مردم کرد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

مردم کرد از اقوام ایرانی‌تبار ساکن غرب ایران هستند که در سرتاسر ایران پخش شده‌اند.^{[۱] [۲] [۳] [۴] [۵] [۶] [۷]}

کردها، در سرزمین کردستان ایران، و بخش‌هایی از مناطق جدا شده از ایران، (در جنگ چالدران) زندگی می‌کنند. بخش کردنشین جداشده از ایران، کردستان ترکیه، کردستان عراق و کردستان سوریه هم اکنون جزئی از خاک سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه می‏باشند، این سه کشور پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی عثمانی با توافق انگلستان، درسال ۱۹۲۳ تاسیس شدند. ^{[۸] [۹] [۱۰]}

جمعیت کردها ۲۵ میلیون تن ^[۱۱] برآورد شده‌است که ۵ تا ۷ میلیون تن از آنها در ایران زندگی می‌کنند. بیشتر کردهای ایران در استان‌های آذربایجان غربی، ایلام، کردستان، کرمانشاه، لرستان، گیلان، و خراسان شمالی به سر می‌برند. بقیه آنها در کردستان ترکیه، کردستان عراق و کردستان سوریه زندگی می‌کنند.

زبان كردى اخص را كرمانجى مينامند كه خود لهجه هاى متعدد دارد مانند: مكرى، سليمانيه يى، سنندجى، كرمانشاهى، بايزيدى، عبدويى، زندى. ^{[۱۲] [۱۳]}

زبا ن كردى با دسته شمالى لهجه هاى ايرانى غربى بعض مشابهات دارد، و از زبانهاى مهم دسته غربى بشمار ميرود وصاحب اشعار و تصانيف، قصص و سنن ادبى است. ^{[۱۴] [۱۵]}

کردها به زبان‌ کردی، از شاخه غربی زبان‌های ایرانی سخن ميگويند. «زبان کُردی» نيز مانند زبان فارسى یک زبان یک شکل استاندارد ندارد.^[۱۶][۱۷] و اصطلاح زبان کردی امروزه برای طیفی از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی شاخه شمال غربی استفاده می‌شود که گاه به هم نزدیک و گاه نسبت به هم از نظر زبان‌شناسی دورند.^[۱۸]

زبان‌ کردی، از شاخه غربی زبان‌های ایرانی است.^[۱۹] زبان کردی سه گویش اصلی: سورانی (کردی میانه) و کرمانجی (کردی شمالی) و کلهری (کردی جنوبی) دارد. ^[۲۰] از قرنهای پنجم و ششم هجری آثار ادبیات شفاهی و کتبی کردی در مآخذ تاریخی دیده می‌شود. ^[۲۱]

بیشتر کردها مسلمان هستند و سایر آنان نیز یزیدی، یارسان (اهل حق)، مسیحی و یهودی هستند. کردها اعیاد نوروز، قربان، فطر و جشنهای مولودی را گرامی می‌دارند. نامدارترین فرد کرد، صلاح الدین ایوبی فاتح جنگهای صلیبی و فرمانروای مصر است. از شاعران نامدار کرد مستوره اردلان و مولوی کرد را می‌توان نام برد. امیرنظام گروسی دانشمند و سیاست‌مدار دوره ناصرالدین شاه قاجار نیز کرد بوده‌است. درودگری، قالی و جاجیم و گلیم بافی (به ویژه قالی بیجار) از صنایع دستی عمده کردها است.

فهرست مندرجات ۱ ریشه یابی واژه کرد ۲ تاریخ ۳ جمعیت و سرزمین کردستان ۴ زبان ۵ دین و مذهب ۶ بخش‌های کردنشین ایران ۷ پانویس ۸ مراجع ۹ جستارهای وابسته ۱۰ پیوند به بیرون

[ویرایش] ریشه یابی واژه کرد

واژهٔ کرد در دوران‌های تاریخی نام قومیت نبوده و معنایی اجتماعی-اقتصادی داشته‌است. کرد در اصل خود نامی بود که برای توصیف کلیهٔ کوچ‌نشینان لبهٔ‌ غربی فلات ایران بدون معنی قومیتی به کار می‌رفت.^[۲۲] احتمالاً این نام حتی برای قبایلی که در میان‌رودان تسلط ساسانیان را به رسمیت شناختند و بسیاری‌شان سامی‌نژاد بودند نیز به‌کار می‌رفت.^[۲۳] و بنابر این کرد معنی ایرانی‌نژادان کوچ‌نشین به علاوهٔ کوچ‌نشینانی که تسلط ایرانیان را پذیرفته باشند می‌داده‌است.

در بسیاری از منابعی که به زبان عربی در قرنهای نخستین اسلام تألیف یافته، کرد را معادل کلمه «شبان» و «چوپان» و «جن» بکار برده‌اند. ^[۲۱]

کُرد اصطلاحی است که در دوران‌های گوناگون معانی گوناگونی به خود گرفته ‌است. این اصطلاح در بیشتر دوران‌های تاریخی معنای رمه‌گردان ایرانی‌تبار می‌داده‌ است و نام قومی خاص به شمار نمی‌آمده ‌است. ^{[۲۴] [۲۵][۲۶]} ولی غالب جغرافیانویسان قدیم مانند اصطخری و ابن بلخی ، لریه یا لران را از جمله طوایف «کرد» می‌دانند و بعید نیست^{[نیازمند منبع]} که آنان از یک منشا باشند.^{[۲۷] [مدرک بیشتر نیاز است]}شرف‌الدین بدلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرف نامه خود با افزودن ولایت لرستان یک جا ذکر می‌کند و در شرفنامه سرزمین لرستان و قوم لر را با کردها یکی می‌شمارد.^{[ارجاع مستقیم نیاز است]}

احمد کسروی، در شیخ صفی و تبارش، تاریخ تبار و زبان مردم آذربایجان می‌نویسد: پیش از صفوی هیچ شاعر ترک گویی در آذربایجان پیدا نشد و همگی مردم هر که ماد و آریایی تبار بودند به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند که همانند لری و کردی بود.

[ویرایش] تاریخ

مقاله‌ اصلی: تاریخ کردها

اکثریت مطلق زبان شناسان و شرق شناسان، آذربایجانی‌ها و تات‌ها و تالشی‌ها و کردها و دیگر اقوام غرب ایران و بخشی از مردم فارس‌زبان ایران را از اقوام بازمانده از مادها بنیانگران اولین دولت ایرانی تاریخ می‌دانند. ^{[۲۸] [۲۹] [۳۰] [۳۱]} يكى از زبانشناسان با نظر غالب زبانشناسان ديگر موافق نيست وى معتقد است كه اسلاف مردم کرد در مناطقی جنوبی‌تر از مادها سکونت داشتند و به مرور از سوی جنوب به شمال مهاجرت کردند.^[۳۲] ولی سایر زبانشناسان بویژه ن. مکنزی و مینورسکی با این امر موافق نیستند. ^{[۳۳] [۳۴] [۳۵] [۳۶]}

تمام سرزمین کردستان یکی از ایالات ایران بوده‌است. در جنگ چالدران (۱۵۱۴ میلادی) بر اثر شکست ایران در برابر امپراتوری عثمانی بخش بزرگی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب امپراتوری عثمانی گردید. امپراتوری عثمانی سالها بر بخش جداشده سرزمین کردستان از ایران، فرمان‌راندند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: سرزمین کردستان، سرزمینهای عربی، آسیای کوچک و بالکان تدریجا تقسیم و یا مستقل گردیدند. بخش جدا شده سرزمین کردستان از ایران، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار می‌گیرد.

به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده‌است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آنها را شکست می‌داده‌اند

مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبیان و گوتیان و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان ایرانی خود را در منطقه رواج کامل دادند.

منطقه امروزی کردستان در دوران باستان بخشی از امپراتوری آشور را تشکیل می‌داد. آشور بانیپال در سال ۶۳۳ پ م در گذشت. هوخشتره شاه ماد در حمایت از بابل به آشور اعلان جنگ داد. هوخشتره در سال ۶۱۴ پ م از کوه‌های زاگروس گذشت و ضمن تسخیر آبادی‌های آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، نبوپلسر پادشاه بابل به دیدار هوخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ایران و بابل تجدید شد. در سال ۶۱۳ پ. م. شاه آشور در نینوا بود مادها این شهر را نیز در سال ۶۱۲ پ. م. تسخیر کردند. نبوپلسر رهبر بابلی‌ها به همکاری با ماد روی اورد.

در دوره‌های بعدی این منطقه بخشی از امپراتوری‌های ماد، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت. در زمان ساسانیان منطقه امروزی عراق را ناحیه آسورستان یا دل ایرانشهر می‌نامیدند. بیشتر بخش شرقی منطقه امروزی کردستان عراق در زمان ساسانیان در استان شادپیروز قرار داشت. پروفسور ان لمبتون در تاریخ ایلات ایران از قول ابن بلخی می‌نویسد: کردان زبدگان لشکر ساسانی بودند.

[ویرایش] جمعیت و سرزمین کردستان

مقاله‌ اصلی:سرزمین کردستان

تمام سرزمین کردستان از زمان امپراتوری ماد تا سال ۱۵۱۴ میلادی یکی از ایالات ایران بود. در جنگ چالدران که بین نیروهای شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت بر اثر شکست ایران، بخشی از سرزمین کردستان از ایران جدا شد و نصیب عثمانی گردید. امپراتوری عثمانی سالها بر بخش جدا شده سرزمین کردستان از ایران، فرمان‌راندند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: سرزمین کردستان، سرزمینهای عربی، آسیای کوچک و بالکان تدریجا تقسیم و یا مستقل گردیدند. بخش جدا شده سرزمین کردستان از ایران، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار می‌گیرد.

به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا به برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به طور تقریبی ۲۵ میلیون نفر[۲] در منطقه‌ای به وسعت ۱۹۰۰۰۰ کیلو متر مربع است. ناحیه زیست کردزبانها عمدتاً کوهستانی است که از شرق به دامنه‌های شرقی کوه‌های زاگرس منتهی می‌شود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و سنندج امتداد می‌یابد. در طرف جنوب هم کرمانشاه، ایلام و بخش‌هایی ازلرستان و از طرف دیگر به کرکوک و موصل ختم می‌شود. از شمال به طرف ماردین، ویران‌شهر و اورفه امتداد یافته، آن گاه از شمال به طرف ملاطیه و حوزه رود فرات می‌رود تا به کمالیه می‌رسد. در قسمت‌های شمالی کردستان محدود به کوهستانهای مرگان‌داغ و هارال‌داغ است که به طرف ارزنجان و ارزروم امتداد می‌یابد. البته در تمام مناطق ذکر شده بسیاری اقوام غیر کردزبان نیز زندگی می‌کنند.

کوههای این منطقه در زمستانها پوشیده از برف است و در تابستانها با آب شدن برفها به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان می‌شود. چراگاههای آن که در دورانهای دور پرورش دهنده اسب‌های مادی بوده‌اند امروزه نیز برای چرای گوسفندهای عشایر و ایلات کرد از اهمیت به سزایی برخوردارند. مناطق کردستان اگر چه کوهستانی است اما همین مناطق کوهستانی دارای دره‌های وسیع و حاصلخیزی نیز است.

[ویرایش] زبان

مقاله‌ اصلی:زبان کردی

هنگامی که از زبان کردی سخن به میان می‌آید، مقصود زبانی است که کردها هم اینک با آن سخن می‌گویند. برخی از زبان شناسان و شرق شناسان غربی گفته‌اند که: این زبان از زبانهای هندواروپایی و خانواده‌های هند و ایرانی و در زمرهٔ زبانهای ایرانی است وبا زبان فارسی قرابت نزدیکی دارد.

کردی از ریشه زبان های ایران قبل از حمله اعراب به ایران، يعنی زبان پهلوی اشکانی است. این گويش از عربی و ترکی تأثير چندان نپذيرفته و کمابیش اصیل مانده است. زبان کردی دارای ادبی بسیار پهناور است. قديم‌ترين نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده. ^[۳۷]

کردی که اکثر کردها در (ایران، ترکیه، عراق و سوریه) با آن صحبت می‌کنند زبان ادبی و نیمه رسمی به شمار می‌رود و در کشور عراق از زمان اشغال قوای انگلیس (1918 م.) تاکنون در مدارس تدریس می‌شود.

زبان کردی شامل گویشهای متعددی است یکی کورمانجی شرقی یا مکری در سلیمانیه و سنه ؛ و یکی کورمانجی غربی در دیار بکر و رضائیه و ایروان و ارزروم و شمال سوریه و شمال خراسان. گروه اصلی دیگر یا گروه جنوبی در منطقه کرمانشاه و بختیاری. ^[۲۱].

کرمانجی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران و ترکیه، روستاهای تکاب وشاهیندژ، شرق ترکیه و شمال عراق است. سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران و همچنین در نیمه جنوبی کردستان عراق صحبت می‌شود. شهرهای اصلی سورانی‌زبان عبارتند از: مهاباد، سنندج، سلیمانیه، اربیل و کرکوک که بدان تکلم دارند. کرمانشاه دارای گویشهای کردی کلهری، لکی، فیلی است که در استان کرمانشاه و استان ایلام و مناطق هم مرز با این دو استان در کشور عراق یعنی استان دیاله و بخشهایی از کرکوک و موسل بدان تکلم دارند.

به نظر برخی از دانشمندان زبان شناس و شرق شناس قبایل ماد و پارس همزبان بوده و هر دو به یک گویش سخن می‌گفته‌اند. تئودور نولدکه خاورشناس آلمانی، معتقد است که زبان مادی بدون شک خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان پارسی باستان داشته، اکنون با کاوش در مناطق غرب ایران از مادها آثاری در تپه هگمتانه در دست است. پروفسور ن. مکنزی نوشته است[۳] که در نظر اول می‎توان انتظار داشت که منظور از زبان مادی زبان کردی است. معتبرترین زبانشناس زبان کُردی ولادیمیر مینورسکی نیز همین نظر [۴] را تایید می‌کند:

«اگر کردها از نوادگان مادها نباشند، پس برسر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمده‌است و این همه قبیله و تیرهٔ مختلف کرد که به یک زبان ایرانی و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم می‌کنند؛ از کجا آمده‌اند؟» (مینورسکی ۱۹۷۳)

پیدایش زبان کردی چگونه بوده است؟ آشکار است که زبان هر زاد و بومی زبان ساکنان آن است؛ اگر رویدادهای تاریخی باعث ایجاد تغییرات نژادی نشده باشد آن زبان همان زبان ساکنان دیرین آن سرزمین است. عکس این موضوع نیز صادق است. اینک ببینیم این موضوع در مورد زبان کردی چگونه صدق می‌کند؟

دورانی که، قوم ماد خود را به ایران کنونی و غرب آسیا رسانید با اقوام لولوبیان، گوتی، کاسی، (خوری یا هوری‌ها) - که در دامنه‌های آن سوی کوههای زاگرس می‌زیستند و تا حد مناسبی زندگی خود را سامان داده بودند و حکومت و تمدنی نسبتاً پیشرفته تأسیس کرده بودند – مواجه شدند.

مادها ظرف ۲۰۰ سال طومار این حکومتها را در هم پیچیدند و در سال ۶۱۲ پیش از میلاد مسیح امپراتوری بزرگ ماد را بنیان نهادند و بدین ترتیب زبان مادی به زبان رسمی بدل شد. از آن زمان تا هنگام انتشار اسلام در کردستان، سیزده قرن سپری شده‌است. در این مدت طولانی سرزمین ماد بزرگ و کوچک و سرزمین‌های دیگری که به سرزمین ماد ملحق شده اند؛ از حیث نظامی و سیاسی بسیار دست به دست شده‌اند. و قدرت سیاسی به دست افراد مختلفی - که زبان آنها با زبان مادها متفاوت بوده‌است - افتاده‌است. هر حکومتی هم که برسر کار آمده زبان خود را به عنوان زبان رسمی تحمیل کرده‌است. در اوضاع واحوال آن روزگاران، که تمامی بنیادهای اجتماعی کم رنگ شده و رو به افول نهاده بوده‌است، این جابه جایی درقدرت نمی‌تواند از تأثیر نهادن بر این بنیادها برکنار بوده باشد. تاریخ، برخی رویدادها را ثبت کرده‌است که طی آن، سلطهٔ سیاسی بریک سرزمین، تغییرات نژادی بنیادی و ایستایی زبان را در آن سرزمین باعث شده‌است. امروز ردپای تأثیر جابه جایی در قدرت را در شرق قلمرو امپراتوری ماد به وضوح می‌توآن دید. به عکس در بخشی از غرب سرزمین ماد، بنیادها همچنان دست نخورده مانده‌است. بلکه تسلط مادها وضعیت نژادی و زبانی برخی از سرزمین‌هایی را که بعدا به قلمرو مادها ملحق شد، تغییر داده و به مسیر توسعهٔ مادی کشانده‌است و به موازات بخش غربی قلمرو خود، آنها را توسعه داده‌است. بیشتر تاریخ شناسان پر آوازه براین باورند که، کردهای امروز نوادگان مادهای دیروزند.

زبان پارتی (پهلوانیک)، که به نظر زبان شناسان همراه با زبان مادی در زمرهٔ زبانهای شمال غربی، خانوادهٔ زبانهای ایرانی جای می‌گیرند؛ بیش از دیگر زبانها بر زبان کردی تأثیر نهاده‌است و امروزه رد پای این تأثیرات در گویش آیینی زبان کردی، دیده می‌شود.

هم‌زمان با سقوط و فروپاشی امپراتوری ساسانی و حمله اعراب به ایران در ایران، وقفهٔ تازه‌ای برای زبان کردی آغاز شد. زبان مادی در آن زمان به نسبت زبان رایج دوران اقتدار امپراتوری ماد، دستخوش تغییرات ۱۳۰۰ ساله شده‌ بود. به همان نسبت که زبان پارسی باستان پیشرفت کرده و به زبان دری / پارسیک تبدیل شده و آمادگی و ظرفیت آنرا یافته‌است که زبان پارسی کنونی از آن جدا شود؛ زبان مادی هم پیشرفت کرده و دستخوش چنان تحولات و دگرگونی‌هایی شده؛ که استخراج زبان کردی از آن ممکن شده باشد.

[ویرایش] دین و مذهب

کردها در استان‌های کرمانشاه و ایلام شیعه و بخشی اهل‌سنت هستند. در استان لرستان ایران جمعیت قابل ملاحظه‌ کرد شیعه‌ زندگی می‌کنند. کردهای خراسان نیز شیعه هستند. در استان‌ کردستان و بخش‌هایی از استان آذربایجان غربی اهل‌سنت هستند. در بین کردها نزدیک به ۵۰ هزار خانوار و شاید بیشتر یزیدی هستند. علاوه بر این، جمعیت قابل ملاحظه‌ای از کردها که به یارسان و اهل حق معروفند در میان کردها هستند که مرکز سکونت آنها منطقه دالاهو و کرماشان و بصورت پراکنده در کردستان است. سایر کردها نیز مسیحی یا یهودی هستند.

[ویرایش] بخش‌های کردنشین ایران

مقاله‌ اصلی: بخش‌های کردنشین ایران

نواحی کردنشین ایران شامل استان کردستان، بخش‌هایی از استان آذربایجان غربی، استان کرمانشاه، بخش‌هایی از ایلام و بخش‌هایی از لرستان است. در قسمت‌هایی از استان خراسان شمالی و قسمت‌هایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که مردم در آن مناطق به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند که‌ از این میان می‌توان به‌ مناطق: اسفراین، بجنورد، شیروان، قوچان، درگز، چناران و باجگیران اشاره‌ نمود. مردم کردتبار این مناطق بنا به روایت تاریخ از ایل افشار هستند که در زمان شاه اسماعیل از منطقه جنوب دریاچه اورمیه به این نواحی برای محافظت از قلمرو شاه اسماعیل کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه اسماعیل آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و استفاده از آنان در مقابله با حملات بی امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند. ^[۳۸]

طبق قانون اساسی ایران تدریس ادبیات زبان‌های قومی از جمله زبان کردی در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است (اصول پانزدهم و نوزدهم) ولی در عمل تا امروز انجام نیافته‌است. همچنین در ایران تأسیس و انتشار رسانه‌های همگانی به زبان‌ها و یا گویش‌های منطقه‌ای کاملاً آزاد است، البته باز هم این را باید اضافه کرد که این قانون است و در عمل انتشار رسانه‌ها به زبان کردی با محدودیت روبرو است. [۵]

استفاده از نام‌های مادی که مستقیما به پادشاهان و سرداران ماد یا اعلام فرهنگی آنها مرتبط است در نام‌های کردی به وفور کاربرد دارد.#پانویس

[ویرایش] پانویس

۱. از نام‌های کردی مورد استفاده در بین مردم که با تاریخ ماد مرتبط است می‌توان به: آباکو آترین آتوی آرباکو آرتیکا و... همه این نام‌های از مدخل ۱ تا ۴۰ یکی از کتب مربوط به نامهای کردی و بخش حرف آ برداشت شده که خود ناشی از وسعت این نام‌های است.

[ویرایش] مراجع

1. ↑ کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین - ح. بهتویی - ۱۳۷۷ - تهران.
2. ↑ ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران. علی میرنیا. ناشر نسل دانش. ایران. ۱۳۶۸.
3. ↑ آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد و کردهای قم. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
4. ↑ کردها نوادگان مادها - و. مینورسکی - ۱۳۸۲ نشر: ژیار
5. ↑ ـ سیسیل جی ادموندز: کردها، ترک‌ها، عرب‌ها ص ۱۳، ترجمه یونسی
6. ↑ بنیان‏های تاریخی کردان
7. ↑ و. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص ۴۲-۵۱،
8. ↑ ایران، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰
9. ↑ آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد و کردهای قم. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
10. ↑ و. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص ۴۲-۵۱،
11. ↑ [۱]
12. ↑ محمد معين فرهنگ فارسى (متوسط) شش جلدى، انتشارات اميركبير، تهران 1362
13. ↑ احسان يارشاطر: زبانها و لهجه هاى ايرانى: مقدمه لغتنامه دهخدا. تهران 1337
14. ↑ محمد معين فرهنگ فارسى (متوسط) شش جلدى، انتشارات اميركبير، تهران 1362
15. ↑ احسان يارشاطر: زبانها و لهجه هاى ايرانى: مقدمه لغتنامه دهخدا. تهران 1337
16. ↑ Encyclopaedia Iranica، سرواژهٔ Kurdish language
17. ↑ بنیاد مطالعات ایران،‌ بازدید: مه ۲۰۰۹.
18. ↑ Encyclopaedia Iranica، سرواژهٔ Kurdish language
19. ↑ ایران، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰
20. ↑ ایران، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰
21. ↑ ^{۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲} زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
22. ↑ McDowall, David. ۲۰۰۰. A modern history of the Kurds. London: I.B. Tauris. p۹.
23. ↑ McDowall, David. ۲۰۰۰. A modern history of the Kurds. London: I.B. Tauris. p.۹.
24. ↑ ایزدپناه، ح.: فرهنگ لری، ناشر حمید ایزدپناه، ۱۳۴۳خ.
25. ↑ ایزدپناه، ح.: فرهنگ لکی، موسسه فرهنگی جهانگیری، تهران ۱۳۶۷خ، ص ۱۱.
26. ↑ قومیت‌ها در بوستان سعدی، بازدید: ژوئن ۲۰۰۹.
27. ↑ ایرانشهر-جلد اول ۱۳۴۲- یونسکو- کمیسیون ملی یونسکو در ا یران ص۹۷
28. ↑ کردها نوادگان مادها - و. مینورسکی - ۱۳۸۲ نشر: ژیار
29. ↑ ـ سیسیل جی ادموندز: کردها، ترک‌ها، عرب‌ها ص 13، ترجمه یونسی
30. ↑ بنیان‏های تاریخی کردان
31. ↑ و. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص 42-51،
32. ↑ Kreyenbroek, Philip G., and Stefan Sperl. 1992. The Kurds: a contemporary overview. Routledge/SOAS contemporary politics and culture in the Middle East series. London: Routledge. p.70
33. ↑ کردها نوادگان مادها - و. مینورسکی - ۱۳۸۲ نشر: ژیار
34. ↑ ـ سیسیل جی ادموندز: کردها، ترک‌ها، عرب‌ها ص 13، ترجمه یونسی
35. ↑ بنیان‏های تاریخی کردان
36. ↑ و. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص 42-51،
37. ↑ دا نشنامه كوچك <
38. ↑ ک.توحدی, حرکت تاریخی کرد به خراسان, انتشارات توس و اسفند, ۱۳۶۶ و ۱۳۷۸.

• صفا، ذبیح اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (۸جلد)، انتشارات فردوس.
• تاریخ ایران، سرپرسی سایکس، ۱۳۵۵.
• کتاب تاریخ ایران دکتر خنجی PDF

[ویرایش] جستارهای وابسته

ن . ب . و مردم کرد مردم کرد زبان کردی • تاریخ کردستان • سرزمین کردستان • بخش‌های کردنشین ایران • کردستان عراق • کردستان ترکیه • کردستان سوریه • موسیقی کردی • فهرست سرشناسان کرد ایران

[ویرایش] پیوند به بیرون

• ناگفته‌هایی از سایه‌های تاریخ کردستان و انقلاب ایران

• طالبانی: استقلال کردستان از عراق مطرح نیست

• درباره تاریخ معاصر کردستان

• کردها؛ ایران؛ انقلاب اسلامی

• «تاریخ مدرن کردها» PDF

• وب‌گاه تحقیقاتی کردستان

• نجات کردستان

• وب‌گاه ژورنالیست

• تاریخ موجودیت کردان و نقش آنها در پایداری و استقلال ایران

ن . ب . و مناطق کرد زبان  ترکیه (کردستان) • ‎ ایران (استان‌های کردستان، کرمانشاه، آذربایجان غربی، خراسان شمالی، ایلام) •  عراق ( کردستان) •  سوریه (کردستان)