استان خراسان رضوی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۶°۱۷′۵۳″ شمالی ۵۹°۳۶′۲۱″ شرقی / ۳۶.۲۹۸۰° شمالی ۵۹.۶۰۵۷° شرقی / 36.2980; 59.6057

خراسان رضوی
IranRazaviKhorasan-SVG.svg
مرکز مشهد
مساحت ۱۱۸٬۸۵۴ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۰) ۵٬۹۹۴٬۴۰۲
پراکندگی ۴۷ نفر
تعداد شهرستان‌ها ۲۸
منطقه زمانی IRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی) IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
نماینده ولی فقیه عباس واعظ طبسی
استاندار علیرضا رشیدیان

استان خراسان رضوی یکی از استان‌های خراسان در شمال شرقی ایران به مرکزیت مشهد است که از شمال با ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از غرب با استان سمنان، از جنوب غربی و جنوب با استان خراسان جنوبی و از شرق با افغانستان همسایه است. این استان در سال ۱۳۸۳ با تقسیم استان خراسان به سه استان ایجاد شد. استان خراسان رضوی بین مدار ۵۶ درجه و ۱۹ دقیقه تا ۶۱ درجه و ۱۶ دقیقه طول شرقی و ۳۳ درجه و ۵۲ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۴۲ دقیقه عرض جغرافیایی شمالی قرار گرفته است. مساحت این استان ۱۱۸٬۸۵۴ کیلومتر مربع بوده که از این نظر جهارمین استان بزرگ کشور است.

واژهٔ رضوی در نام این استان، به مقبرهٔ علی بن موسی الرضا در مرکز این استان اشاره دارد.

خراسان رضوی از ۲۸ شهرستان، ۷۰ بخش و ۱۶۴ دهستان تشکیل شده‌است.[۱]

تاریخ[ویرایش]

خراسان، در طول تاریخ شاهد ظهور و سقوط سلسله‌ها و دولت‌های بسیاری در قلمرو خود بوده است. اقوام مختلف اعراب، ترک‌ها، کردها، مغول‌ها، ترکمن‌ها و افغان‌ها زمان به زمان به این منطقه تغییرات را به ارمغان آورده‌اند.

جغرافی‌دانان باستان، ایران را به هشت بخش تقسیم کرده‌اند که خراسان بزرگ شکوفاترین و بزرگترین قلمرو بوده‌است.

امپراتوری اشکانیان برای چندین سال در نزدیکی مرو در خراسان مستقر بوده است. در دوران ساسانیان نیز استان توسط یک سپهبد که پادگوسبان نامیده می‌شده و چهار مرگراوس (margraves) که هر یک، فرمانده یکی از چهار بخش استان بوده‌اند، حکومت می‌شده‌است.

در دوران فتوحات مسلمانان در ایران، خراسان به چهار بخش تقسیم گردید و هر بخش به اسم شهر بزرگ خود یعنی نیشابور، مرو، هرات و بلخ نامیده شدند.

پیشینه[ویرایش]

قدیمی ترین آثار حیات انسانی در ایران ، شامل تعدادی ادوات و دست افزارهای سنگی . با قدمت تخمینی 800 هزار سال قبل ، متعلق به دوران پارینه سنگی قدیم ، از بستر رودخانه کشف رود مشهد بدست آمده است . در حالی که قدیمی ترین مکانهای استقرار انسان ، حداکثر با قدمت 100 هزار سال در نواحی دیگر ایران نظیر آذربایجان ، لرستان و غیره شناسایی شده اند .

از آن پس آثار و شواهد زندگی بیشماری از دوران نوسنگی تا آغاز دوران تاریخی در جلگه مشهد ، دره اترک علیا (قوچان) ، جلگه درگز ، بجنورد ، تربت حیدریه ، بیرجند وغیره شناسایی شده اند. این شواهد و آثار به اقوام و ساکنان اولیه و بومی خراسان مربوط می شود که بنا به عقیده برخی محققان به عنوان اقوام آسیایی شهرت یافته اند و سراسر آسیای غربی از مدیترانه تا ترکستان و دره سند را فرامی گیرد. ولی در حقیقت مهمترین مقطع تاریخ خراسان در سرآغاز دوران تاریخی ایران با ورود اقوام آریایی به فلات ایران پیوند می خورد . در این واقعه که در آغاز هزاره اول ق.م اتفاق افتاد ، آریایی ها تازه وارداز طریق خراسان به سمت نجد ایران پیش رفتند و بخش اعظم آنها آنچنان که از توصیفات اوستا برمی آید ، در خراسان و سیستان مستقر شدند و شاید به همین دلیل است که عمده حوادث آغاز تاریخ ایرانیان که در دو منبع اوستا و شاهنامه فردوسی ذکر شده است در مشرق ایران و در واقع در خراسان بزرگ رخ می دهد .

استان خراسان رضوی، قسمت نسبتا کوچکی از خراسان تاریخی است. سرزمینی که در گذشته نواحی بسیار گسترده ای را در بر می گرفته و قلمرویی یکپارچه داشته است. اما امروزه بخشی از آن شامل سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و قسمت هایی از استانهای دیگر، در کشور ایران واقع است و بخشهای بزرگ تری از آن در کشور افغانستان و جمهوری های شمال و شمال شرق ایران قرار دارد. خراسان بزرگ تاریخی، یکی از کانون های شکل گیری تمدن بشری بوده و چه در دوران های کهن و پیش از اسلام و چه در دوران تمدن اسلامی ، مردمانی هوشمند و سخت کوش در آن می زیسته اند که در پیدایش و گسترش دانش و فرهنگ و پدید آوردن عناصر تمدنی نقش بسزایی ایفا کرده اند.

جمعیت[ویرایش]

جمعیت شهرهای بزرگ خراسان رضوی
نام شهرستان جمعیت
مشهد مشهد ۲٬۷۶۶٬۲۵۸
نیشابور نیشابور ۲۳۹٬۱۸۵
سبزوار سبزوار ۲۳۱٬۵۵۷
تربت حیدریه تربت حیدریه ۱۳۱٬۱۵۰
قوچان قوچان ۱۰۳٬۷۶۰

جمعیت خراسان رضوی بر اساس آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۹۰)، برابر ۵٬۹۹۴٬۴۰۲ نفر است که دومین استان ایران از نظر جمعیت محسوب می‌شود. این جمعیت، شامل ۲٬۹۹۹٬۵۲۹ نفر (۵۰٫۰۴٪) مرد و ۲٬۹۹۴٬۸۷۳ نفر (۴۹٫۹۶٪) زن می‌باشد. ۴٬۳۱۱٬۲۱۰ نفر (۷۱٫۹٪) در مناطق شهری و ۱٬۶۸۲٬۴۰۵ نفر (۲۸٫۱٪) در مناطق روستایی ساکن هستند. هم چنین ۷۸۷ نفر (۰٫۰۱٪) به صورت غیر ساکن در این استان زندگی می‌کنند.[۲]

همچنین بر اساس نتایج سرشماری ۱۳۹۰ از کل جمعیت استان تعداد ۲۰۵٫۸۵۹ با تابعیت افغانستان ، ۶٫۶۱۹ نفر با تابعیت عراق و ۴٫۱۹۰ نفر از دیگر کشورها می باشد . براین اساس ۳.۶ درصد ساکنان استان غیر ایرانی هستند.

بر اساس آمار سرشماری ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ رشد جمعیت خراسان رضوی ۱٫۶۸٪ است که اندکی بالاتر از نرخ رشد جمعیت ایران در این مدت (۱٫۶۴٪) می‌باشد.[۲][۳]

شهر مشهد که مرکز خراسان رضوی است، بزرگترین شهر این استان نیز به شمار می‌رود که جمعیت آن، ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ نفر (معادل ۴۶٫۱٪ جمعیت استان) می‌باشد. (برای اطلاعات بیشتر، فهرست شهرهای استان خراسان رضوی را ببینید) هم‌چنین شهرستان مشهد با دارا بودن ۳٫۰۶۹٫۹۴۱ نفر (معادل ۵۱٫۲٪ جمعیت استان) پر جمعیت‌ترین شهرستان خراسان رضوی است. فهرست بزرگترین شهرهای خراسان رضوی در جدول مشاهده می‌شود.

رویدادهای جمعیتی سال ۱۳۹۳ استان خراسان رضوی[۴][ویرایش]

  • ولادت ثبت شده : ۱۴۹٫۲۳۵
  • وفات ثبت شده: ۳۷٫۰۱۹
  • ازدواج ثبت شده: ۶۹٫۲۰۰
  • طلاق ثبت شده: ۱۸٫۶۰۳
  • پنج نام اول پسران: امیر علی ، ابوالفضل ، محمد طاها ، امیر حسین ، محمد
  • پنج نام اول دختران: فاطمه ، زهرا ، نازنین زهرا ، یسنا ، زینب

تاریخچه تقسیمات استان[ویرایش]

از قرن ۹ هجری قمری نام خراسان بر تمام ایالات اسلامی در شرق کویر لوت تا هندوکش به استثنای سیستان و بلوچستان و قهستان در جنوب اطلاق می گردیده است .پس از جنگ هرات در سال 1249 ه.ش خراسان به دو قسمت تجزیه شد و قسمتی که در غرب رود خانه هریرود واقع بود جزو ایران و شرق آن ضمیمه افغانستان گردید . در سال 1285ه.ش ایران به چهار ایالت بزرگ تقسیم شد که عبارت بودند از آذربایجان ،کرمان و بلوچستان ، فارس و بنادر و خراسان و سیستان . ازآن زمان تا سال 1316 ه.ش که اولین قانون تقسیمات کشوری در مجلس شورای ملی تصویب گردیده بود . بر هر ایالت یک والی و در هر ولایت یک حاکم حکومت می کرده است . در سال 1316 بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب مجلس شورای ملی ، کشور به 10 استان و 49 شهرستان تقسیم گردید که هر شهرستان شامل چند بخش و هر بخش شامل چند دهستان می گردید .خراسان نیز به 7شهرستان بجنورد ، بیرجند، سبزوار، قوچان، گناباد ، مشهد و تربت حیدریه تقسیم شد . در سال 1329شهرستانهای درگز ، نیشابور ، فردوس و کاشمر نیز تشکیل شد .و شهرستانهای استان به 11 شهرستان ارتقاء یافت .درسال 1335 شهرستان درگز ضمیمه قوچان گردید و دو شهرستان تربت جام و طبس به وجود آمدند . در سال 1339 مجددا درگز به شهرستان تبدیل شد . و شهرستانهای شیروان و اسفراین نیز ایجاد شدند . در سال 1354 بخش باخرز تربت جام به مرکزیت شهر تایباد از بخش به شهرستان تبدیل شد . در سال 1359 نام آن به تایباد تغییر یافت . همچنین در سال 1359 بخش قائنات شهرستان بیرجند به شهرستان قائنات تبدیل شد و تا سال 1362 خراسان شامل 17 شهرستان و 53 بخش و 211دهستان بوده است .

با پایان یافتن اجرای مرحله اول این قانون ، تشکیل شهرستانهای نهبندان ، سرخس و خواف در تاریخ 14/5/1368 و چناران در 14/1/69 همزمان با بخشهای شوسف ، مرز داران ، سنگان ، و گلبهار به تصویب رسید . ایجاد بخشهای باخرز در شهرستان تایباد ، سربیشه در بیرجند ، سرحد در شیروان ، جوین ورودآب و خوشاب در سبزوار ، میان جلگه در نیشابور ، زیر کوه در قائنات ، فاروج در قوچان و جلگه زاوه در تربت حیدریه نیز به تدریج به تصویب رسید و در پی آن تابعیت دهستانهای استان در شهرستانهای استان به 21و تعدادبخشها به 67رسید .

ایجاد شهرستان فریمان نیز در سال 1372 همراه با بخش قلندر آباد مورد تصویب واقع شد و بخشهای زوزن همراه دهستان کیبرو بستان در شهرستان خواف و نیمبلوک در قائنات ، بخش نصر آباد همراه دهستان کاریزان در تربت جام ، بخش گرمخان با دهستان گرمخان در شهرستان بجنورد ، بخش جلگه رخ با دهستان رقیچه در تربت حیدریه ، بخش کاخک در گناباد و بخش رضویه و دهستان کنه بیست در شهرستان مشهد ، بتدریج تصویب و ابلاغ شد.

در تاریخ 21/3/1374 ایجاد شهرستان بردسکن همراه با بخش انابد و دهستان درونه آن مورد تصویب قرار گرفت . ایجاد شهرستان جاجرم نیز در تاریخ 4/2/76 به تصویب رسید .درسال 1380 شهرستان طبس از خراسان منتزع و به استان یزد الحاق گردید. درسال 1381 شهرستان رشتخوار و در سال1382 ایجاد شهرستانهای خلیل آباد و کلات به تصویب رسید. در سال 1383 قانون تقسیم استان خراسان به سه استان تصویب شد؛ طبق این قانون استان خراسان به سه استان به شرح ذیل تقسیم گردید:

  1. استان خراسان شمالی به مرکزیت بجنورد شامل شهرستانهای شیروان ،‌ بجنورد ، جاجرم ، مانه و سملقان ، اسفراین و بخشهای تابعه و بخش فاروج منتزع از‌شهرستان قوچان.
  2. استان خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند شامل شهرستانهای بیرجند ،‌ نهبندان ، سربیشه و بخش سرایان منتزع از شهرستان فردوس و بخشهای تابعه.
  3. استان خراسان رضوی به مرکزیت مشهد شامل شهرستانهای مشهد، قوچان (‌به‌استثنای بخش فاروجدرگز ، چناران ، سرخس ، فریمان ، تربت‌جام ، تایباد ،‌ تربت حیدریه، فردوس (به استثناء بخش سرایانقائن ، خواف و رشتخوار ، کاشمر ،‌ بردسکن ، نیشابور ، سبزوار ، گناباد ، کلات و خلیل آباد و بخشهای تابعه.


بعدازآن درسال1384 شهرستان مه ولات و سپس شهرستانهای بینالود (طرقبه ، شاندیز ) و تخت جلگه (فیروزه) ، درسال 1386 به تصویب رسید. درسال 1387 شهرستانهای بجستان ، جوین ، جغتای ، زاوه به تصویب هیات دولت رسید.درسال 1389 نیز ایجاد شهرستانهای خوشاب و باخرز به تصویب رسید. شهرستان داورزن درسال 1391 ازتصویب هیات دولت گذشت که در روز 22 بهمن سال 1391 فرمانداری آن افتتاح وآغاز به کارنموده است .

بر این اساس هم اکنون استان خراسان رضوی با وسعتی حدود 117769 کیلومترمربع معادل هفت درصد مساحت کل کشور و متشکل از 28 شهرستان ،70 بخش ، 72 شهر و 164 دهستان می باشد.

اقتصاد[ویرایش]

اقتصاد خراسان رضوی، تا حدودی وابسته به درآمد ملی نفت است. کشاورزی در دهه‌های گذشته، به دلیل عواملی چون برداشت بی‌رویه آب و خشکسالی، با مشکل جدی مواجه شده‌است. البته در سال‌های اخیر، بخش صنعت استان گسترش قابل توجهی یافته‌است.[نیازمند منبع]

کشاورزی[ویرایش]

صنعت[ویرایش]

شهرک های صنعتی استان خراسان رضوی [۵][ویرایش]

  • بجستان (منطقه محروم)
  • تايباد(منطقه محروم)
  • تربت جام
  • تربت حيدريه1
  • تربت حيدريه2
  • جوين(منطقه محروم)
  • چرمشهر(منطقه محروم)
  • چناران
  • خيام(نيشابور)
  • درگز(منطقه محروم)
  • سبزوار
  • عطار
  • فريمان(منطقه محروم)
  • فن آوري صنايع غذايي
  • قوچان
  • قوچان2
  • کاشمر-بردسكن
  • کاشمر(2)
  • گناباد
  • مشهد-بينالود
  • مشهد-طوس
  • مشهد-کاويان(منطقه محروم)
  • مشهد-کلات
  • مشهد-ماشين سازي
  • ناحيه امان آباد مشهد
  • ناحيه صنعتي باخرز تايباد(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي جغتاي سبزوار(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي خردگرد خواف (منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي خليل آباد(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي خوشاب سبزوار
  • ناحيه صنعتي رباط سنگ تربت حيدريه (منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي رشتخوار(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي زاوين كلات (منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي كاخك گناباد(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي كمال اباد نيشابور(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي كوثرگناباد(منطقه محروم)
  • ناحيه صنعتي مه ولات(منطقه محروم)

گردشگری[ویرایش]

جغرافیا[ویرایش]

ارتفاعات[ویرایش]

استان خراسان رضوی به سبب وسعت زیاد ازنظر شرایط طبیعی بسیار متنوع و هر یک از نواحی مختلف آن دارای ویژگی های خاصی است .این استان از شمال و شمال شرق به طول تقریبی 6/531 کیلومتر دارای مرز مشترک باکشورترکمنستان وازشرق به طول حدود 302کیلومتر مرز مشترک باکشورافغانستان دارد ارتفاعات استان رامی توان به ارتفاعات شمالی و جنوبی تفکیک کرد . ارتفاعات شمال خراسان عموما شرقی – غربی هستند حال آنکه ارتفاعات جنوب استان ،امتداد شمالی – جنوبی دارند . بلندترین نقطه استان قله بینالود در 3615 متری و پست ترین نقطه استان در دشت سرخس با ارتفاع 299متر از سطح دریا واقع شده است.

آب و هوا[ویرایش]

این استان از نظر بارندگی و رطوبت دارای بارندگی نسبی و متوسط می باشد.در سال 1389 شهرستان قوچان با 296 میلی متر بالاترین میزان بارندگی سالیانه و گناباد با 71 میلی متر کمترین میزان بارندگی سالیانه رادربین مراکز شهرستانهای دارای ایستگاه هواشناسی دارابوده است.

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «لیست تقسیمات کشوری - بخش». وزارت کشور. بازبینی‌شده در ۱۱ اسفند ۱۳۹۳. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «نتایج سرشماری ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲. 
  3. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  4. «سالنامه آماری ۱۳۹۳». اداره کل ثبت احوال خراسان رضوی. 
  5. «شرکت شهرک های صنعتی استان خراسان رضوی». 

«استانداری خراسان رضوی». 

پیوند به بیرون[ویرایش]