منطقه بی طرف سابق میان عربستان و کویت و مرز میان ما و کشورهای مذکور معین نشود و همین طور وضعیت مرزی در دریای خزر مشخص نباشد هیچ عددی به نام مساحت ایران نباید مورد اعتنا قرار گیرد. وی چالش اساسی در مساحت کشور را معین نبودن همه حدود و ثغور ایران دانست و گفت: ایران یک کشور ساحلی است و طبق آخرین کنوانسیون حقوق دریاها، دو نوع حق برای دولت های ساحلی قائل شده است. بر اساس قلمرو بندی سومین کنوانسیون حقوق دریا، هر دولت ساحلی ۵ قلمرو آب داخلی، دریای سرزمینی، منطقه نظارت، منطقه انحصاری-اقتصادی و فلات قاره است. پیشگاهی فرد خاطرنشان کرد: در دریاهای بسته و نیمه بسته مثل خلیج فارس حدود منطقه انحصاری، اقتصادی و فلات قاره طبیعتاً از طریق توافق دو کشور مقابل یا مجاور معین می شود. از سوی دیگر در همه قلمروهای دریایی دولت های ساحلی که در کنار اقیانوس ها قرار دارند، تا منتهی الیه فلات قاره حق مالکیت دارند. به جز فلات قاره که قواعدی برای مالکیت مصوب شده در قلمروهای دولت های ساحلی می توانند از منابع داخل آب، کف و زیر کف به صورت صد در صد استفاده کنند یعنی مالک آن هستند. دریاهای بسته و نیمه بسته محدود به مرزهای میان کشورهای مجاور و متقابل می شوند؛ گفت: ایران با چند کشور در خلیج فارس هنوز تعیین حدود نکرده است. دریای خزر نیز همچنان مورد بحث است. به اندازه مساحت ایران در سال ۸۹-۸۸ اشاره کرد که در کتب درسی به کار می رفت و گفت: آن عدد تناسبی با آنچه که در کنوانسیون سوم حقوق دریاها مطرح شده، نداشت. این اندازه گیری را که بر اساس ماده یک قانون دریا است، با یک ایراد جدی توأم است: طبق ماده اول قانون دریا مبنی بر حاکمیت دولت بر خشکی و همه آب های سرزمینی، حاکمیت تام برای آب های سرزمین قائل نیستند و این محاسبات بر این مبنا صورت گرفت. بر اساس ماده سوم کنوانسیون حقوق دریاها، مساحت ایران مجددا اندازه گیری شد که نتیجه آن عدد دیگری بود. همه این نقشه ها تهیه و مورد بررسی قرار گرفت ولی غیرقابل پذیرش بود. "مالکیت و حاکمیت " نیز موضوعاتی بودند که در این نشست از سوی پیشگاهی فرد مطرح شد. البته وی با تأکید بر حاکمیت گفت: مساحت خشکی بعلاوه دریا، تا جایی که حد منطقه انحصاری و اقتصادی ایران است مساحت ایران به شمار می رود؛ که این مساحت شامل بخشی از خشکی و بخشی دیگر آب های سرزمین است؛ این به معنی مالکیت می باشد. پیشگاهی فرد با تأکید بر بحث حاکمیت، گفت: با توجه به قانون دریا، تا منتهی الیه دریای سرزمینی حاکمیت مطلق دولت ایران است. لیکن بخشی از حاکمیت ایران طبق قانون بین المللی دریاها از سوی ایران مانند سایر کشورها ترفیض شده است. وی افزود: از نظر من باید کلمه "مطلق" در اینجا کنار حاکمیت و تحت عنوان " حاکمیت مطلق " آورده شود. آبهای متعلق به ایران تا آنجا که مرزها تعیین شده ، مساحت کشور ایران محسوب می شود. این مدرس دانشگاه در بخشی دیگر از سخنان خود به کنفرانسی در زمان دولت های قبلی با موضوع مساحت اشاره کرد که در آن به موضوع مالکیت و حاکمیت پرداخته شد. وی خاطر نشان کرد که نمی توان برای مساحت ایران عدد تعیین کرد. اما در زمان دولت های قبلی، مساحتی تعیین و اعلام شد و مورد استقبال هیئت دولت نیز قرار گرفت. گرچه عدد اعلام شده در کمیته برنامه ریزی جغرافیایی مود انتقاد شدید جغرافیدانان قرار گرفت. پیشگاهی فرد با بیان اینکه بهتر است به دلیل مسائل سیاسی به بحث دریای خزر پرداخته نشود، به مقررات کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاها پرداخت و گفت: این کنوانسیون مناطقی همچون آب‌های سرزمینی (۱۲ مایل دریایی یا ۲۲ کیلومتر از ساحل)، منطقه مجاور دریای سرزمینی (۱۲ مایل دریایی یا ۲۲ کیلومتر بعد از آب‌های سرزمینی)، منطقه انحصاری اقتصادی (۲۰۰ مایل دریایی یا ۳۶۰ کیلومتر از ساحل) و فلات قاره را تعریف کرده و مقررات حاکم بر آن از جمله حقوق و تکالیف دولت‌ها در آن‌ها را بیان می‌کند. تعریف تنگه‌های بین‌المللی و صلاحیت دولت‌های ساحلی در تنگه‌های بین‌المللی و به رسمیت شناختن اصل آزادی دریاها از دیگر مقررات این کنوانسیون است. وی خاطر نشان کرد: برخی مقررات این کنوانسیون صرفاً بیان مجدد مواد کنوانسیون‌های ژنو هستند و در واقع قواعد تثبیت شده حقوق بین‌الملل عرفی را به تصویر می‌کشند. برخی دیگر به ویژه مواد مربوط به منطقه انحصاری اقتصادی بازتاب رویه دولت‌هاست که قبل از تکمیل کنوانسیون به حقوق بین‌الملل عرفی تبدیل شده بود و برخی دیگر دولت ها از حقوق تثبیت شده گذشته کشورهاست که حاکی از روند رو به پیشرفت حقوق بین‌الملل است. با توجه به این مقررات باید ببینم در آینده موضوع دریای خزر به چه نحوی بررسی خواهد شد.[۲۲]

مسعود شفیعی رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور در مردادماه ۱۳۹۸ در نشست تخصصی "مساحت ایران; از دیروز تا امروز"، ماحصل این نشست را دستیابی به درک علمی بهتر از مبانی تعیین مساحت کشور دانست و مولفه‌های فنی و حقوقی را در اندازه‌گیری مساحت ایران، مهم عنوان کرد. نقشه‌های قدیمی و عموماً کوچک مقیاس را در تعیین مساحت فاقد دقت لازم دانست و بهرهگیری از امکانات روز دنیا، مختصات آنی و نقشه‌های دقیق‌تر را راه حل مناسبی برای تعیین دقیق مساحت کشور دانست. وی افزود: وجود یک سیستم یکپارچه تعیین موقعیت ملی، برای شناسایی مرزها و نقاط مشترک با همسایگان می‌تواند نقش مهمی در این زمینه داشته باشد. رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور به پهنه آبی کشور اشاره کرد که خط مبداء آن در آبهای شمال کشور مشخص نشده است و افزود: مبارزه با دریاخواری مستلزم در اختیار داشتن اطلاعات دقیق خطوط ساحلی است که باید در دسترس متولیان امر باشد. وی اظهار کرد: تولید داده‌های مکانی به روز و دقیق مبتنی بر پایه‌های فنی و قوانین حقوقی است. بر همین اساس در حوزه مساحت کشور، زمینه همکاری‌های مشترک سازمان نقشه‌برداری کشور با چند دستگاه از جمله سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، وزارت امور خارجه، وزارت کشور و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور وجود دارد تا در موضوعاتی مثل مساحت به فهم مشترک برسیم.[۲۳]

آب‌های ایران[ویرایش]

حاکمیت آب‌های ایران، حاکمیت مطلق است. استاد دانشگاه تهران نیز در این نشست گفت: با توجه به حقوق دریاها و کنوانسیون پهنه آبی، تعیین مساحت همواره مورد توجه جغرافی‌دانان و متخصصان این حوزه بوده است. دکتر زهرا پیشگاهی‌فرد افزود: حاکمیت ایران در آب‌های سرزمینی‌اش، نقش مهمی در محاسبات مساحت ایران ایفا می‌کند و این موضوع بر حاکمیت مطلق ایران بر دریاهایش می‌افزاید. وی ادامه داد: در اندازه‌گیری مساحت خشکی، با در نظر گرفتن‌ مطالعه انحصاری و اقتصادی پهنه خاکی کشور، حاکمیت قانونی دریاهای ایران مورد توجه قرار می‌گیرد. این استاد دانشگاه بیان داشت: باید به صورت یک‌طرفه یا مشترک، مرزها و مساحت و مختصات ایران مشخص شود و نقشه تنها یک سند گرافیکی است. چالش امروز نه در مساحت بلکه در تعیین مرزهاست. معاون فنی سازمان نقشه‌برداری گفت: چالش امروز در مرزها و تعیین مرزهاست نه تعیین مساحت، زیرا نقشه‌ها به صورت دیجیتال و رقومی مساحت را مشخص می‌کنند اما مرزها به صورت مختصات هستند.[۲۴]

دکتر علی سلطانپور در نشست تخصصی" مساحت ایران؛ از دیروز تا امروز" اظهار کرد: در برخی نقاط بنا به دلایل طبیعی و انسانی، خطوط ساحلی دستخوش تغییرات می‌شوند و در بعضی مناطق دیگر به دلیل نزدیک بودن به ساحل امکان بردازش تراز صفر وجود ندارد. وی افزود: با این حال استخراج خطوط مبنایی بر اساس پایین ترین خط جزر انجام می شود و امکان برداشت مجدد از مناطق مذکوربا استفاده از تکنیک های فضایی نیزفراهم است. دکتر سلطانپور خاطر نشان کرد: در محاسبه مساحت، مشکلی نداریم؛ چه در سیستم تصویر و چه بیضوی. باید در حوزه مرزها بیشتر تمرکز داشته باشیم. دکتر سلطانپور برخی فعالیت‌های سازمان نقشه‌برداری کشور را در حوزه هیدروگرافی معرفی کرد و افزود: خطوط مبنایی در دریا بر اساس پایینترین میزان جزر است که باید هیدروگرافی و جزرومد سنجی شود. پس از این باید تعیین چارت دیتوم انجام شود و در نهایت چارت دریایی تهیه شود. پس از این می توان پایین ترین خط صفر که خط پایین ترین جزر است را استخراج کرد، که بخشی از آن را سازمان نقشه برداری کشور و بخش دیگر را سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح انجام می دهند. البته باید در خشکی ها که پایین ترین نقطه از نظر میزان جزر است نیز باید در نظر گرفته شود. مدیر آبنگاری و امور جذر و مدی سازمان نقشه‌برداری کشور ضمن تأکید بر لزوم به رسانی خط صفر در نقشه‌ها، یادآوری کرد: در سال‌های اخیر پیگیری‌های مستمری از سوی سازمان نقشه‌برداری کشور در این حوزه شده است. گرچه سازمان به اطلاعات ایستگاه فضایی اتکا داشته تا بتواند با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، به روز رسانی خط صفر آسان‌تر و دقیق‌تر صورت بگیرد. ناگفته نماند تصاویر ماهواره‌ای در حوزه‌های دیگر نقشه‌برداری نیز بسیار کاربرد دارد ضمن اینکه کیفیت این تصاویر روز به روز در حال ارتقا است.[۲۵]

تعیین مساحت دقیق کشور حقوق دریایی را محقق می‌کند. مسعود شفیعی رئیس سازمان نقشه‌برداری گفت: اهمیت سیاست‌های حقوقی دریاها، پهنه‌های آبی کشور و حساسیت‌های موجود، تعیین مساحت دقیق کشور را حائز اهمیت می‌کند تا حقوق دریایی به صورت علمی و فنی محقق شود.[۲۶]

ابعاد حقوقی[ویرایش]

ارتباط مستقیم تعیین مساحت کشور با نقاط مرزی، روش محاسبه و اندازه گیری، حاکمیت آبهای ایران، چالش در مرزها و تعیین مرزها، خطوط مبداء آب های سرزمینی در خزر، برداشت دقیق مختصات میله های مرزی برای تدقیق مساحت کشور، سندهای اراضی ، پایش مرز های ایران برای رفع ابهام همسایگان، به روز رسانی خطوط ساحلی چارت های ساحلی با استفاده از تصاویر ماهواره ای و شناسایی دقیق مرزها مهم ترین چالش ها و ابعاد حقوقی در تعیین مساحت ایران است.[۲۷]

دریای خزر[ویرایش]

الزام تعیین خطوط مبداء آب‌های سرزمینی در خزر است. مسعود شفیعی رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور نیز در این باره به خبرنگار علمی ایرنا گفت: تنها مورد مهم در خصوص دریای خزر تعیین «خط مبدا» است که سازمان نقشه‌برداری طی نامه‌ای این موضوع را با وزارت خارجه در میان گذاشته است. وی با اشاره به تفاهم‌نامه کنوانسیون دریای خزر در مردادماه سال گذشته، افزود: تعیین خط مبداء به طور صحیح موضوع مهمی برای محاسبه آب‌های سرزمینی و محدوده‌های پهنه‌های آبی کشور است تا دچار مشکل نشویم. شفیعی تصریح کرد: هنوز کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر درصدی برای استفاده کشورها از دریا تا زمانی که خط مبداء و تعیین محدوده‌های استفاده کشورها با کشورهای مجاور و سهم آنها مشخص شود، تعیین نکرده است، به طور مشخص در آینده از دریای خزر بهره‌برداری مشترک صورت خواهد گرفت و جای نگرانی از سهم کشورها وجود ندارد. مباحث مختلفی برای مطرح شدن در مذاکرات نوشته شده است تا طرحی که بیشترین سود و منفعت را برای کشور دارد، انتخاب و در نهایت منعقد شود، سازمان جغرافیایی با توجه به مسئولیت حاکمیتی و فنی خود به مذاکرات ورود کرده تا بهترین طرح را بر اساس ارقام و ملاحظات مرزی تدوین و به وزارت امور خارجه ارائه کند. رئیس سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح با اشاره به اینکه بیش از ۱۰ سناریو بررسی شده است، اظهار داشت: سازمان تمامی منافع موجود و عوارض دریایی (پستی و بلندی‌های موجود در دریاها) که برای محاسبه خط مبداء یا آب‌های سرزمینی از قبیل جزایر، عوارض، لبه‌های ساحل، تاسیسات بندری، خلیج‌ها و منبع انرژی حائز اهمیت است را بررسی کرده تا بهترین آنها انتخاب شود.[۲۸]

مساحت ارتباط مستقیم با تعیین نقاط مرزی دارد.اگر امروز محاسبه مساحت کشور انجام شود، قسمتی از مساحت کشور باید به آبهای دریای خزر اختصاص داده شود. تعیین مساحت دقيق ایران نگاه فنی، تخصصي و عالمانه می‌‌طلبد[۲۹][۳۰]

جغرافیای سیاسی ایران[ویرایش]

موقعیت و مختصات جغرافیایی[ویرایش]

ایران یکی از کشورهای آسیای جنوب غرب (خاورمیانه) در شرق با افغانستان و پاکستان؛ در شمال شرقی با ترکمنستان، در بخش میانی شمال با دریای خزر، در شمال غربی با جمهوری آذربایجان و ارمنستان؛ در غرب با ترکیه و عراق؛ و سرانجام در جنوب با آب‌های خلیج فارس و دریای عمان همسایه‌است.

از دید جغرافیایی، غربی‌ترین شهر ایران کلیساکندی؛ شرقی‌ترین شهر جالق؛ شمالی‌ترین شهر پارس‌آباد؛ و جنوبی‌ترین شهر چابهار است.[۳۱] پایتخت ایران شهر تهران می‌باشد.

استان‌ها[ویرایش]

مقالهٔ اصلی: استان‌های ایران
مرزهای ایران در اواخر دوره قاجار در نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه

در سال ۱۳۱۶ ه‍.ش ایران را به ده استان و در سال ۱۳۸۳ به سی استان تقسیم کرده‌اند. شهرهای مهم ایران عبارت‌اند از: مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرج، اهواز، ارومیه، قم، کرمان، یزد، رشت، خرم‌آباد،بابل،ساری،گرگان، زاهدان، آمل، کاشان، اراک، همدان، سنندج، ایلام، کرمانشاه، بوشهر، زنجان، بندرعباس، تهران، قزوین. اردبیل.ياسوج.

جغرافیای تاریخی ایران[ویرایش]

جغرافیای اقتصادی ایران[ویرایش]

نمودار دایره‌ای سهم تولید ناخالص داخلی در استان‌های ایران

معادن[ویرایش]

معادن مهم ایران عبارتست از: نفت و گاز. ایران، چهارمین ذخایر نفتی جهان، نه و چهار دهم در صد (۹٫۴٪) ذخایر ثابت شده نفتی زمین معادل ۱۵۷ میلیارد بشکه، و نیز اولین ذخایر گازی جهان، هجده در صد ذخایر ثابت شده گاز زمین، معادل ۳۳٫۶ تریلیون متر مکعب را در اختیار خود دارد، اما در مجموع ذخایر نفت و گاز، ایران با دارا بودن ۳۷۹ میلیارد بشکه معادل نفت خام، رتبه اول را در این زمینه دارا می‌باشد.[۳۲] مهم‌ترین منطقه‌های نفتی مسجد سلیمان هفتگل گچساران آغا جاری و شاه آباد (غرب) است. نفت قم نیز در حال استخراج است.

دیگر معادن مهم کشور عبارت‌اند از: معادن زغال سنگ، کانی‌های فلزی: طلا، منگنز، کرومیت، مس، سرب، روی، نیکل، کبالت، نقره و آهن، معدنی شیمیایی: گوگود، نمک، سنگ‌های تزئینی، شن و ماسه.

در سال ۱۳۵۷ مهم‌ترین و تعداد معادن فلزی در ایران بدین شرح بوده‌اند: سرب وروی(۱۶) مس(۲) کرومیت(۴) خاک سرخ(۴)وسنگ آهن(۲). همچنین در همین سال معادن غیر فلزی مهم و تعدادی که در حال بهره‌برداری بوده‌اند عبارت‌اند از: زغال سنگ(۳۳) مرمریت(۲۸) مرمر(۲۰) تراورتن(۱۳) کائولین(۷) سیلیس(۱۲) فیروزه(۱) پوکه معدنی(۲) بنتونیت(۵) باریتین(۹) دولومیت(۲) خاک نسوز(۵) زاج(۱) تالک(۲) فلدسپات(۲) گچ(۹۲) سولفات دوسود(۳)

محصولات نباتات[ویرایش]

محصولات نباتی ایران عبارتست از: گندم، جو، برنج، ذرت، نخود، لوبیا، ماش، عدس، توتون، پنبه، کنف، نیشکر و کلیه درخت‌های میوه دار. صید ماهی، صید مروارید، صید حیوانات وحشی و طیور، تربیت کرم ابریشم و زنبور عسل و پرورش قارچ نیز رواج دارد.

صنایع[ویرایش]

عمده‌ترین صنایع کشور عبارت‌اند از: صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، نساجی، شیمیایی، غذایی، خودرو سازی، الکتریکی و الکترونیکی و… همچنین صنایع مهم دستی و خانگی و سنتی کشور عبارت‌اند از: فرش و قالی، گلیم و زیلو، منبت کاری، خاتم کاری و سفال سازی.

راه‌ها[ویرایش]

راه‌ها و وسایط نقلیه نیز دارای اهمیت است. راه‌آهن سرتاسری ایران از خلیج فارس تا دریای خزر (همچنین نگاه کنید به راه‌آهن مازندران) راه‌آهن تهران به مشهد راه‌آهن تهران به تبریز تهران به کاشان، راه‌آهن بندرعباس به تهران وراه آهن بندرعباس به سرخس که مشغول بهره‌برداریست و راه‌های دیگری که در دست ساختمان است. جاده‌های شوسه همه شهرهای را بهم مربوط می‌سازد. راه‌های کشتیرانی در دریای خزر، دریای عمان و خلیج فارس است. راه‌های هوایی میان اغلب کشورهای بزرگ جهان و شهرهای درجه اول ایران بر قرار است.

جغرافیای طبیعی ایران[ویرایش]

نوشتار وابسته: رکوردهای جغرافیایی در ایران

در حال حاضر، ۲۰ درصد جمعیت ایران در ۲ درصد مساحت کل کشور زندگی می‌کنند که به تعبیری حرف بیراهی نیست. طبق نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت سه استان تهران، البرز و قزوین حدود ۱۶ میلیون برآورد شده که ۲۱ درصد جمعیت کل ایران است. از سوی دیگر جمع مساحت این ۳ استان نیز چیزی حدود ۴۰ هزار متر مربع است که حدود ۲ درصد مساحت کل ایران است. اما اگر ملاک این محاسبات را مساحت مفید ایران و این مناطق در نظر بگیریم، خواهیم دید که توزیع جمعیتی، آن قدرها هم که فکر می‌کنیم نامتقارن نیست و بیش از عوامل اقتصادی و سیاسی، علل طبیعی دارد. اگر مساحت مفید این سه استان را به طور میانگین ۶۰ درصد در نظر بگیریم (حذف مناطق مرتفع شمالی و مناطق کویری جنوب هر ۳ استان)، خواهیم دید که نسبت مفید مساحت مناطق قابل زیست در دامنه جنوبی البرز (۲۵هزار کیلومتر مربع) حدود ۱۵ درصد مساحت مفید کشور (۱۷۰ هزار کیلومتر مربع) است. یعنی ۲۰ درصد جمعیت کشور در منطقه‌ای به وسعت ۱۵ درصد مساحت مفید آن زندگی می‌کنند که با توجه به ظرفیت‌های متمرکز اقتصادی و سیاسی پایتخت غیرطبیعی نیست. در واقع جمعیت ایران به شکلی طبیعی در مناطق قابل زیست توزیع شده‌اند و سهم تهران و کرج و قزوین و شهرهای کوچک و بزرگ اقماری و حواشی‌شان، چندان بیش از بقیه نیست. یعنی جمعیت ۷۷ میلیونی ایران هر جایی را که قابل زندگی بوده، اشغال کرده‌ و بساط زندگی‌شان را گسترده‌اند. هر جا که شرایط سخت شده بساط‌شان را جمع کرده و جای دیگری -ولو در حاشیه شهرهای بزرگ- پهن کرده‌اند. اخیرا از موسسه مطالعات جمعیتی ایران نقل شده که ۴۰ هزار روستا خالی از سکنه شده‌اند و جمعیت روستایی به کمتر از ۳۰ درصد کل جمعیت ایران تنزل پیدا کرده است. اما باید دید جمعیت ساکن این روستاها به کجا نقل مکان کرده‌اند؟ در واقع مهاجران که روستای آبا و اجدادی‌شان را غیرقابل زیست یافته‌اند، ناگزیر در حاشیه و بعضا متن شهرهای بزرگ ساکن شده‌ و خانه‌هایشان را روی زمین‌های کشاورزی اطراف این شهرها بنا کرده‌اند.[۳۳]

رودهای ایران[ویرایش]

اکثر رودهای ایران کم‌آب بوده و تنها رودی که قابلیت کشتی‌رانی دارد رود کارون در خوزستان است. رودهای ایران به چهار حوضه عمده دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان، دریاچه ارومیه و آبریزهای داخلی جریان دارند.

مهمترین رودخانه‌های حوضه خلیج فارس و دریای عمان شامل: کارون (۸۹۰ کیلومتر)، جراحی (۴۳۸ کیلومتر)، کرخه (۷۵۵کیلومتر)، دز (۵۱۵ کیلومتر)، زهره (۴۹۰ کیلومتر)، مند (۶۸۵ کیلومتر)، هندیجاندالکی، سیمره، تیاب، نای بند، شور، اروند رود (۱۹۰ کیلومتر)، کل (۳۶۰ کیلومتر)، مهران (۳۸۲ کیلومتر)، الوند، میناب، سرباز، باهوکلات (۳۱۳ کیلومتر).

همچنین سیمینه‌رود، زرینه‌رود (۳۰۲ کیلومتر)، آجی‌چای (تلخه‌رود)، (۲۶۸ کیلومتر) و نازلو چای از رودهایی‌اند که به دریاچه ارومیه سرازیر می‌شوند.

رودهای عمده حوضه دریای خزر شامل: قزل اوزن، سفید رود (۷۶۵ کیلومتر)، شور، اهر چای، زنجان چای، شاهرود (۲۰۵ کیلومتر)، قره سو (۲۵۵ کیلومتر)، ارس (۹۱۰ کیلومتر)، چالوس، هراز، تجن، گرگان و اترک هستند.

همچنین رودهای بمپور، هلیل رود، ماشکل، شور، کال شور، جوین، کر (۲۸۰کیلومتر)، زاینده‌رود (۴۰۵ کیلومتر)، حبله رود، قره چای (۵۴۰ کیلومتر)، کرج (۲۴۵کیلومتر)، جاجرود و کشف رود (۳۰۰ کیلومتر) نیز به حوضه مرکزی می‌ریزند.

آبشارهای ایران[ویرایش]

آبشارهای ایران تا ۳۹۲ عدد و آبشارهای غیرفصلی یا قابل توجه تا ۲۸۷ عدد[۳۴] که مهم‌ترین آن‌ها از این جمله‌اند:
آبشار آسیاب خرابه- آبشار عیش‌آباد - آبشار اسکندر - آبشار ماهاران (آذربایجان شرقی)، آبشار شلماش (آذربایجان غربی)،ابشار مارگون سپیدان (فارس)، آبشار گورگور (مشگین شهر) - آبشار سردابه (اردبیل)، آبشار خضر - آبشار کردعلی - آبشار تخت سلیمان - آبشار بی بی سیدان - آبشار سمیرم (اصفهان)، آبشار چم آو (ایلام)، آبشار سنگان - آبشار امامزاده داوود - آبشار اوسون دربند - آبشار دوقلو - آبشار فصلی پیچ آدران واقع در ۱۵ کیلومتری کرج-چالوس (تهران)، آبشار چشمه کوهرنگ - آبشار آتشگاه - آبشار دره عشق (چهارمحال و بختیاری)، آبشار شوی (خوزستان)، آبشار اخلمد (خراسان رضوی)، آبشار بل (کردستان)، آبشار بهرام بیگی بویراحمد - آبشار کنج بنار گچساران - آبشار سی‌سخت - آبشار کمردوغ (کهگیلویه و بویراحمد)، آبشار مینودشت - آبشار شیرآباد - آبشار کبودوال (گلستان)، آبشار لاتون (گیلان)، آبشار بیشه - آبشار آب سفید - آبشار چکان - آبشار دورود - آبشار تاف - آبشار نوژیان-آبشار افرینه-آبشار گلهو-آبشار سرکانه-آبشار وارکآبشار برنجه-آبشار وارگ (لرستان)، آبشار یخی - آبشار شاهاندشت - آبشار هریجان - آبشار آمل - آبشار ایج یا ده قلو (مازندران) می‌باشند.[۳۵][۳۶]

بسیاری از آبشارهای ایران همچون: اخلمد، افرینه، گنجنامه، نیاسر، شوشتر، بیشه، قره سو، سمیرم و تنگه واشی، قدمتی تاریخی داشته و از نظر جنبه‌های سیاحتی و اقتصادی مورد توجه پادشاهان و حاکمان وقت بوده و از بسیاری از آن‌ها برای ساخت آسیاب‌های آبی کمک گرفته شده‌است. آبشارهای شوشتر به عنوان نخستین تأسیسات صنعت آب و صنایع جانبی جهان در زمان ساسانیان، که مجموعه تاریخی - فرهنگی آبشارهای شوشتر در یونسکو ثبت جهانی شده‌است و آبشار گنجنامه همدان در کنار کتیبه‌های تاریخی کوروش، نشانگر اوج شکوه و عظمت ایران باستان است.[۳۷]

دریاچه‌های عمده ایران[ویرایش]

دریای خزر (که بزرگترین دریاچه جهان است)، دریاچه ارومیه (دومین دریاچه بزرگ شور جهان)، دریاچه گهر، بختگان، دریاچه پریشان، نیریز، نمک، باتلاق گاوخونی، نئور، زریوار، مهارلو، هامون و حوض سلطان از دریاچه‌های اصلی ایران هستند.

زمین‌شناسی جغرافیای ایران[ویرایش]

در نخستین دوره از دوره‌های زمین‌شناسی یعنی چند میلیون سال پیش همه خاک ایران زیر آب جای گرفته بود. کم‌کم بخش‌هایی از شمال و جنوب ایران از آب بیرون آمد. در دوره دوم زمین‌شناسی بخش شرقی ایران بیش از پیش زیر آب فرومی‌رود. در دورهٔ سوم جنوب ایران از زیر آب بیرون آمد. در آغاز دوران چهارم یخچال‌های طبیعی بلندی‌های البرز را دربر گرفت. در نتیجه حرکت این یخچال‌ها و توده‌های بزرگ آبرفتها و رسوبات بسیاری پدید آمد.

مختصری از شرایط جغرافیای ایران دوران پره کامبرین (دوران پیش از دوران‌های شناخته شده زمین‌شناسی) قبل از ۶۰۰ میلیون سال پیش: در ایران، سنگ‌های متعلق به پره کامبرین در نواحی شمال، مشرق و مرکز ایران یافت می‌شوند که قسمت زیرین این رسوبات از دسته سنگ‌های دگرگون شده‌است و سن این رسوبات بیشتر از ۶۰۰ میلیون سال است.

دوران پالئوزوئیک (کهن زیست) یا دوران اول، از حدود ۶۰۰ تا ۲۳۰ میلیون سال پیش: در دوره کامبرین به تدریج دریاهائی، مرکز و شمال ایران را پوشانید. در دوره سیلورین این دریاها محدود تر گشته و زمین‌های تازه‌ای از آب بیرون آمدند. در دوره دوونین بار دیگر شمال و مرکز ایران را آب فرا گرفت. در ابتدای دوره کربونیفر دریاها عمیق‌تر شدند و در آن‌ها رسوبات آهکی زیادی بر جای ماند. در دوره پرمین مجدداً پیشروی دریاها آغاز شد و آب دریاها سراسر فلات ایران را پوشانید. نواحی جنوب و جنوب غربی ایران برای اولین بار در شرایط جدیدی قرار گرفت و قسمتی از دریای تتیس تقریبآ تا اواخر دوران سوم در این نواحی با آرامش نسبی باقی ماند.

دوران مزوزوئیک (میان زیست) یا دوران دوم، از حدود ۲۳۰ تا ۷۰ میلیون سال پیش: در دورهً تریاس، نیز آب، فلات ایران را دربر گرفته بود و رسوباتی شبیه به رسوبات اواخر دوران اول، شامل آهک و دولومیت به جای گذاشت. در مرکز و شمال ایران شرایط رسوبگذاری مانند دوران اول محفوظ ماند و در اواخر این دوره جنبش‌های خشکیزائی، گاهی قسمت‌هائی از آن نواحی را بالا و پائین برد. در دورهً ژوراسیک، رسوبگذاری مانند دورهً تریاس در مرکز و شمال ایران ادامه یافت و امروزه همه جای آن کمابیش دارای لایه‌های زغال سنگی است. بعد از دورهً ژوراسیک دوباره بر عمق دریاها افزوده شد و از این زمان رسوبات آهکی بر جای مانده‌است. حرکات شدید در ایران مرکزی، چین خوردگیهائی را پدیدمی‌آورد و بیشتر زمین‌ها در شرق و مرکز ایران از آب خارج می‌شود و در اثر فرسایش، قسمت زیادی از آن از بین می‌رود. دریاهای دورهً کرتاسه دوباره سطح ناهموار این خشکی‌ها را پوشانید و در اواخر همین دوره بر اثر جنبش‌های شدید، چین خوردگی‌های تازه‌ای به وجود آمدند، اما در البرز آرامش نسبی برقرار ماند. دوران سنوزوئیک (نوزیست)، که شامل دوران سوم و دوران چهارم به شرح زیر می‌باشد: دوران سوم (ترشیاری)، از حدود ۷۰ تا یک میلیون سال پیش: در آغاز این دوران، رسوبات دریائی تتیس در محل زاگرس به‌طور هم شیب روی رسوبات کرتاسه قرار دارند. رسوبات آهکی اواخر این دوره به نام آهک‌های آسماری محتوی ذخائر نفتی جنوب ایران است. در این دوره در ایران مرکزی دریای کم عمقی وجود داشت که رسوبات آن ماسه سنگ‌های پایه این دوره را به وجود آورد و همچنین فعالیت آتشفشانی شدیدی در بیشتر این نواحی رخ داد. در اواخر دوران سوم در محل زاگرس رسوبگذاری شد و عمر حوضه‌های رسوبی یکپارچهً گذشته پایان یافت، هم‌زمان با پیدایش زاگرس، بر اثر حرکات خشکیزائی و کوهزائی قسمت زیادی از خشکی‌ها برای همیشه از آب خارج شدند.

دوران چهارم (کواتر ناری)، از حدود یک میلیون سال پیش تا عصر حاضر: یخچال‌های کواترناری در ایران گسترش نداشته‌اند، اما آثار سنگ‌های یخچالی در بعضی نقاط از جمله علم کوه دیده شده‌است. در این دوران بیشتر نواحی ایران از آب خارج شد. از دریاهای گذشته، حوضه‌های بسته و دریاچه هائی باقی‌مانده که قسمت زیادی از آن‌ها بر اثر شدت تبخیر و کمی بارندگی خشک شده‌اند. فعالیت آتشفشان‌ها در آغاز دوران چهارم بیش از اواخر دوران سوم شدت یافت و کوه‌های دماوند، سبلان، سهند و تفتان مهم‌ترین کوه‌های آتشفشانی این دوره هستند، که دماوند و تفتان در حال حاضر آخرین مراحل فعالیت خود را به صورت گوگردزدائی ادمه می‌دهند. عامل اصلی تغییر چهرهً زمین در دوران چهارم، فرسایش است. در ایران، آب مهم‌ترین عامل فرسایش کوه‌ها، و در بیابانها، باد عامل فرسایش بوده‌است.

زلزله‌شناسی و گسل‌های فعال[ویرایش]

پراکندگی زمین‌لرزه‌های ایران از سال ۱۹۹۰−۲۰۰۶]

به علت واقع شدن بسیاری از شهرهای ایران بر روی گسل، زلزله موجب نابودی بسیاری از شهرهای ایران در طول تاریخ گردیده است که در دوران معاصر نیز بر اثر زلزله دو شهر طبس و بم به‌طور کامل نابود و دوباره بازسازی شده‌است. در زلزله بم قریب به ۳۰۰۰۰ نفر قربانی شدند متأسفانه تاکنون عزمی ملی برای بازسازی بافت‌های فرسوده صورت نگرفته‌است اما در زمینهٔ آموزش نیروی انسانی اقداماتی توسط جمعیت هلال احمر، سازمان مدیریت بحران وزارت کشور و سازمان بهزیستی صورت گرفته‌است. تهران نیز چندین بار به علت زلزله ویران گردیده که به همین علت و واقع شدن آن بر روی گسل‌های فعال موجب به وجود آمدن زمزمه‌هایی برای تغییر پایتخت شده‌است.[۳۸] از پرتلفات‌ترین زلزله هاایران در ۲۴ سال گذشته می‌توان از زلزله بم با حداقل ۳۰۰۰۰ نفر تلفات،[۳۹] زلزله طبس با ۱۵۰۰۰ تلفات و زمین‌لرزه دشت‌بیاض و فردوس با ۱۲۰۰۰ نفر تلفات و زلزله رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹ با حداقل ۴۰۰۰۰ نفر تلفات[۴۰] نام برد.

جنگل‌ها[ویرایش]

حدود ۱۸۰٬۲۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران را جنگل پوشانده‌است که حدود ۵/۵۵٪ آن مربوط به جنگل‌های بلوط غرب ایران است و جنگل‌های شمال ایران ۱۹٪ و جنگل‌های پست پراکنده در جنوب و شرق۳/۱۳٪، جنگل‌های کوهستانی ارس۶/۶٪ و جنگل‌های گرمسیری و کویری نیز ۶/۵٪ را شامل می‌شوند.

کوهستان‌ها[ویرایش]

پراکندگی ناهمواری‌ها در ایران در نقشه مکان‌نگاری (توپوگرافی)

بلندی ایران از سطح دریا در شیراز ۱۵۸۶ متر، در مشهد ۱۰۱۰ متر و در ایران مرکزی نزدیک به ۱۲۰۰ متر است.

کوه‌های ایران از کوه‌های شمالی یعنی از آرارات در ترکیه شروع شده و به ترتیب به کوه‌های کوه علمدار یا میشو (در شهرستان مرند)، سهند (در جنوب شهرستان تبریز و شمال شهرتان مراغه)، سبلان (در غرب شهرستان اردبیل)، طالش، قافلانکوه در آذربایجان؛ در شمال تهران رشته کوه البرز و قسمت جنوبی استان‌های گیلان و مازندران و کوه‌های آلاداغ٬بینالود، هزار مسجد و قرا داغ در خراسان امتداد یافته‌است و در افغانستان به کوه‌های هندوکش می‌پیوندد.

مرتفع‌ترین کوه ایران، دماوند با ارتفاع ۵۶۱۰ متر می‌باشد.[۴۱] رشته کوه‌های غربی نیز از آرارات شروع شده و از سمت شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌است و کوه‌های ساری داش، چهل چشمه، پنچه علی، الوند، کوه‌های بختیاری، پیشکوه و پشتکوه، قالیکوه، اشترانکوه و زردکوه را شامل می‌شود که این کوه‌ها را مجموعه رشته کوه‌های زاگرس می‌نامند. بلندترین قله رشته کوه زاگرس کوه دینار (دنا) با ارتفاع ۴۴۰۹ متر می‌باشد.

رشته کوه‌های جنوبی از کوه‌های جنوبی از خوزستان تا سیستان و بلوچستان امتداد یافته و در پاکستان به رشته‌کوه سلیمان می‌رسد و شامل کوه‌های سپیدار، میمند، کوه‌های بشاگرد و کوه بم پشت می‌شود.

کوه‌های مرکزی و شرقی اساساً شامل کوهای شیرکوه، کوه کرکس، کوه بنان، جبل بارز ٬هزار، بزمان و تفتان بوده که بلندترین آن‌ها هزار با ۴۴۶۵ متر ارتفاع می‌باشد.

مهم‌ترین قله‌ها[ویرایش]

  1. دماوند ۵۶۱۰ متر
  2. علم کوه ۴۸۵۰ متر
  3. سبلان ۴۸۱۱ متر
  4. هزار حدود ۴۵۰۰ متر
  5. دنا حدود ۴۴۵۰ متر
  6. زردکوه حدود ۴۲۵۰ متر
  7. اشترانکوه حدود ۴۲۵۰ متر
  8. شیرکوه حدود ۴۰۷۵ متر
  9. قالی کوه حدود ۴۰۵۰ متر
  10. تفتان ۴۰۲۵ متر
  11. کوه گرین حدود ۴۰۰۰متر
  12. قله بل ۳۹۴۳ متر
  13. کرکس 3895 متر
  14. نیزوا۳۸۱۰ متر
  15. کوه برم فیروز ۳۷۲۰ متر
  16. کوه رنج ۳۷۰۸ متر
  17. سهند حدود ۳۷۰۰ متر
  18. الوند حدود ۳۷۰۰ متر
  19. میشو یا علمدار حدود ۳۰۰۰ متر
  20. پراو ۳۴۰۵ متر

منابع[ویرایش]

  1. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html
  2. http://www.ncc.org.ir/
  3. http://www.ncc.org.ir/
  4. http://www.ncc.org.ir/
  5. https://news.pmo.ir/fa/news/9005/اختصاصی-مساحت-سواحل-ایران-چقدر-است
  6. https://www.isna.ir/news/97032712604/تا-سال-۲۰۵۰-مساحت-خشک-و-فراخشک-ایران-به-۷۴-درصد-می-رسد
  7. https://www.parsine.com/fa/news/362455/۲۰درصد-مساحت-ایران-در-معرض-بیابان‌زایی
  8. https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-37567121
  9. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html
  10. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html
  11. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html
  12. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html
  13. http://www.ncc.org.ir/news/1444/محاسبه-سهم-کشور-پهنه-های-آبی
  14. http://www.ncc.org.ir/news/1442/رفع-ابهام-مرزبندی-پیاده-سازی-نقشه-های-پوششی
  15. http://www.ncc.org.ir/news/1441/تعیین-مرزها-مرزبندی-چالش-امروز
  16. https://www.bbc.com/persian/rolling_news/2011/09/110905_l03_rln_iran_size
  17. https://www.aftabir.com/lifestyle/view/191202/مساحت-ایران-چقدر-است-مساحت-کشور-ایران-۱۸۷۳۹۵۹کیلومتر
  18. https://www.hamshahrionline.ir/news/144821/مساحت-واقعی-ایران-یک-میلیون-و-873-هزار-و-959-کیلومتر-مربع
  19. https://www.asriran.com/fa/news/180066/رقم-مساحت-واقعی-ایران-مشخص-شد
  20. http://www.ncc.org.ir/news/1453/امکان-ارتقا-رتبه-سیزدهمین-کشور-پهناور-دنیا-ثبت-ابعاد-مساحتی-جدید
  21. http://www.ncc.org.ir/news/1452/تعیین-حدود-مرزی-مساحت-دقیق-ایران-یک-بار-همیشه
  22. http://www.ncc.org.ir/news/1458/وضعیت-مرزی-کنونی-هیچ-عددی-نام-مساحت-ایران-مورد-اعتنا-نیست
  23. http://www.ncc.org.ir/news/1438/تعیین-مساحت-دقيق-ایران-نگاه-فنی-تخصصي-عالمانه-می-طلبد
  24. http://www.ncc.org.ir/news/1486/ایرنا-چالش-امروز-نه-مساحت-بلکه-تعیین-مرزهاست
  25. http://www.ncc.org.ir/news/1457/اجرای-موفق-به-روز-رسانی-خطوط-ساحلی-چارت-های-استفاده-تصاویر-ماهواره-ای
  26. http://www.ncc.org.ir/news/1485/ایرنا-تعیین-مساحت-دقیق-کشور-حقوق-دریایی-محقق-می-کند
  27. http://www.ncc.org.ir/news/1435/ابعاد-فنی-حقوقی-مساحت-ایران-بررسی
  28. http://www.ncc.org.ir/news/1487/ایرنا-استفاده-ایران-بیشترین-سطح-دریای-خزر
  29. http://www.ncc.org.ir/news/1449/مساحت-ارتباط-مستقیم-تعیین-نقاط-مرزی
  30. http://www.ncc.org.ir/news/1438/تعیین-مساحت-دقيق-ایران-نگاه-فنی-تخصصي-عالمانه-می-طلبد
  31. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳، نقشه‌ها.
  32. BP Statistical Review of World Energy, June 2013
  33. https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-37567121
  34. آبشارهای ایران، مجید اسکندری، انتشارات ایرانشناسی (۱۳۸۹).
  35. 6 آبشار باورنکردنی ایران + تصاویر بایگانی‌شده در ۴ مه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine آخرین نیوز
  36. طبیعت ایران رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در استکهلم
  37. آبشارهای ایران، مجید اسکندری، انتشارات ایرانشناسی (۱۳۸۹)، پیشگفتار، ص پنج و شش.
  38. پایگاه اطلاع‌رسانی محمد مرشد زاده
  39. [۱] سازمان زمین‌شناسی آمریکا
  40. [۲] سازمان زمین‌شناسی آمریکا
  41. مسعود فرح‌بخش. «ارتفاع دماوند چقدر است؟». بام ایران، ۵۶۱۰ متر. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۷.
  • جعفری عباس٬فرهنگ گیتاشناسی؛ تهران چاپ پنجم ۱۳۷۰
  • سعید بختیاری، اطلس جامع گیتاشناسی؛ تهران چاپ دوم ۱۳۸۲

پیوند به بیرون[ویرایش]