پارک ملی خبر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

نوع منطقه پارک ملی
کشور ایران
استان کرمان
وسعت ۱۲۰۰۰۰هکتار
اهمیت تنوع زیستی گیاهی و جانوری
تاریخ ثبت ۱۳۷۸
نام‌های دیگر خَبر و رُچان
اقلیم سردسیری، معتدل و گرمسیری
مختصات ۲۸°۴۲′۳۹″ شمالی ۵۶°۲۰′۱۴″ شرقی / ۲۸.۷۱۰۸۳°شمالی ۵۶.۳۳۷۲۲°شرقی / 28.71083; 56.33722
نمایی از ناحیه شمال غربی پارک ملی خَبر، تیپ پوششی: درمنه
حیات وحش پارک ملی خَبر (عکس از مکی آبادی)
دهانه غار شب پَره در کوه بزرگ خَبر
شیوع آفت نیمه انگلی لورانتوس در پارک ملی خَبر

پارک ملّی خَبْر (نقشه) یک منطقه حفاظت‌شده در بخش خبر از شهرستان بافت، استان کرمان است. مساحت آن حدود ۱۲۰۰۰۰هکتار است. در داخل این پارک پنج قطعه پناهگاه حیات وحش با نام روچون قرار گرفته‌است (بر گرفته از نام روستای رُچان است) که مساحت آنها جمعاً به ۵۰۰۰۰ هکتار می‌رسد.[۱] این پارک به دلیل دارا بودن تنوع زیستی ناشی از وجود ارتفاعات، دشت‌های متعدد، حوزه‌های آبخیز متنوع، در استان و کشور کم‌نظیر است.[۲]

کوه بلند خبر در فصل بهار با ارتفاع ۳۸۵۱ متر

تاریخچه[ویرایش]

پارک ملی خبر واقع در استان کرمان بوده و یازدهمین منطقه‌ای است که در ایران عنوان پارک ملی را بخود اختصاص داده‌است. این پارک در سال ۱۳۵۰با عنوان منطقه حفاظت شده و در سال ۱۳۵۴ تحت عنوان پناهگاه حیات وحش خبر و روچون مورد حفاظت قرار گرفت، در نهایت در سال ۱۳۷۰ بعنوان منطقه گردشگری فرهنگی در سازمان فرهنگی یونسکو به ثبت رسید و در سال ۱۳۷۸ قسمت عمده این منطقه به پارک ملی ارتقاء یافت.[۲]

پناهگاه حیات وحش روچون[ویرایش]

این پناهگاه در محدوده شهرستان بافت و به شکل خوشه‌ای در داخل پارک ملی خبر پراکنده‌است و شامل ۵ بخش می‌باشد. یک بخش در جنوب روستای محمودآباد، یک بخش در شمال روستای ده سرد، یک بخش در غرب خیرآباد، یک بخش در شمال ارزوییه و یک بخش نیز در روستای رُچان واقع است. این منطقه از سال ۱۳۷۸ به عنوان یکی از مناطق حفاظت شده اعلام شد و از مناطق کمیاب و نادر کشور است که پتانسیل استفاده در جنبه‌های آموزشی، تفریحی، علمی و اقتصادی را دارد.

زمین‌شناسی[۳][ویرایش]

از نظر زمین‌شناسی پارک ملی خبر در بخش جنوبی زون سنندج - سیرجان قرار دارد. قدیمی‌ترین سنگ‌های رخنمون یافته مربوط به سنگهای دگرگونی متعلق به دورهٔ کامبرین است. بیشترین وسعت منطقه نیز به سنگه‌های دگرگونی اختصاص دارد که به صورت سه کمپلکس گل گهر، روتشون و خبر در منطقه مشاهده می‌شود. علاوه بر این سنگ‌های آتشفشانی و رسوبی نیز در منطقه دیده می‌شوند. قابل ذکر است که سنگ‌های دگرگونی حاوی شیلی و همچنین نهشته‌های فلیش گونه و ماسه سنگی پارک، بشدت فرسایش پذیرند. پارک ملی خبر از نظر چینه شناسی، منطقه‌ای متنوع است که سازندها و واحدهای سنگی آن در برگیرندهٔ سنگ‌های دوران کواترنری، هولوسن، پلیستوسن، الیگومیوسن، ژوراسیک - سرتاسیوز، کربونیفر، دوونین، کامبرین - اردویسین و مزوزوئیک است و مهمترین گسل‌های موجود در منطقه شامل گسل دهسرد و گسل خبر است.

اقلیم[۴][ویرایش]

از دیدگاه کلان اقلیم، مهم‌ترین توده‌های هوایی مؤثر بر محدوده در فصل زمستان، توده‌های پرفشار شمالی، و به طور مشخص سیستم پرفشار سیبری، سیستم پر فشار آزر از سمت اقیانوس اطلس شمالی، سیستم کم فشار مدیترانه‌ای و سیستم کم فشار سودان است. در فصل تابستان نیز جریان‌های کم فشار تابستانهٔ هند (مونسون) و کم فشار حرارتی کویر مرکزی و لوت محدوده مورد نظر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس مطالعات انجام شده به روش آمبرژه، در محدوده مورد مطالعه، چهار اقلیم خشک سرد، خشک نیمه سرد، خشک معتدل و بیابانی گرم میانه دیده می‌شود که بیشترین وسعت به اقلیم خشک نیمه سرد اختصاص دارد. منشأ اصلی بارندگی در پارک که بیشتر زمستانه است، جریان‌های مدیترانه‌ای بوده و میانگین بارندگی سالانه ۲۵۳/۶۹ میلیمتر است. میانگین سالانهٔ دمای روزانه بین ۱۳/۷ تا ۲۵/۳ درجه سانتیگراد متغیر است. متوسط تعداد روزهای یخبندان ۷۸ روز در سال و حداکثر میانگین سالانه رطوبت نسبی، ماهانه ۴۷ درصد است. جهت باد غالب از ماه آبان تا اردیبهشت، غربی و جنوب غربی و از خرداد تا مهر ماه شمالی و میانگین سرعت باد غالب ۵/۴ متر بر ثانیه در جهت شمال است.

واحدهای اراضی[۵][ویرایش]

در محدودهٔ مورد مطالعه ۵ تیپ اراضی در قالب ۱۰ واحد اراضی در چارچوب سیستم همبسته کوهستانی - بیابانی دیده می‌شود، این تیپ‌ها شامل: تیپ کوهستان، تیپ تپه، تیپ اراضی فلات‌ها و تراس‌های فوقانی، تیپ اراضی واریزهای سنگریزه دار و تیپ اراضی آبرفت‌های بادبزنی شکل سنگریزه دار است. بر روی این واحدها ۸ نوع تیپ خاک با بافت شنی، شنی لومی و لومی شنی با اعماق متفاوت قابل تشخیص است. این خاکها به علت شرایط اقلیمی مناطق خشک، دارای سنگریزه زیاد هستند. چهرهٔ عمومی منطقه از نظر فرسایش خاک بر اساس مدل پسیاک به ۴ طبقه زیرتقسیم می‌شود:[۶]

  1. مناطق با فرسایش کم با مساحت محدودی در حاشیهٔ شمالی که شامل اراضی کم شیب و با پوشش به نسبت خوب است.
  2. مناطق با فرسایش متوسط.
  3. مناطق دارای فرسایش زیاد که بخش عمدهای از منطقه را شامل می‌شود.
  4. مناطق با فرسایش خیلی زیاد که مربوط به مناطق با شیب تند و بیشتر فاقد پوشش گیاهی است. قابل جبران تحمل می‌کند.

فرسایش سطحی خاک در کل منطقه حدود ۱۷/۹ تن بر هکتار است. مهم‌ترین عامل در کنترل فرسایش خاک، خروج کامل دام عشایر و روستاهای اطراف میسر می‌شود.

منابع آبی[۶][ویرایش]

عمده منابع آبی این پارک از آبهای زیر زمینی تأمین می‌شود که شامل ۸۶ چشمه بزرگ و کوچک با کیفیت نسبت خوب تا خوب، ۳۸ حلقه چاه و ۱۷ رشته قنات (این ارقام بر مبنای اطلاعات سال ۱۳۸۱ و نیازمند به روز رسانی است)

تنوع زیستی[ویرایش]

تنوع آب و هوای منطقه سرد سیری، معتدل و گرمسیری و تلاقی دو تیپ رویشی ایران ـ تورانی و صحرا-سندی سبب غنای گونه‌های گیاهی در این منطقه شده‌است. پارک ملی خبر یکی از ذخیره گاه‌های طبیعی بسیار با ارزش کشور است که از تنوع اقلیمی، چشم‌اندازهای دیدنی و گونه‌های گیاهی و جانوری فراوانی برخوردار است. وجود کوه‌های بسیار مرتفع در کنار دشت‌های هموار و کم ارتفاع چشم‌انداز طبیعی این پارک را با شکوه، زیبا و متنوع ساخته‌است. پارک ملی خبر بهمراه پناهگاه حیات وحش روچون از کوه‌های خشک صخره‌ای و صعب العبور، دره‌ها، تپه ماهورها، جنگل‌های کوهستانی، مناطق دشتی و استپی تشکیل شده که همین موضوع باعث پدید آمدن منظره‌های متفاوتی در این پارک شده‌است. این پارک به دلیل دارا بودن تنوع زیستی ناشی از وجود ارتفاعات، دشت‌های متعدد، حوزه‌های آبخیز متنوع، اختلاف شرایط اقلیمی و سه نوع آب و هوای سردسیری، معتدل و گرمسیری در کشور کم‌نظیر است.

پوشش گیاهی[ویرایش]

از نظر رستنی‌ها ۵۲/۸ درصد از گونه‌های گیاهی پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش رو چون متعلق به منطقهٔ رویشی ایران - تورانی، ۱۲٫۱ درصد آن تعلق به منطقهٔ رویشی صحرا - سندی و ۹٫۸ درصد. آن مشترک بین این ۲ منطقه است. بر اساس آخرین مطالعات انجام شده ۴۷۱ گونهٔ گیاهی متعلق به ۲۸۸ جنس و ۷۵ شناسایی شده‌است. بیشترین تعداد گونه‌های درختی و درختچهای به جنس Amygdalus، بیشترین تعداد گونه‌های علفی و بوتهای به جنس AStragalus و بیشترین گونه‌های بوته‌ای به خانواده Legorminosae اختصاص دارد.[۷] پارک ملی خبر در برگیرندهٔ بقایای اجتماعات گیاهی ارزنده‌ای چون بنه، بادام، کیکم و ارس است. همچنین گونه‌های با ارزشی چون انار شیطان، کنار، زیتون وحشی، استبرق و کهور در این محدوده دیده می‌شود. این پارک به دلیل کوهستانی بودن، تنوع اقلیمی و توپوگرافی از توان گونه زایی بالایی برخوردار است. حضور ۸۰ گونهٔ بومی نشان از ارزش حفاظتی بالای منطقه دارد. بر اساس طبقه‌بندی توپوبیوکلیماتیک، ۴ رویشگاه در محدودهٔ مورد مطالعه قابل تفکیک است. این رویشگاه‌ها شامل رویشگاه دشت سردسیری، کوهستان سردسیری، بخش معتدله، دشت گرمسیری و کوهستان نیمه گرمسیری است. در بررسی تیپولوژی منطقه، ۲۷ تیپ گیاهی شناسایی شده‌است که ۱۶ تیپ آن درختی و درختچه‌ای است. عناصر اصلی رویشهای جنگلی منطقه مورد مطالعه را گونه‌های کیکم، بنه، ارچن، بادام کوهی، تنگرس، اُرس، هوم، کُنار، قوسک، رزوک، ترویت، شن، سیاچوب و رزوک خوراکی تشکیل می‌دهد که چهارگونهٔ اول در مجموع ۶۰ درصد فراوانی عناصر رویش‌های جنگلی را به خود اختصاص داده‌اند. درخت بنه به دلیل فراوانی و نقش آن در ساخت تیپ‌های اصلی و سطح تاج پوشش مهم‌ترین عنصر سازنده رویش‌های جنگلی در محدودهٔ پارک به شمار می‌آید.[۷] در سال‌های اخیر به دلیل شیوع آفت نیمه انگلی لورانتوس در پایه‌های بادام کوهی، کیکم، ارچن و تنگس خسارات شدیدی به پوشش گیاهی این پارک وارد آمده‌است بطوریکه تخمین زده می‌شود بیش از نود درصد پایه‌های یاد شده آلوده به این آفت و در معرض خشکیدن هستند.[۸]

حیات وحش[ویرایش]

پارک ملی خبر به دلیل برخورداری از گسترهٔ دشت در جوار کوهستان و طیفی از گیاهان انبوه و متراکم تا باز و تنکا، زیستگاه‌های متنوع و گوناگونی را برای وحوش فراهم آورده‌است. ضعف مدیریت منطقه به دلیل کمبود امکانات کنترل و نظارت به همراه شدت تعارضات موجود در منطقه، مانند شکار بی‌رویه،[۹] تغییر کاربری و چرای دام، افت کیفیت زیستگاه‌های حیات وحش را سبب شده‌است. با وجود این ارزیابی کیفیت زیستگاه‌های پارک که با توجه به عوامل درون زیستگاهی و برون زیستگاهی انجام شده‌است، نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از پارک دارای زیستگاه‌های خیلی خوب و خوب بوده و از تنوع گونه‌ای بالایی برخوردار است.[۶] براساس این مطالعه زیستگاه‌های کوهستان خبر، کفهٔ دق علیجان و زنجیر آویز از نظر کیفیت جزء بهترین زیستگاه‌های پارک به شمار می‌آیند. در حال حاضر پارک ملی خبر دارای ۳۴ گونهٔ پستاندار متعلق به ۱۴ خانواده و ۶ راسته، ۷ گونهٔ پرندهٔ مهاجر، ۸۵ گونهٔ پرندهٔ بومی و ۳۱ گونهٔ خزنده است که نشان از غنای گونه‌ای منطقه دارد.[۱۰] پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون ضمن برخورداری از تنوع گونه‌ای بالا، گونه‌های حمایت شده و با ارزشی چون پلنگ، جبیر، کاراکال، روباه شنی، هوبره، عقاب طلایی و… را در خود حفظ می‌کند (.[۱۱] مهمترین گونه‌های بارز منطقه را قوچ و میش، کل و بز، جبیر و پلنگ تشکیل می‌دهد. همچنین یکی از معدود مناطق ایران است که رودک عسل‌خوار در آن زندگی می‌کند که یکی از حیوانات کمیاب در ایران و جهان می‌باشد.[۱۲] از دیگر جانوران این زیستگاه می‌توان به پستاندارانی همچون کل و بز، قوچ و میش، شغال، کفتار، گراز، گرگ، آهو، خرگوش و … اشاره اشاره نمود. همچنین انواع پرندگان شکاری از جمله عقاب دو برادر، عقاب مارخور، دلیجه کوچک، شاهین، پیغو و قرقی در این زیستگاه مشاهده شده‌اند. پرنده جیرفتی که از جمله پرندگان کمیاب محسوب می‌شود در این پناهگاه زندگی می‌کند.[۶] شایان ذکر است که این محدوده زیستگاه گونه‌های با ارزشی چون خرس سیاه، گورخر ایرانی و دال بوده‌است که هر سه گونه در این منطقه منقرض شده‌اند. حدود ۸ راس گورخر از سایر زیستگاه‌ها به سایت تکثیر و پرورش گورخر ایرانی در پارک ملی خبر منتقل شده‌است تا در صورت ازدیاد و امکان، این گونه مجدداً به منطقه معرفی و رهاسازی شود.[۱۳] بر طبق سرشماری سال ۱۳۹۱ به روش مشاهده مستقیم؛ تعداد ۱۹۳۴ راس کل و بز، ۱۶۸۶ راس قوچ و میش و ۴۸۴ راس جبیر و حیواناتی نظیر گربه جنگلی، گرگ، کفتار، خوک وحشی و پلنگ نیز مشاهده گردید.[۱۴]

قابلیت‌های توریستی[ویرایش]

پارک ملی خبر دارای ویژگی‌های استثنایی و طیف گسترده و متنوعی از چشم‌اندازها، رویشگاه‌ها، زیستگاه‌ها، حیات وحش و جوامع گیاهی است این منطقه دارای کاربری‌های توریسم گسترده و متمرکز است ۱۶ درصد از مساحت پارک جهت کاربری متمرکز توان دارد ولی جهت کاربری توریسم گسترده ۶۵ درصد مساحت پارک مناسب است.[۶]

بزرگ‌ترین پروژه گردشگری و اکوتوریسم خاورمیانه خبر[ویرایش]

در بهمن ماه ۹۵، بزرگ‌ترین پروژه گردشگری و اکوتوریسم خاورمیانه در پارک ملی خبر با حضور معصومه ابتکار معاون رئیس جمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور و مقدسی قائم مقام سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، رحمانی معاون سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور کلنگ زنی با سرمایه‌گذاری ۳۰۰ میلیارد تومانی بخش خصوصی کلید خورد.[۱۵]

طرح ملی گردشگری و توسعه و حفاظت از پارک ملی خبر با تغییر نام به توسعه، حفظ و نگهداری اکوتوریسم طبیعی پارک ملی خبر در حال انجام گرفتن است که این طرح ملی گردشگری خبر شامل ایجاد موزه طبیعی، تله کابین، مکان‌های اقامتی به صورت کمپ توریستی، گردشگری هوایی است. چگونگی اجرای این پروژه سبب انتقادات فراوانی از سوی کارشناسان[۱۶] و روزنامه نگاران[۱۷][۱۸] شده‌است

منابع[ویرایش]

  1. «فهرست مناطق حفاظت شده استان کرمان». اداره کل محیط زیست استان کرمان. بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «پارک ملی خبر؛ نمایانگر سه فصل همزمان». وب‌گاه جام‌جم آنلاین، ۲۱ اسفند ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۱. 
  3. «گزارش زمین‌شناسی پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون (1381)». شرکت مهندسین مشاور جامع ایران. 
  4. «گزارش اقلیم شناسی پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون (1381)». شرکت مهندسین مشاور جامع ایران. 
  5. «گزارش واحدهای اراضی پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون (1381)». شرکت مهندسین مشاور جامع ایران. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ «ارزیابی توان محیط زیستی پارک ملی خبر برای زون بندی و برنامه‌ریزی به کمک GIS». بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «ابررسی فلورستیک و جغرافیای گیاهی پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون». بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  8. «آلودگی صد در صدی پارک ملی خبر به آفت لورانتوس». اخبار و تازه‌های منابع طبیعی و محیط زیست. بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  9. «بزرگترین باند کشتار حیات وحش کشور توسط یگان محیط زیست کرمان متلاشی شد». دیده بان محیط زیست و حیات وحش ایران. بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  10. «گزارش حیات وحش پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون (1381)». شرکت مهندسین مشاور جامع ایران. 
  11. «کتاب راهبردها و معاهدات جهانی حفاظت از طبیعت و منابع زنده». بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  12. نترس‌ترین جانور زمین
  13. «پارک ملی خبر کرمان (در جستجوی پلنگ)». ایران را بگردیم. بازبینی‌شده در 2017-03-30. 
  14. «پارک ملی خبر». دیده بان محیط زیست و حیات وحش ایران. بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  15. «پارک ملی خبر بافت، نگین گردشگری ایران می‌شود». پروتال وزارت کشور. بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  16. «پارک ملی خبر را به مسلخ می‌فرستند؟». پایگاه خبری تحلیلی زیست‌بوم. بازبینی‌شده در 2017-03-28. 
  17. «پای سرمایه گذاران به پارک ملی خَبر باز شد». روزنامه اعتماد شماره 3167 به تاریخ 8/11/93، صفحه 12 (باشگاه رسانه). بازبینی‌شده در 2017-03-30. 
  18. «پارک ملی خبر واگذاری با ابهام». پیام ما. بازبینی‌شده در 2017-03-30. 

پارک ملی خبر؛ بهشت گم شده کویر کرمان

اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان: http://kerman.doe.ir/