اترک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۱۰′ شمالی ۵۹°۰۰′ شرقی / ۳۷.۱۶۷° شمالی ۵۹.۰۰۰° شرقی / 37.167; 59.000

اترک
رودخانه اترک
رودخانه اترک در شیروان، استان خراسان شمالی.
سرچشمه هزار مسجد
ریزشگاه دریای خزر (خلیج حسنقلی)
کشورهای حوضه آبخیز  ایران
 ترکمنستان
طول ۶۶۹ کیلومتر (۴۱۶ مایل)
ارتفاع سرچشمه ۳٬۹۷۴ متر (۱۳٬۰۳۸ فوت)
ارتفاع ریزشگاه ۱٬۴۶۶ متر (۴٬۸۱۰ فوت)
میانگین خروجی 38 m³/s (1,342 cu ft/s)
مساحت حوضه آبخیز ۴۱٬۵۰۰ کیلومترمربع (۱۶٬۰۲۰ مایل‌مربع)

اترک رودی خروشان و سیل‌گیر است که از کوه‌های هزار مسجد در خراسان رضوی شهرستان قوچان سرچشمه گرفته و در طول مسیر پس از گذر از دشت‌های قوچان، شیروان و بجنورد در ناحیهٔ چات، مرز ایران و ترکمنستان جاری می‌شود، پس از آن وارد خاک جمهوری ترکمنستان شده و در خلیج حسنقلی به دریای خزر می‌ریزد.

جغرافیا[ویرایش]

اترک رودی خروشان و سیل گیر با بستر گلی است و با داشتن ۶۶۹ کیلومتر طول، پنجمین رودخانه بلند ایران و طولانی‌ترین رودخانهٔ ترکمنستان است. این رود حدود ۲۷٬۳۰۰ کیلومتر مربع را آبیاری (زهکشی) می‌کند، اما به جهت مصرف زیاد، آب آن فقط در مواقع سیل تا دریا ادامه می‌یابد.

نامگذاری[ویرایش]

اترک مخفف کلمهٔ اتراک (جمع مکسّر تُرک) می‌باشد. علت این نامگذاری، سکونت طولانی مدت ترک‌ها در ساحل آن بوده که است.[۱]

پوشش گیاهی[ویرایش]

پوشش گیاهی این حوزهٔ آبریز به صورت پوشش جنگلی نیمه متراکم و تُنُک از نوع درختچه با وسعت ۱۲۰۰۰ هکتار (۴/۱٪ مساحت حوزه) و مرتع (۶۰٪ مساحت حوزه) است. زمین‌های زراعی منطقه بالغ بر ۱۴۷۵۲۱ هکتار است که ۷۴٪ آن را دیم و ۲۶٪ مابقی را آبی تشکیل می‌دهد. بقیه زمین‌های حوزهٔ آبریز اترک را مناطق مسکونی، بایر، باتلاقی و شوره زار تشکیل می‌دهند (۱).

گدارهای اترک[ویرایش]

شاخه‌های اترک[ویرایش]

رودخانه اترک با طولی حدود ۵۸۰ کیلومتر را می‌توان از لحاظ طبیعی و جغرافیای سیاسی به سه بخش زیر تقسیم بندی نمود. بطوریکه رودخانه‌های کال ایمانی، اینچه، گرماب، خرتوت، سومبار، چندیر، نارلی آجی سو، قره یتیم، کال قره حجن (قره قچانکلوقرب (کوله قورپنحیب (نجفآق بند و ماسن مهمترین رودخانه‌های تغذیه کننده اترک می‌باشند. تقسیم بندی کلی رودخانه اترک به صورت زیر می‌باشد:[۳]

رودخانه اترک داخلی به عنوان یکی از طولانی ترین رودهای ایران، از ارتفاعات نزدیک قوچان ازکوه‌های سلسله جبال البرز سرچشمه گرفته که پس از مشروب نمودن دشت‌های قوچان، شیروان و بجنورد و ملحق شدن چند شاخهٔ مهم به آن از منطقهٔ رضاآباد می‌گذرد. اترک بالایی که مساحتی حدود ۶۲۱۳ کیلومتر مربع را شامل می‌شود و از منطقهٔ رضاآباد تا قازانقایه را اترک میانی می‌نامند که مساحت حوضه در این قسمت حدود ۱۶۴۱۶ کیلومتر مربع می‌باشد. این رودخانه پس از گذشتن از قازانقایه تا دشت‌های ساحلی دریای خزر به نام اترک سفلی معروف است که مساحت حوضه این قسمت حدود ۸۵۹۷ کیلومتر مربع می‌باشد، که درچات نیز رودخانه سومبار ترکمنستان به آن می‌پیوندد. این رودخانه پس از عبور از بخش اینچه برون بعلت شیب کم زمین، در دشت پخش می‌شود که نتیجه آن تشکیل دریاچه‌هایی نظیر آلاگل، آلماگل و تنگلی بوده که نهایتاً در خلیج حسنقلی(درصورت طغیان) به دریای خزر ملحق می‌شود.

سومبار: رود شوری است که از ارتفاعات کوپت داغ در ترکمنستان سرچشمه گرفته و از سه شاخه ترکان و چندر و سمبار تشکیل شده است. در نزدیکی چات به اترک می‌پیوندد.[۴]

سیاست[ویرایش]

بخشی از رود اترک در ناحیه چات، پس از اینچه برون به موجب قرارداد آخال در سال ۱۸۸۱ مرز رسمی ایران قاجاری و امپراتوری روسیه شد. در سال ۱۹۲۶ به موجب قراردادی میان ایران و شوروی قرار شد که حداقل ۵۰٪ از آب این رودخانه وارد خاک ترکمنستان شود.[۵]

منابع[ویرایش]

  1. مهرالزمان نوبان. نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان. چاپ اول. تهران: انتشارات ما، ۱۳۷۶. ۲۵۸. شابک ‎۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴. 
  2. امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها، اول، نشر علم، ۱۳۶۶، ص ۲۲
  3. مطالعه توسعه اقتصادی و اجتماعی حوضه آبریز اترک (اترک سفلی)، ۱۳۷۷، وزارت کشور، استانداری استان گلستان،۷۲ص.
  4. اسدالله معینی، جغرافیای تاریخی گرگان و دشت، نشر اقبال ۱۳۴۴، ص ۱۴
  5. Wikipedia contributors, "Atrek River," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed July 11, 2008).

پیوند به بیرون[ویرایش]