اترک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۱۰′ شمالی ۵۹°۰۰′ شرقی / ۳۷.۱۶۷° شمالی ۵۹.۰۰۰° شرقی / 37.167; 59.000 اترک رودی خروشان و سیل‌گیر است که از کوههای هزار مسجد در خراسان رضوی شهرستان قوچان سرچشمه گرفته و در ناحیه چات مرز ایران و ترکمنستان می‌شود، پس از آن وارد خاک جمهوری ترکمنستان شده و در خلیج حسنقلی به دریای خزر می‌ریزد.

جغرافیا[ویرایش]

اترک رودی خروشان و سیل گیر با بستر گلی است و با داشتن ۶۶۹ کیلومتر طول پنجمین رودخانه بلند ایران و طولانی‌ترین رودخانه ترکمنستان است. این رود حدود ۲۷،۳۰۰ کیلومتر را آبیاری می‌کند، اما به جهت مصرف زیاد آب آن فقط در مواقع سیل تا دریا ادامه می‌یابد.

نامگذاری[ویرایش]

اترک مخفف کلمه اتراک (جمع مکسر ترک) می‌باشد. علت این نامگذاری، سکونت طولانی مدت ترک‌ها در ساحل آن بوده که است.[۱]

پوشش گیاهی[ویرایش]

پوشش گیاهی این حوزه آبریز به صورت پوشش جنگلی نیمه متراکم و تنک از نوع درختچه با وسعت۱۲۰۰۰ هکتار (۴/۱ درصد مساحت حوزه) و مرتع (۶۰ درصد مساحت حوزه) است. زمین‌های زراعی منطقه بالغ بر ۱۴۷۵۲۱ هکتار است که ۷۴ درصد آن را دیم و ۲۶ درصد مابقی را آبی تشکیل می‌دهد. بقیه زمین‌های حوزه آبریز اترک را مناطق مسکونی، بایر، باتلاقی و شوره زار تشکیل می‌دهند (۱).

گدارهای اترک[ویرایش]

  • بایات حاجی: در ترکمنستان واقع است و قزل اترک نامیده می‌شود.
  • شتلی آلوم
  • آق یال آلوم
  • سنگر تپه[۲]

شاخه‌های اترک[ویرایش]

رودخانه اترک با طولی حدود ۵۸۰ کیلومتر را می‌توان از لحاظ طبیعی و جغرافیای سیاسی به سه بخش زیر تقسیم بندی نمود. بطوریکه رودخانه‌های کال ایمانی، اینچه، گرماب، خرتوت، سومبار، چندیر، نارلی آجی سو، قره یتیم، کال قره حجن (قره قچان)، کلوقرب (کوله قورپ)، نحیب (نجف)، آق بند و ماسن مهمترین رودخانه‌های تغذیه کننده اترک می‌باشند. تقسیم بندی کلی رودخانه اترک به صورت زیر می‌باشد[۳]:

  • اترک داخلی:

رودخانه اترک داخلی به عنوان یکی از طویل‌ترین رودخانه‌های ایران، از ارتفاعات نزدیک قوچان ازکوه‌های البرزسرچشمه گرفته که پس از مشروب نمودن دشت‌های قوچان، شیروان و بجنورد و ملحق شدن چند شاخه مهم به آن از منطقه رضاآبد می‌گذرد. اترک بالایی که مساحتی حدود ۶۲۱۳ کیلومتر مربع را شامل می‌شود و از منطقه رضاآبد تا قازانقایه را اترک میانی می‌نامند که مساحت حوزه در این قسمت حدود ۱۶۴۱۶ کیلومتر مربع می‌باشد. این رودخانه پس از گذشتن از قازانقایه تا دشت‌های ساحلی دریای خزر به نام اترک سفلی معروف است که مساحت حوزه این قسمت حدود ۸۵۹۷ کیلومتر می‌باشد، که درچات نیز رودخانه سومبار ترکمنستان به آن می‌پیوندد. این رودخانه پس از عبور از بخش اینچه برون بعلت شیب کم زمین، در دشت پخش می‌شود که نتیجه آن تشکیل دریاچه‌هایی نظیر آلاگل، آلماگل و تنگلی بوده که نهایتا در خلیج حسنقلی(درصورت طغیان) به دریای خزر ملحق می‌شود.

  • اترک خارجی (رودخانه سومبار ترکمنستان):

سومبار: رود شوری است که از ارتفاعات کوپت داغ در ترکمنستان سرچشمه گرفته و از سه شاخه ترکان و چندر و سمبار تشکیل شده است. در نزدیکی چات به اترک می‌پیوندد.[۴]

  • اترک مشترک: رودخانه اترک مشترک از ایستگاه هیدرومتری چات در مرز ایران و ترکمنستان شروع شده و به دریای خزر ختم می‌شود؛ آب این رودخانه بعد از عبور از بخش اینچه برون و تنگلی، در حوالی پاسگاه پل توسط سیستم تقسیم آب در دزبل، سهم آب دو کشور مجزا می‌شود که سهم آب ایران توسط کانال به دریاچه آلاگل و سپس به دریا می‌ریزد.
  • شیرین چای: از رباط و گیفان سرچشمه گرفته و در شرق باش‌قلعه به اترک می‌پیوندد.
  • حسن قلعه: از حسن قلعه سرچشمه گرفته و در شرق رضا آباد به اترک می‌پیوندد.

سیاست[ویرایش]

بخشی از رود اترک در ناحیه چات، پس از اینچه برون به موجب قرارداد آخال در سال ۱۸۸۱ مرز رسمی ایران قاجاری و امپراتوری روسیه شد. در سال ۱۹۲۶ به موجب قراردادی میان ایران و شوروی قرار شد که حداقل ۵۰٪ از آب این رودخانه وارد خاک ترکمنستان شود.[۵]

منابع[ویرایش]

  1. مهرالزمان نوبان. نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان. چاپ اول. تهران: انتشارات ما، ۱۳۷۶. ۲۵۸. شابک ‎۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴. 
  2. امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها، اول، نشر علم، ۱۳۶۶، ص ۲۲
  3. مطالعه توسعه اقتصادی و اجتماعی حوزه آبریز اترک (اترک سفلی)، ۱۳۷۷، وزارت کشور، استانداری استان گلستان،۷۲ص.
  4. اسدالله معینی، جغرافیای تاریخی گرگان و دشت، نشر اقبال ۱۳۴۴، ص ۱۴
  5. Wikipedia contributors, "Atrek River," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed July 11, 2008).

پیوند به بیرون[ویرایش]