کردستان ایران

باغ امانیه از بالای آبیدرشهر

برای دیگر کاربردها، کردستان ایران (ابهام‌زدایی) را ببینید.

کردستان را اغلب دانشوران منطقهٔ با اکثریت قومی کرد تعریف می‌کنند. اولین بار سلطان سنجر سلجوقی ایران ایالتی به این نام به مرکزیت بهار تاسیس کرد. در ۱۵۱۴ کردستان بین ایران و عثمانی تقسیم شد. کردستان ایران یا کردستان خاوری نام بخشی از کردستان است که در ایران واقع شده است.

نواحی کُردنشین ایران شامل: قسمت غربی استان آذربایجان غربی از ناحیه ماکو شروع می‌شود و با در برگرفتن نیمهٔ غربی استان و شهرهای جنوب غربی دریاچه ارومیه، شامل دیگر استان‌های غرب ایران یعنی استان کردستان، کرمانشاه و ایلام می‌شود. در استان آذربایجان غربی قسمت غربی شهرستانهای، ارومیه، ماکو، خوی، سلماس و در قسمت جنوب استان آذربایجان غربی، شهرستانهای اشنویه،مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت، کردنشین هستند. بخش‌هایی از خراسان: در قسمت‌های از استان خراسان شمالی و قسمت‌هایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که مردم در آن مناطق به کرمانجی صحبت می‌کنند که از این میان می‌توان به مناطق: اسفراین، بجنورد، شیروان، قوچان، درگز، چناران و باجگیران اشاره نمود. مردم کردتبار منطقهٔ خراسان بنا به منابع تاریخی نوادگان کردهایی هستند که در زمان شاه عباس از منطقه باختری دریاچه ارومیه به این نواحی برای نگاهداری از مرزهای ایران کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و بکار بردن آنان در مقابله با حملات بی‌امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند و همچنین در مناطقی از استان‌های گیلان، قم، قزوین، فارس و مازندران و بلوچستان و همدان نیز جمعیتهای پراکنده کرد زندگی می‌کنند.

مناطق گردشگری طبیعی و باستانی وباستانی

کردستان در بخش کوهستانی و پر بارش ایران قرار دارد همین امر سبب به وجود امدن رود های پراب و طییعت سرسبز حاشیه ان شده است . وجود اب در دیرباز مورد توجه مردمان باستان بوده است تا در انجا سکونت گزینند. وجود اب و مهاجرت ماد ها به کردستان ضمینه را برای تشکیل امپراطوری های بزگ به وجو اورد که اسار ان همچنان این دیار قابل مشاهده است .

مناظراطراف جاده سنندج، کامیاران.

وضعیت ثبت ونگهداری اثار باستانی کردستان ایران

استان	شهر	نام اثر	وضعیت
اذربایجان غربی	تکاب	تخت سلیمان	ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
اذربایجان غربی	چالدران	کلیسای سور سور	ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
اذربایجان غربی	چالدران	قره کلیسا	ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
اذربایجان غربی	مهاباد	غارسولان	ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه	کرمانشاه	بیستون	ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه	کرمانشاه	طاق بستان	در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه	کنگاور	معبد اناهیتا	در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه	سرپل ذهاب	قلعه یزد گرد	ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه	روانسر	غار قوری قلعه	در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کرمانشاه	روستای ریجاب	روستای تاریخی وگردشگر ریجاب	ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کردستان	روستای هورامان	روستای تاریخی وگردشگر هورامان	ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کردستان	مریوان	دریاچه زیوار	در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران

اسامی رودهایی که از کردستان سر چشمه می گیرند

استان	محل سرچشمه	نام	حوضه ابریز
کردستان	چهل چشمه ( اطراف سقز)	قزل ازون (سفید رود)	دریای خزر
کرمانشاه	به هم پیوستن رود های روانسر و پراو (رود سیمره)	کرخه	رود دجله
اذر بایجان غربی	کوهستان های سقز و مهاباد وعراق و بانه	سیمینه رود	دریاچه ارومیه
کردستان	کوهای چهل چشمه( اطراف سقز )	زرینه رود رود	دریاچه ارومیه
اذربایجان غربی	( کردستان ) ترکیه	ارس	دریاچه ارومیه

تاریخ

چند مرد کرد در سال ۱۲۵۲ هجری خورشیدی

سواران کرد در کوههای قفقاز؛ نیویورک تایمز، ۳ بهمن ۱۲۹۳ ه. خ.

نوشتار اصلی: تاریخ کردها

به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده‌است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آنها را شکست می‌داده‌اند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبیان و گوتیان و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج کامل دادند. زبانهای کردی (سورانی/کرمانجی) با سایر زبانهای ایرانی مانند فارسی و بختیاری و تالشی و گیلکی و بلوچی از یک ریشه واحد هستند..

• گوتی‌ها امروزه بعنوان اجداد کردها یا اقوامی پروتو کردشناخته شده‌اند.
• گرنوت وینفوهر بیشتر کردی را نزدیک به زبان پهلوی اشکانی میداند.

• در دوره‌های تاریخ، منطقه کردستان بخشی از امپراتوری‌های ماد، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت
• پس از حمله مغول، منطقه جبال به دو بخش نامساوی عراق عجم، بزرگتر و در سمت شرق، و کردستان، کوچکتر و سمت غرب، که کرمانشاه نیز جزئی از آن بود تقسیم گشت.
• در زمان غازان خان، کردستان شرقی یکی از نواحی ایران بود. در دوره صفوی، کردستان یکی از چهار ولایت ایران بود. در دوره سلطنت شاه عباس اول کردستان یکی از ایالات ایران بود و والی آن یکی از پنج والی ایران بود. کردستان یکی از ولایات عصر زند بود. طبق قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶، کردستان بخشی از استان غرب بود. در ۱۳۴۴، ایران به سیزده استان تقسیم شد که کردستان یکی از آنها بود.

در قرن نوزدهم، کرمانشاه اهمیت تجاری و استراتژیک زیادی یافت و مرکز کردستان ایران شد. کرمانشاه ولایتی مجزا از اردلان را شکل داد. مرکز اردلان، که کردستان هم خوانده می‌شد، سنه بود. در ۱۸۰۶، فتحعلیشاه بزرگترین پسرش محمدعلی میرزا را به حکومت کل کردستان و لرستان منصوب کرد. او ارتشی به مربیگری فرانسویان تشکیل داد و در دوره او کرمانشاه سدی در برابر پیشروی عثمانی شد.

زبان

هنگامی که از زبان کردی سخن به میان می‌آید، مقصود زبانی است که کردها هم اینک با آن سخن می‌گویند. زبان شناسان و شرق شناسان غربی گفته‌اند که: این زبان از زبانهای هندواروپایی و خانواده‌های هند و ایرانی و در زمرهٔ زبانهای ایرانی است و با زبان فارسی شباهت بسیاری دارد. احمد کسروی، در شیخ صفی و تبارش، تاریخ تبار و زبان مردم آذربایجان می‌نویسد: پیش از صفوی هیچ شاعر ترک گویی در آذربایجان پیدا نشد و همگی مردم هر که ماد و آریایی تبار بودند به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند که همانند فارسی و لری و کردی بود. حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد:پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌زبان) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنانکه اعراب را کردهای سورستان.

کردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از حمله اعراب به ایران است. زبان کردی دارای ادبی بسیار پهناور است. قدیم‌ترین نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله‌ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده.

زبان کردی شامل گویشهای متعددی است یکی کورمانجی شرقی یا مکری در بوکان، سلیمانیه و سنه؛ و یکی کورمانجی غربی در شمال اذربایجان غربی و شمال خراسان. گروه اصلی دیگر یا گروه کردی جنوبی در منطقه کرمانشاه زندگی می‌کنند..

کرمانجی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران، روستاهای تکاب وشاهیندژ، است. سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران شهرهای اصلی سورانی‌زبان عبارتند از: بوکان، مهاباد، سنندج، شهرهای کردنشین جنوبی آذربایجان غربی به گویش مکریانی تلکم می‌کنند. کردی جنوبی دارای لهجه‌های کردی کرمانشاهی، کلیایی، سنجابی، کلهری و فیلی است که در استان کرمانشاه و بخش‌هایی از استان ایلام بدان تکلم دارند.

به نظر دانشمندان زبان شناس و شرق شناس قبایل ماد و پارس همزبان بوده و هر دو به یک گویش سخن می‌گفته‌اند. تئودور نولدکه خاورشناس آلمانی، معتقد است که زبان مادی بدون شک خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان پارسی باستان داشته، اکنون با کاوش در مناطق غرب ایران از مادها آثاری در تپه هگمتانه در دست است. پروفسور ن. مکنزی نوشته است که در نظر اول می‎توان انتظار داشت که منظور از زبان مادی زبان کردی است. معتبرترین زبانشناس زبان کُردی ولادیمیر مینورسکی نیز همین نظر [۵] را تایید می‌کند:

«اگر کردها از نوادگان مادها نباشند، پس برسر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمده‌است و این همه قبیله و تیرهٔ مختلف کرد که به یک زبان ایرانی و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم می‌کنند؛ از کجا آمده‌اند؟» (مینورسکی ۱۹۷۳)

مادها در سال ۶۱۲ پیش از میلاد مسیح امپراتوری بزرگ ماد را بنیان نهادند و بدین ترتیب زبان مادی به زبان رسمی بدل شد. از آن زمان تا هنگام انتشار اسلام در کردستان، سیزده قرن سپری شده‌است. در این مدت طولانی سرزمین ماد بزرگ و کوچک و سرزمین‌های دیگری که به سرزمین ماد ملحق شده‌اند؛ از حیث نظامی و سیاسی بسیار دست به دست شده‌اند. و قدرت سیاسی به دست افراد مختلفی - که زبان آنها با زبان مادها متفاوت بوده‌است - افتاده‌است. هر حکومتی هم که برسر کار آمده زبان خود را به عنوان زبان رسمی تحمیل کرده‌است. در اوضاع واحوال آن روزگاران، که تمامی بنیادهای اجتماعی کم رنگ شده و رو به افول نهاده بوده‌است، این جابه جایی درقدرت نمی‌تواند از تأثیر نهادن بر این بنیادها برکنار بوده باشد. تاریخ، برخی رویدادها را ثبت کرده‌است که طی آن، سلطهٔ سیاسی بر یک سرزمین، تغییرات نژادی بنیادی و ایستایی زبان را در آن سرزمین باعث شده‌است. امروز ردپای تأثیر جابه جایی در قدرت را در شرق قلمرو امپراتوری ماد به وضوح می‌توآن دید. به عکس در بخشی از غرب سرزمین ماد، بنیادها همچنان دست نخورده مانده‌است. بلکه تسلط مادها وضعیت نژادی و زبانی برخی از سرزمین‌هایی را که بعداً به قلمرو مادها ملحق شد، تغییر داده و به مسیر توسعهٔ مادی کشانده‌است و به موازات بخش غربی قلمرو خود، آنها را توسعه داده‌است. بیشتر تاریخ شناسان پر آوازه براین باورند که، کردهای امروز نوادگان مادهای دیروزند.

زبان پارتی (پهلوانیک)، که به نظر زبان شناسان همراه با زبان مادی در زمرهٔ زبانهای شمال غربی، خانوادهٔ زبانهای ایرانی جای می‌گیرند؛ بیش از دیگر زبانها بر زبان کردی تأثیر نهاده‌است و امروزه رد پای این تأثیرات در گویش آیینی زبان کردی، دیده می‌شود.

هم‌زمان با سقوط و فروپاشی امپراتوری ساسانی و حمله اعراب به ایران در ایران، وقفهٔ تازه‌ای برای زبان کردی آغاز شد. زبان مادی در آن زمان به نسبت زبان رایج دوران اقتدار امپراتوری ماد، دستخوش تغییرات ۱۳۰۰ ساله شده بود. به همان نسبت که زبان پارسی باستان پیشرفت کرده و به زبان دری / پارسیک تبدیل شده و آمادگی و ظرفیت آنرا یافته‌است که زبان پارسی کنونی از آن جدا شود؛ زبان مادی هم پیشرفت کرده و دستخوش چنان تحولات و دگرگونی‌هایی شده؛ که استخراج زبان کردی از آن ممکن شده باشد.

مسجد دارالاحسان

دین ومذهب

در استان کردستان و استان آذربایجان غربی اهل‌سنت هستند. در استان کرمانشاه بخشی شیعه و بخشی اهل‌سنت هستند در ایلام و خراسان صد درصد مردم شیعه هستند. در بین کردها نزدیک به ۵۰ هزار خانوار و شاید بیشتر یزیدی هستند. علاوه بر این، جمعیت قابل ملاحظه‌ای از کردها که به یارسان و اهل حق معروفند در میان کردها هستند که مرکز سکونت آنها منطقه دالاهو و کرمانشاه و بصورت پراکنده در کردستان است. سایر کردها نیز مسیحی یا یهودی هستند.

سراسر نمای سنندج از آبیدر

سراسر نمای بوکان از کوه سیاه

جغرافیا انسانی

جمعیت

به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا بر برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به طور تقریبی در سال ۲۰۱۰ پنج میلیون و نیم تا شش میلیون نفر در مساحت حدود ۷۰ تا ۱۰۰ هزار کیلو متر مربع در غرب و ۶۰ تا ۸۰ هزار کیلو متر مربع در خراسان تخمین زده می‌شود جمعیت کردهای ایران حدود هفت میلیون نفر است.

احزاب

• حزب دمکرات کردستان
• حزب کومله کردستان
• حزب حیات آزاد کردستان
• اخوان المسلمین ایران (جماعت دعوت و اصلاح ایران)
• سازمان خبات انقلابی کردستان ایران
• حزب کومونیست ایران
• سازمان دفاع حقوق بشر کردستان ایران
• سازمان زحمتکشان کردستان ایران

رسانه‌ها

این رسانه‌ها اغلب به دو زبان کردی وفارسی هستند که هدف انها بیشتر مخاطبان کرد تبار ایرانی است

• خبر گزاری کرد پرس Kurdpress
• کردشاپ Kurd shap
• کردپا Kurdpa
• شبکه ماهواره‌ای تیشک تی وی مطعلق به حزب دمکران کردستان ایران TishkTV
• شبکه ماهوارهای اسوسات مطعلق به حزب کومله Aso Sat
• شبکه ماهواره‌ای نوروز تی وی مطعلق به حزب حیات ازاد کردستان پژاک Newroz TV
• بوکان اسکای BukanSky
• شبکه ماهواره‌ای روژهلات Rojhelat TV
• شبکه ماهواره‌ایکورو کانال KurdChannel/Channel One
• شبکه ماهواره‌ای کومار Komartv
• شبکه ماهواره کلیک ست KlikSat
• رادیو کوردانه KurdanehRadio
• شبکه اذر بایجان Azerbijan
• شبکه جم کرد Gem Kurd
• شبکه رادیویی ارومیه Urmeradio
• شبکه کردستان KurdistanTV Saandaj
• رادیو کردستان RadioKurdistan
• شبکه استانی کرمانشاه Kermashan TV
• رادیو کرمانشاهRadio Kermashan
• شبکه ایلام Ilamtv
• رادیو ایلام RadioIlam
• شبکه جهانی سحر2 Sahar 2
• شبکه مهاباد Mahabad
• رادیو مهاباد MahabadRadio
• شبکه مذهبی وصال حق wisal haq

رسانه های کردستان ایران

نام رسانه	صاحب امتیاز	naim channls
شبکه مذهبی وصال حق		wisal haq
رادیو مهاباد	صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران	MahabadRadio
[[شبکه مهاباد]]	صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران	Mahabad

هنر مندان

فرهاد اصلانی

• سعید اقاخانی
• جمشید خواننده
• عارف لرستانی
• رضا فیض نوروزی
• بهمن قبادی
• محمود شهریاری
• فرهاد اصلانی
• پوران درخشنده
• رضا شفیعی جم
• علی طلوعی
• اسماعیل سلطانیان

موسیقی

• جمشید مقدم
• حسن زیرک
• ناصر رزازی
• سیروان خسروی
• کیهان کلهر
• شهرام ناظری

حسين علیزاده و شهرام ناظری در كنسرت مادريد ۲۰۱۱.

• کامکاران
• پیام عزیزی
• عبدالرضا رزمجو
• سوسن (خواننده)
• جمشید عندلیبی
• آزاد آزادپور
• عزیز ویسی
• سید علی اصغر کردستانی
• عباس کمندی
• سعید فرج پوری
• سپیده (خواننده)
• محمد ماملی

ورزشکاران

• کوروش باقری
• کیانوش رستمی
• جمشید خیرآبادی
• حمزه زرینی
• سامان اقاویسی
• بیژن ذوالفقارنسب
• محمد رنجبر
• حامد سهراب‌نژاد
• آرام خلیلی
• امجد شکوه مقام
• کاوه رضایی
• بختیار رحمانی
• سیامند رحمان
• ندا شهسواری
• هما حسینی
• ضیاءالدین نیک‌نفس

سیاست مداران

عبدالرحمان وثوق (قاسملو)

• صادق شرفکندی
• عبدالرضامصری
• محمدرضا رحیمی
• عبدالرحمان قاسملو
• احمد مفتی زاده

مفتی زاده

• فرزاد کمانگر
• حاجی باباشیخ
• محمد شیخ‌الاسلام
• عبد الرحمان حاجی احمدی
• حبیب‌الله لطیفی
• امیر نظام گروسی
• قاضی محمد
• محمد صالح نیک بخت
• عبدالله رمضان زاده
• بیژن نامدار زنگنه
• ابراهیم عزیزی

شاعران

• حسین حزنی مکریانی
• زانیار خسروی
• نظامی گنجوی
• رحیم معینی کرمانشاهی

رحیم معین کرمانشاهی

• هژار مکریانی
• هیمن
• مولوی کرد
• وفایی
• قانع
• محمد قاضی
• مستوره اردلان
• ابوالقاسم لاهوتی
• غلامرضاخان ارکوازی

نگارخانه

• 

  نمایی از شهرسنندج

• 

  سینمای روباز پارک امیریه سنندج

• 

  عمارت خسروآباد سنندج

• 

  قبرهای تاریخی در داخل موزه سنندج

• 

  کاشیکاری مسجد دارالاحسان

• 

  نقس برجسته آبیدر

• 

  آبیدر

• 

  تخت سلیمان
  

• 

  شهر مرزی بانه
  

• 

  تخت سلیمان

جستارهای وابسته

• حکومت اردلان
• ایل‌های کرد ایران
• کردهای خراسان
• کردهای قزوین