دریاچه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
دریاچهٔ سنت ماری در ایالت مونتانا در آمریکا.

دریاچه محدودهٔ آبی بزرگی است که به آب‌های آزاد راهی ندارد (دریاچه بزرگ‌تر از آبگیر است). بعضی از دریاچه‌ها به قدری بزرگ هستند که در صحبت محاوره از آن‌ها به عنوان دریا نام برده می‌شود، مانند دریاچه خزر. دریاچه‌ها همانند رودها جاری نمی‌شوند و ساکن هستند. بیشتر دریاچه‌ها دارای آب شیرین هستند و اکثر آن‌ها در نیمکره شمالی هستند. بیش از ۶۰٪ دریاچه‌های جهان در کانادا قرار گرفته‌اند.[نیازمند منبع] همچنین فنلاند به عنوان سرزمین هزار دریاچه شناخته می‌شود (۱۸۷٬۸۸۸ دریاچه در فنلاند وجود دارد که ۶۰٬۰۰۰ از آن‌ها دریاچه‌های بزرگ هستند).[۱]

بعضی از دریاچه‌ها ساخته دست بشر هستند. این دریاچه‌ها به منظورهای مختلفی نظیر تولید برق (به عنوان مثال دریاچه پشت سدها)، برای استفاده از آب آن‌ها برای کشاورزی یا در خانه‌ها یا برای تفریح ساخته شده‌اند. شناخته شده‌ترین دریاچه‌های جهان عبارتند از:

پراکندگی جغرافیایی[ویرایش]

دریاچهٔ Isojärvi، نود و هفتمین درداچه بزرگ فنلاند

اغلب دریاچه‌ها، دارای آب شیرین بوده و در نیم‌کره شمالی و عرض‌های جغرافیایی بالاتر واقع هستند.[۲] کانادا دارای ۳۱٬۷۵۲ دریاچه با مساحت بیشتر از ۳ کیلومتر مربع و تعداد نامعلومی دریاچه‌های کوچک‌تر است. تعداد مجموع دریاچه‌های کانادا، در حدود دو میلیون مورد تخمین زده می‌شود.[۳] کشور فنلاند نیز دارای ۱۸۷٬۸۸۸ دریاچهٔ بزرگ‌تر از ۵۰۰ مترمربع، و ۵۶٬۰۰۰ دریاچه با مساحت بیش از ۱۰۰۰۰ متر مربع است.[۴] بیشتر دریاچه‌ها دست‌کم دارای یک مسیر خروج آب مانند رودخانه و جویبار هستند. برخی از دریاچه‌ها نیز فاقد مسیر خروجی آب بوده و سطح آب این دریاچه‌ها، تنها با تبخیر سطحی کنترل و تثبیت می‌شود. این‌گونه از دریاچه‌ها، حوضه بسته نام دارند.[۵][۶]

تعداد دریاچه‌های جهان نامشخص است اما پژوهشی در این زمینه، تعداد دریاچه‌ها و آبگیرها را ۳۰۴ میلیون تخمین می‌زند که بیش از ۹۱ درصد از آن‌ها مساحتی کمتر از یک هکتار دارند.[۷] شواهد زیادی در رابطه با وجود دریاچه‌ها در سیاره‌های دیگر و قمرها، وجود دارد. ناسا پس از کاوش‌های فضایی کاسینی-هویگنس، مشاهدهٔ دریاچه‌هایی شبیه به دریاچه‌های کره زمین را بر سطح قمر تایتان، اعلام کرد.[۸][۹][۱۰] پیش از این، بستر خشک دریاچه‌هایی بر سطح مریخ نیز مشاهده شده بود.[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]

دسته‌بندی زیست‌محیطی[ویرایش]

دریاچه‌ها را در پژوهش‌های علمی زیست‌محیطی به دسته‌های زیر تقسیم می‌کنند:[۱۵]

  • دریاچه کم‌پرورد:[۱۶] دریاچه‌ای عمیق و صاف با مواد آلی و مغذی کم و اکسیژن محلول بسیار.
  • دریاچه میان‌پرورد:[۱۷] دریاچه‌ای با مواد مغذی نه چندان کم که از نظر گیاهی و جانوری نسبتاً بارور است.
  • دریاچه بیش‌پرورد:[۱۸] دریاچه‌ای کم‌عمق با مواد مغذی بسیار که موجب تولید جلبک و کمبود ماهی و اکسیژن محلول می‌شود.
  • دریاچه تک‌آمیختی:[۱۹] ویژگی دریاچه‌ای نسبتاً عمیق که در آن سالی یک بار لایه‌بندی و چرخه آمیختگی رخ می‌دهد.
  • دریاچه دوآمیختی:[۲۰] ویژگی دریاچه‌ای که معمولاً سالی دو بار در آن لایه‌بندی و چرخه آمیختگی رخ می‌دهد.
  • دریاچه روبه‌زوال:[۲۱] دریاچه بیش‌پروردی که بر اثر ازدیاد گیاهان و از دست دادن تدریجی و مستمر آب در حال تبدیل شدن به باتلاق است.
  • دریاچه خشک:[۲۲] محلی که پیش‌تر دریاچه بوده، ولی اکنون یا باتلاقی است یا به کلی خشک شده‌است.

نحوه پیدایش دریاچه‌های جهان[ویرایش]

عوامل متعددی باعث پیدایش دریاچه‌ها می‌گردند که عمدتاً ناشی از فرایندهای بیرونی (دینامیک‌های بیرونی) و درونی (دینامیک‌های درونی) زمین می‌باشند. بعضی از این عوامل عبارتنداز:

  • دریاچه‌های یخچالی: در اثر تجمع آب در پشت مورنها (مواد تخریبی که توسط یخچالها حمل می‌شوند) به وجود می‌آیند مانند دریاچه‌های پنجگانه آمریکای شمالی
  • دریاچه‌های دهانه آتشفشانی: در کراترها (دهانه‌های آتشفشانی) ایجاد می‌گردند مانند دریاچه مالهر در اورگن و دریاچه قله سبلان
  • دریاچه‌های تکتونیکی (زمین ساختی): در اثر فرونشینی تدریجی یا در اثر فروزمین به وجود می‌آیند مانند دریاچه بایکال، دریاچه تانگانیکا، و دریاچه آلبرت در آفریقا که در یک گرابن به وجود آمده‌اند.
  • دریاچه‌های کارستی: درمحل‌هایی که سنگ آهک، طی فرایند کارستی شدن خورده شده باشد، پدید می‌آیند مانند دریاچه تخت سلیمان ساروق در آذربایجان غربی
  • دریاچه‌های مئوریتی: در فرورفتگی ناشی از مئوریت (سنگ آسمانی) ایجاد می‌شوند مثل دریاچه یونگا یا جاب در کانادا
  • دریاچه‌های سدی: در اثر ریزش کوه یا لنداسلاید (زمین لغزه) و جمع شدن آب در پشت مواد ریزش یافته پدید می‌آیند.
  • دریاچه‌های ساحلی و رودخانه‌ای: که اولی در اثر سدهای دریایی و دومی با قطع پیچ رود (مآندر) به وجود می‌آید.
  • دریاچه‌های ناشی از فعالیت انسان: در اثر ساختن سدهای مخزنی، خاکبرداری ویا انفجارهای ناشی از بمب که ایجاد چاله‌های بزرگ می‌کند ایجاد می‌شود.[۲۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. آمار فنلاند
  2. Verpoorter, Charles; Kutser, Tiit; Seekell, David A.; Tranvik, Lars J. (2014). "A global inventory of lakes based on high-resolution satellite imagery". Geophysical Research Letters. 41 (18): 6396–6402. doi:10.1002/2014GL060641. ISSN 1944-8007.
  3. "Physical Components of Watersheds". Natural Resources Canada. Archived from the original on 20 January 2013. Retrieved 17 December 2012.
  4. "Lakes in Finland". ymparisto.fi. Archived from the original on 30 September 2007. Retrieved 30 September 2007.
  5. Seekell, D.; Cael, B.; Lindmark, E.; Byström, P. (2021). "The Fractal Scaling Relationship for River Inlets to Lakes". Geophysical Research Letters. 48 (9): e2021GL093366. doi:10.1029/2021GL093366. ISSN 1944-8007.
  6. Mark, David M. (1983). "On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees". Geographical Analysis. 15 (2): 97–106. doi:10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x. ISSN 1538-4632.
  7. Downing, J.A.; Prairie, Y. T.; Cole, J.J.; Duarte, C.M.; Tranvik, L.J.; Striegl, R.G.; McDowell, W.H.; Kortelainen, P.; Caraco, N.F.; Melack, J.M. (2006). "The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments". Limnology and Oceanography. 51 (5): 2388–2397. Bibcode:2006LimOc..51.2388D. doi:10.4319/lo.2006.51.5.2388. ISSN 0024-3590.
  8. Cael, B. B.; Seekell, D. A. (2016-07-08). "The size-distribution of Earth's lakes". Scientific Reports. 6 (1): 29633. doi:10.1038/srep29633. ISSN 2045-2322.
  9. "Constraints on Titan's topography through fractal analysis of shorelines". Icarus. 209 (2): 723–737. 2010-10-01. doi:10.1016/j.icarus.2010.04.023. ISSN 0019-1035.
  10. Sharma, Priyanka; Byrne, Shane (2011). "Comparison of Titan's north polar lakes with terrestrial analogs". Geophysical Research Letters. 38 (24). doi:10.1029/2011GL049577. ISSN 1944-8007.
  11. Cabrol, Nathalie A.; Grin, Edmond A. (2010-09-15). Lakes on Mars. Elsevier. ISBN 978-0-08-093162-3.
  12. Seekell, David A.; Pace, Michael L. (2011). "Does the Pareto distribution adequately describe the size-distribution of lakes?". Limnology and Oceanography. 56 (1): 350–356. doi:10.4319/lo.2011.56.1.0350. ISSN 1939-5590.
  13. "Valley network-fed, open-basin lakes on Mars: Distribution and implications for Noachian surface and subsurface hydrology". Icarus. 198 (1): 37–56. 2008-11-01. doi:10.1016/j.icarus.2008.06.016. ISSN 0019-1035.
  14. Seekell, David A.; Pace, Michael L. (2011). "Does the Pareto distribution adequately describe the size-distribution of lakes?". Limnology and Oceanography. 56 (1): 350–356. doi:10.4319/lo.2011.56.1.0350. ISSN 1939-5590.
  15. برابرنهاده‌های فرهنگستان زبان فارسی: دفتر هشتم بایگانی‌شده در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. بازدید: نوامبر ۲۰۱۱.
  16. oligotrophic lake
  17. mesotrophic lake
  18. eutrophic lake
  19. monomictic lake
  20. dimictic lake
  21. senescent lake, extinction lake
  22. dry lake
  23. کتاب هیدرولوژی آبها از دکتر سعداله ولایتی

منابع[ویرایش]

محصولات آب و فاضلاب