استان خراسان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

استان خراسان استانی از استان‌های ایران به مرکزیت شهر مشهد بود که تا سال ۱۳۸۳ بزرگ‌ترین استان ایران بود، اما پس از آن به ۳ استان تقسیم شد.

استان خراسان پیش از تجزیه

این استان هم‌اکنون به سه استان تقسیم شده‌است:

اصطلاحاً به مجموع این سه استان استان‌های خراسان هم گفته می‌شود.

جمعیت تاریخی[ویرایش]

جمعیت طبق تقسیمات کشوری ۱۳۲۹[۱]

شهرستان بخش مرکز بخش دهستان‌ها تعداد آبادی‌ها جمعیت
بجنورد حومهٔ شهر میان‌آباد مرکزی، نوده‌چناران، کبایر، گرمخان، گیفان ۴۵۳ ۳۰۱٬۴۸۰
اسفراین میان‌آباد میان‌آباد، جاجرم، سنخواست، شقان
مانه مانه جرگلان، سمقان، مانه
بیرجند حومه بیرجند شهاباد، القورات، نهارجانات ۱۵۶۵ ۲۳۲٬۷۶۵
درمیان درمیان مؤمن‌آباد، شاختات، طبس مسینا
خوسف خوسف مرکزی، قیس‌آباد، گل‌فریز
شوسف شوسف عربخانه، نهبندان
قائن قائن مرکزی، پسکوه، نیمبلوک، زهان، زیرکوه
تربت حیدریه حومه تربت حیدریه مرکزی، بالاولایت، پایین‌ولایت، بایک، زاوه ۵۴۲ ۱۹۷٬۰۲۷
فیض‌آباد و مه‌ولات فیض‌آباد فیض‌آباد، ازغند
رشخوار رشخوار سنگان، رشخوار
کدکن کدکن بالارخ، پایین‌رخ
خواف رود بالاخواف، پایین‌خواف، میان‌خواف، جلگه‌زوزن
دره‌گز حومه دره‌گز مرکزی ۲۰۰ ۵۷٬۷۹۰
نوخندان نوخندان مرکزی، تکاب، درونگر، کلاته‌چنار
چاپشلو چاپشلو قره‌باشلو، میانکوه
لطف‌آباد لطف‌آباد لطف‌آباد
کلات کبودگنبد کبوگنبد، لاین، قلعه‌نو، پساکوه
سبزوار حومه سبزوار مرکزی (قصبه)، سلطان‌آباد، رباط سرپوشیده، کراب ۳۷۶ ۲۰۳٬۴۳۹
صفی‌آباد صفی‌آباد مرکزی، بام، طبس، حکم‌آباد
جغتای جغتای براکوه، خسروشیر، نقاب، آزادوار، کهنه
ششتمد ششتمد خواشید، ربع شامات، فروغن، هماتی، کیذقان، زمج، شامکان
داورزن داورزن باشتین، مزینان، کاه
فردوس حومه فردوس خانکوک، برون، مهوید، مصعبی، سرایان، سه‌قلعه ۴۵۳ ۵۵٬۸۷۸
بشرویه بشرویه مرکزی، کرند، ارسک، اصغاک، موردستان، رقه، نیگنان
طبس طبس مرکزی، کریت، حلوان، جوخواه، دستگردان، اصفهک، یخاب، ده‌محمد
قوچان حومه قوچان دغائی، خرق، مزرج، کهنه‌فرود، شهر کهنه، جعفرآباد فاروج، مایوان، جعفرآباد، چری، فاروج، دولت‌خانه ۴۳۴ ۱۱۰٬۹۲۵
شیروان شیروان باغان، دوین، قل‌جق، زیارت، زوارم، تکمران، تکمران، میلانلو، گلیان
باجگیران باجگیران جیرستان، پیچرانلو، قوشخانه، اوغاز
کاشمر حومه کاشمر مرکزی، بالاولایت ۱۵۲ ۱۰۷٬۹۰۲
ریوش ریوش سرکوه، تکاب
خلیل‌آباد خلیل‌آباد رستاق، شش‌طراز
بردسکن بردسکن کوهپایه، کنارشهر، برکال
گناباد جویمند حومه گناباد مرکزی، زیبد، بیدخت، کاخک ۱۰۰ ۸۷٬۳۴۱
بجستان بجستان میان‌تکاب، لب‌کویر
مشهد حومه و ارداک مشهد چناران، بیزکی، دوزاب، چولایی‌خانه، تپادکان، رادخان، میان‌ولایت ۱۴۹۳ ۶۵۰٬۰۰۰
طرقبه طرقبه مرکزی، گلمکان، شاندیز، اردمه
فریمان فریمان مرکزی، احمدآباد سرجام، پایین‌ولایت، بیوه‌ژن
تربت جام تربت جام کهریزنو، مرکزی (میان‌جام)، قلعه‌حمام، پایین‌جام
جنت‌آباد صالح‌آباد صالح‌آباد، جنت‌آباد، قلعه‌حمام
سرخس سرخس کندکلی، نوروزآباد، شوریچه، مزدوران
طیبات یوسف‌آباد یوسف‌آباد پایین‌ولایت، مشهدریزه میان‌ولایت، شهرنو بالاولایت
نیشابور حومه نیشابور ریوند، مازول، دربقاضی ۶۳۴ ۱۸۰٬۰۰۰
فدیشه فدیشه طاغنکوه، عشق‌آباد، تحت‌جلگه
سرولایت چکنه بالا سرولایت، بارمعدن، ماروسک، اربقایی
قدمگاه قدمگاه اردوغش، زبرخان، اسحق‌آباد

دین[ویرایش]

در خراسان،اسلام دین اکثریت مردم است. اسلام با فتح نیشابور توسط مسلمانان به شکلی خاص به خراسان وارد شد. بر خلاف جای‌های دیگر ایران اسلام در خراسان بدون درگیری‌های مهمی وارد شد و اکثریت اهالی خراسان پذیرای دین اسلام شدند.[۲]

بناهای اسلامی خراسان آن چندان قدمت دارند که تعدادی ازین بناها به مسجد عتیق (کهن) معروف اند مانند مسجد عتیق تربت جام. اهمیت بناهای اسلامی در خراسان هنری و فرهنگی نیز به‌شمار می‌رود.

امروزه شیعیان اکثریت مسلمانان در خراسان را شامل می‌شوند. دو مذهب شیعی دوازده امامی و اسماعیلی پیروان بیشتری دارد.

مسلمانان اهل سنت در خراسان نیز بخش قابل توجهی را شامل می‌شوند به‌طوری‌که در شهرهای تربت جام، خواف، درگز، سنگان، تایباد، بجنورد و سرخس مسلمانان اهل سنت بیشترین پیرو را داراست.

هنر[ویرایش]

نقش خراسان در تکوین و تدوین هنر اسلامی مخصوصاً در دوران طلایی اسلام بسیار بارز و ارزشمند است. معماری مساجد و زیارتگاه‌ها تجلی هنر معماری اسلامی در خراسان است. همچنین جلوه‌های هنر اسلامی در خراسان در سفال، فرش و نگارگری کاملاً بارز است.

قالی بافی[ویرایش]

تقریباً در بیشتر شهرها و روستاهای خراسان از گذشته تا امروزه قالیبافی هنر و صنعتی رایج بوده‌است. اهمیت قالیبافی در خراسان آن چنان است که در بازارهای شهرهای بزرگ خراسان بازار فرش نیز وجود دارد. رواج قالیبافی در خراسان در دوران پس از اسلام است. این هنر در زمان سلطنت شاهرخ میرزا یکی از شکوفاترین ادوار تاریخی خود را گذرانیده است. در این زمان مراکز قالیبافی شهر هرات شهری فعال و متحول در کلیه زمینه‌های هنری از جمله قالیبافی بود.

قسمت اعظم بافته‌های نخستین ایران در گذشته که به غرب صادر می‌شد از خراسان بوده‌است به ویژه فرش‌های باریک و دراز با نقشه هراتی و زمینه آبی رنگ.[۳]

سفالگری[ویرایش]

مرکز اصلی هنر سفالگری در خراسان نیشابور بوده‌است. بسیاری از پژوهشگران، بر این باورند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، در ادامهٔ روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. هنر سفالگری نیشابور، علاوه بر تنوع در تکنیک‌های ساخت، دارای تنوع‌های تازه طراحی نقوش و خوشنویسی روی آن نیز هست که بیانگر قدرت و تسلط هنرمندان این هنر در خراسان و مرکز آن نیشابور بوده‌است. سده سوم و چهرم هجری را اوج هنر سفالگری در نیشابور بوده‌است[۴] و مراکز سفالگری در این شهر از جمله مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفال‌گری در ایران و خراسان در این دوره بوده‌است. درسال ۱۹۸۸ میلادی- سال ۱۳۶۷ شمسی طی پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور پیشینه سفال‌گری در خراسان و به‌طور کلی ایران مشخص شد.

انرژی[ویرایش]

ظرفیت تولیدی نیروگاه‌های نصب شده در سطح این سه استان در سال ۱۳۹۲ بیش از ۵٫۰۰۰ مگاوات بوده‌است.[۵]

اماکن مذهبی[ویرایش]

مسجد جامع هرات، اثری بجای‌مانده از دوران غوریان و تیموریان در خراسان. افغانستان

شاخص‌ترین جای‌های اسلامی در خراسان مساجد و زیارتگاه هاست. زیارتگاه‌های مهم در خراسان از جانب شیعیان و اهل سنت خراسان زیارت و مقدس شمرده می‌شود. نخستین مساجد خراسان توسط صحابه در نیشابور بنیان نهاده شد. حکمرانان مسلمان خراسان نیز اهتمام ویژه‌ای به ساخت مساجد داشته‌اند. مسجدها در خراسان به نام پیامبر اسلام و خلفای راشدین و ائمه اهل سنت (در شهرهای سنی نشین) یا به نام ائمه شیعیان (در شهرهای شیعه نشین) نام‌گذاری شده‌است. یک جماعت خانه شیعیان در دیزباد نیشابور نیز مسجدی است متعلق به شیعیان اسماعیلی در خراسان.

مسجدها[ویرایش]

زیارتگاه‌ها[ویرایش]

شیعیان[ویرایش]

  • حرم علی بن موسی:مهم‌ترین زیارتگاه‌ها در خراسان حرم علی بن موسی در شهر مشهد است. این شهر به واسطه وجود حرم امام رضا، سالانه پذیرای بیش از ۲۰ میلیون زائر[۶] از داخل و یک میلیون زائر[۷] از خارج از کشور است.
  • آرامگاه محمد محروق:از زیارتگاه و مساجد معروف خراسان آرامگاه محمد محروق در شهر نیشابور است. در این بقعه یکی از فرزندان موسی بن جعفر نیز مدفون است و سنگی مقدس از نگاه شیعیان نیز در این آرامگاه قرار دارد که اهمیت این زیارتگاه شیعیان را دوچندان کرده. این آرامگاه در شمار آثار تاریخی در ایران با نام «آرامگاه امام زاده محمد محروق و ابراهیم» به ثبت رسیده‌است.
  • آرامگاه حمزه بن موسی: در مرکز شهر کاشمر در باغی به مساحت هشت هکتار مشهور به باغمزار با درختان سرو چند صد سالهٔ، بقعه و بارگاهی که با زیر بنای دو هزار متر مربع مشتمل بر گنبد خانه، گلدسته‌ها، رواق‌ها و… در محل باغمزار بنا شده منسوب به مدفن حمزه بن موسی بن جعفر بن موسی کاظم است.

اهل سنت و صوفیان[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. رزم‌آرا، حسینعلی. فرهنگ جغرافیایی ایران. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش، ۱۳۲۹. 
  2. اردشیر خدادادیان. خراسان وماوراءالنهر در تاریخ ایران واسلام. . مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی [۱]. ترجمهٔ نام مترجم ۱۵۹–۱۵۸، (تاریخ). 
  3. Philip Bamborough. «فصل کتاب». در Antique oriental rugs and carpets. 1984. 76.82.84. 
  4. «دانشنامه بریتانیکا (برخط). هنر سفال نیشابور»(انگلیسی)‎. 
  5. «خراسان طرح تعمیرات و تعطیلات صنایع بزرگ را آغاز می‌کند». توانیر، ٢٣ اردیبهشت ١٣٩٢. 
  6. «پژمان شهردار مشهد: سالانه میزبان ۲۰میلیون زائر بارگاه امام رضا هستیم.»(فارسی)‎. 
  7. «معاون وزیر خارجه: سالانه یک میلیون مسافر خارجی به مشهد سفر می‌کنند.»(فارسی)‎.