استان خراسان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
خراسان
IranKhorasan-SVG.svg
مرکزمشهد
مساحت۲۹۸٬۴۸۱ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۵)۸٬۰۶۶٬۴۹۱
پراکندگی۲۷ نفر
تعداد شهرستان‌ها۴۷
منطقه زمانیIRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی)IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)

استان خراسان استانی از استان‌های ایران به مرکزیت شهر مشهد بود که تا سال ۱۳۸۳ بزرگ‌ترین استان ایران بود، اما پس از آن به ۳ استان تقسیم شد.

این استان هم‌اکنون به سه استان تقسیم شده‌است:

اصطلاحاً به مجموع این سه استان استان‌های خراسان هم گفته می‌شود.

جمعیت تاریخی[ویرایش]

شهرستان‌های استان خراسان در سال ۱۳۳۵

طبق تقسیمات کشوری ۱۳۲۹، استان خراسان ۱۱ شهرستان، ۴۵ بخش، ۱۸۰ دهستان، ۶۴۱۳ آبادی، ۲٬۱۸۵٬۵۴۰ نفر جمعیت و ۲۴۰٬۰۰۰ کیلومترمربع مساحت داشته است.[۱]

شهرستان بخش مرکز بخش دهستان‌ها تعداد آبادی‌ها جمعیت
بجنورد حومهٔ شهر بجنورد مرکزی، نوده‌چناران، کبایر، گرمخان، گیفان ۴۵۳ ۳۰۱٬۴۸۰
اسفراین میان‌آباد میان‌آباد، جاجرم، سنخواست، شقان
مانه مانه جرگلان، سمقان، مانه
بیرجند حومه بیرجند شهاباد، القورات، نهارجانات ۱۵۶۵ ۲۳۲٬۷۶۵
درمیان درمیان مؤمن‌آباد، شاختات، طبس مسینا
خوسف خوسف مرکزی، قیس‌آباد، گل‌فریز
شوسف شوسف عربخانه، نهبندان
قائن قائن مرکزی، پسکوه، نیمبلوک، زهان، زیرکوه
تربت حیدریه حومه تربت حیدریه مرکزی، بالاولایت، پایین‌ولایت، بایک، زاوه ۵۴۲ ۱۹۷٬۰۲۷
فیض‌آباد و محولات فیض‌آباد فیض‌آباد، ازغند
رشخوار رشخوار سنگان، رشخوار
کدکن کدکن بالارخ، پایین‌رخ
خواف رود بالاخواف، پایین‌خواف، میان‌خواف، جلگه‌زوزن
دره‌گز حومه دره‌گز مرکزی ۲۰۰ ۵۷٬۷۹۰
نوخندان نوخندان مرکزی، تکاب، درونگر، کلاته‌چنار
چاپشلو چاپشلو قره‌باشلو، میانکوه
لطف‌آباد لطف‌آباد لطف‌آباد
کلات کبودگنبد کبوگنبد، لاین، قلعه‌نو، پساکوه
سبزوار حومه سبزوار مرکزی (قصبه)، سلطان‌آباد، رباط سرپوشیده، کراب ۳۷۶ ۲۰۳٬۴۳۹
صفی‌آباد صفی‌آباد مرکزی، بام، طبس، حکم‌آباد
جغتای جغتای براکوه، خسروشیر، نقاب، آزادوار، کهنه
ششتمد ششتمد خواشید، ربع شامات، فروغن، هماتی، کیذقان، زمج، شامکان
داورزن داورزن باشتین، مزینان، کاهک
فردوس حومه فردوس خانکوک، برون، مهوید، مصعبی، سرایان، سه‌قلعه ۴۵۳ ۵۵٬۸۷۸
بشرویه بشرویه مرکزی، کرند، ارسک، اصغاک، موردستان، رقه، نیگنان
طبس طبس مرکزی، کریت، حلوان، جوخواه، دستگردان، اصفهک، یخاب، ده‌محمد
قوچان حومه قوچان دغائی، عسگرآباد، مزرج، کهنه‌فرود، شهر کهنه ۴۹۴ ۱۳۲٬۹۲۵
شیروان شیروان باغان، دوین، قل‌جق، زیارت، زوارم، تکمران، تکمران، میلانلو، گلیان
فاروج فاروج جعفرآباد، مایوان، خرق، چری، تیتکانلو، مرغزار
باجگیران باجگیران جیرستان، پیچرانلو، قوشخانه، اوغاز
کاشمر حومه کاشمر مرکزی، بالاولایت ۱۵۲ ۱۰۷٬۹۰۲
ریوش ریوش سرکوه، تکاب
خلیل‌آباد خلیل‌آباد رستاق، شش‌طراز
بردسکن بردسکن کوهپایه، کنارشهر، برکال
گناباد جویمند حومه گناباد مرکزی، زیبد، بیدخت، کاخک ۱۰۰ ۸۷٬۳۴۱
بجستان بجستان میان‌تکاب، لب‌کویر
مشهد حومه و ارداک مشهد چناران، بیزکی، دوزاب، چولایی‌خانه، تپادکان، رادخان، میان‌ولایت ۱۴۹۳ ۶۵۰٬۰۰۰
طرقبه طرقبه مرکزی، گلمکان، شاندیز، اردمه
فریمان فریمان مرکزی، احمدآباد سرجام، پایین‌ولایت، بیوه‌ژن
تربت جام تربت جام کهریزنو، مرکزی (میان‌جام)، قلعه‌حمام، پایین‌جام
جنت‌آباد صالح‌آباد صالح‌آباد، جنت‌آباد، قلعه‌حمام
سرخس سرخس کندکلی، نوروزآباد، شوریچه، مزدوران
طیبات یوسف‌آباد یوسف‌آباد پایین‌ولایت، مشهدریزه میان‌ولایت، شهرنو بالاولایت
نیشابور حومه نیشابور ریوند، مازول، دربقاضی ۶۳۴ ۲۷۰٬۰۰۰
فدیشه فدیشه طاغنکوه، عشق‌آباد، تحت‌جلگه
سرولایت چکنه بالا سرولایت، بارمعدن، ماروسک، اربقایی
قدمگاه قدمگاه اردوغش، زبرخان، اسحق‌آباد

دین و مذهب[ویرایش]

مردم خراسان عمدتاً مسلمانِ شیعه (شیعه دوازده‌امامی) هستند. همچنین تعدادی از پیروان اسماعیلیه (گروه‌های هفت امامی شیعیان) نیز در مناطقی میان مشهد و نیشابور سکونت دارند. در بین شهرهای خراسان، سبزوار از جایگاه ویژه ای برخوردار است. این شهر یکی از چهار شهر نخست شیعه ایران است.[۲] از سویی دیگر، اقلیتی از مسلمانان اهل سنت، ارامنه و یهود نیز وجود دارد.[۳]

در خراسان،اسلام دین اکثریت مردم است. اسلام با فتح نیشابور توسط مسلمانان به شکلی خاص به خراسان وارد شد. بر خلاف جای‌های دیگر ایران اسلام در خراسان بدون درگیری‌های مهمی وارد شد و اکثریت اهالی خراسان پذیرای دین اسلام شدند.[۴]

هنر[ویرایش]

نقش خراسان در تکوین و تدوین هنر اسلامی مخصوصاً در دوران طلایی اسلام بسیار بارز و ارزشمند است. معماری مساجد و زیارتگاه‌ها تجلی هنر معماری اسلامی در خراسان است. همچنین جلوه‌های هنر اسلامی در خراسان در سفال، فرش و نگارگری کاملاً بارز است.

قالی بافی[ویرایش]

تقریباً در بیشتر شهرها و روستاهای خراسان از گذشته تا امروزه قالیبافی هنر و صنعتی رایج بوده‌است. اهمیت قالیبافی در خراسان آن چنان است که در بازارهای شهرهای بزرگ خراسان بازار فرش نیز وجود دارد. رواج قالیبافی در خراسان در دوران پس از اسلام است. این هنر در زمان سلطنت شاهرخ میرزا یکی از شکوفاترین ادوار تاریخی خود را گذرانیده است. در این زمان مراکز قالیبافی شهر هرات شهری فعال و متحول در کلیه زمینه‌های هنری از جمله قالیبافی بود.

قسمت اعظم بافته‌های نخستین ایران در گذشته که به غرب صادر می‌شد از خراسان بوده‌است به ویژه فرش‌های باریک و دراز با نقشه هراتی و زمینه آبی رنگ.[۵]

سفالگری[ویرایش]

مرکز اصلی هنر سفالگری در خراسان نیشابور بوده‌است. بسیاری از پژوهشگران، بر این باورند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، در ادامهٔ روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. هنر سفالگری نیشابور، علاوه بر تنوع در تکنیک‌های ساخت، دارای تنوع‌های تازه طراحی نقوش و خوشنویسی روی آن نیز هست که بیانگر قدرت و تسلط هنرمندان این هنر در خراسان و مرکز آن نیشابور بوده‌است. سده سوم و چهرم هجری را اوج هنر سفالگری در نیشابور بوده‌است[۶] و مراکز سفالگری در این شهر از جمله مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفال‌گری در ایران و خراسان در این دوره بوده‌است. در سال ۱۹۸۸ میلادی- سال ۱۳۶۷ شمسی طی پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور پیشینه سفال‌گری در خراسان و به‌طور کلی ایران مشخص شد.

انرژی[ویرایش]

ظرفیت تولیدی نیروگاه‌های نصب شده در سطح این سه استان در سال ۱۳۹۲ بیش از ۵٫۰۰۰ مگاوات بوده‌است.[۷]

اماکن مذهبی[ویرایش]

حرم امامِ هشتم شیعیان، علی بن موسی الرضا

استان خراسان مجموعاً دارای بیش از ۶۰۰ امامزاده (و آرامگاه) می‌باشد، که از جمله آن حرم امام هشتم شیعیان علی بن موسی الرضا در شهر مشهد است. در این بین، خراسان رضوی با داشتن بیش از ۳۱۱ امکان مذهبی بیشترین مکان‌های مذهبی را در استان خراسان، در خود جای داده‌است.[۸][۹] همچنین استان خراسان جنوبی دارای ۱۶۳[۱۰] و خراسان شمالی ۱۴۳ اماکن مذهبی می‌باشند.[۱۱]

مسجدها[ویرایش]

زیارتگاه‌ها[ویرایش]

شیعیان[ویرایش]

  • حرم علی بن موسی:مهم‌ترین زیارتگاه‌ها در خراسان حرم علی بن موسی در شهر مشهد است. این شهر به واسطه وجود حرم امام رضا، سالانه پذیرای بیش از ۲۰ میلیون زائر[۱۲] از داخل و یک میلیون زائر[۱۳] از خارج از کشور است.
  • آرامگاه امامزاده شعیب: مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار - دوره معاصر است و در سبزوار، مرکز قدیم شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۷ دی ۱۳۵۵ با شمارهٔ ثبت ۱۳۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱۴]
  • امامزاده یحیی: آرامگاهی مربوط به دوره قاجار در سبزوار است که در تقاطع خیابان‌های بیهق و اسرار شمالی واقع شده‌است.[۱۵] این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۰۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
  • آرامگاه محمد محروق:از زیارتگاه و مساجد معروف خراسان آرامگاه محمد محروق در شهر نیشابور است. در این بقعه یکی از فرزندان موسی بن جعفر نیز مدفون است و سنگی مقدس از نگاه شیعیان نیز در این آرامگاه قرار دارد که اهمیت این زیارتگاه شیعیان را دوچندان کرده. این آرامگاه در شمار آثار تاریخی در ایران با نام «آرامگاه امام زاده محمد محروق و ابراهیم» به ثبت رسیده‌است.
  • آرامگاه حمزه بن موسی: در مرکز شهر کاشمر در باغی به مساحت هشت هکتار مشهور به باغمزار با درختان سرو چند صد سالهٔ، بقعه و بارگاهی که با زیر بنای دو هزار متر مربع مشتمل بر گنبد خانه، گلدسته‌ها، رواق‌ها و… در محل باغمزار بنا شده منسوب به مدفن حمزه بن موسی بن جعفر بن موسی کاظم است.

اهل سنت و صوفیان[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. رزم‌آرا، حسینعلی (۱۳۲۹). فرهنگ جغرافیایی ایران. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش. ص. ب.
  2. سبزوار؛ شهر شیعه پرور و انقلابی سربداران خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)
  3. تاریخ خراسان؛ روایت هشتصد هزار ساله+ تصاویر تسنیم
  4. اردشیر خدادادیان (تاریخ)، ترجمهٔ نام مترجم، «خراسان وماوراءالنهر در تاریخ ایران واسلام»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی [۱]، ۱۵۹–۱۵۸، تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پیوند خارجی در |نشریه= وجود دارد (کمک)
  5. Philip Bamborough (۱۹۸۴)، «فصل کتاب»، Antique oriental rugs and carpets، ص. ۷۶٫۸۲٫۸۴
  6. "دانشنامه بریتانیکا (برخط). هنر سفال نیشابور".
  7. «خراسان طرح تعمیرات و تعطیلات صنایع بزرگ را آغاز می‌کند». توانیر. ۲۳ اردیبهشت ١٣٩٢.
  8. اسامی امامزادگان و اماکن متبرکه استان خراسان رضوی ۲ راسخون
  9. اسامی امامزادگان و اماکن متبرکه استان خراسان رضوی راسخون
  10. اسامی امامزادگان و اماکن متبرکه استان خراسان جنوبی راسخون
  11. اسامی امامزادگان و اماکن متبرکه استان خراسان شمالی راسخون
  12. «پژمان شهردار مشهد: سالانه میزبان ۲۰میلیون زائر بارگاه امام رضا هستیم».
  13. «معاون وزیر خارجه: سالانه یک میلیون مسافر خارجی به مشهد سفر می‌کنند».
  14. «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  15. تشرف روزانه یک هزار زائر به بارگاه امامزاده یحیی(ع) سبزوار خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)