زبان زازاکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زبان زازکی

Zazaki,Dımılki

گویشگاه‌ها: اکثریت: ترکیه و اروپا
شمار گویشوران: ۲-۴ میلیون
خانواده:
زبان‌های هندوایرانی
زبان‌های ایرانی
   زبان‌های ایرانی غربی
    زبان‌های کناره دریای خزر
     زبان‌های زازا-گورانی
      زبان زازکی 
زبان رسمی
زبان رسمی در: -
مرجع رسمی: موسسه زبان زازاکی
کد زبان
ISO 639-1: diq
ISO 639-2: diq
ISO 639-3: zzz 
Zaza DialectsMap-5.gif

زازاکی، کردکی، کرمانجکی یا دیملی (به زازاکی: Dımılki، Kırdki، Kırmancki، Zazaki) یکی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی و از زبان‌های کناره دریای خزر[۱] یا یکی از گویش‌های زبان کُردی.[۲][۳] است که در شرق آناتولی (ترکیه) صحبت می‌شود. شمار زازا-زبانان را تا حدود ۲ میلیون نفر حدس می‌زنند. زازاکی همانندی‌های نزدیکی با گویش‌های اورامانی و باجلانی دارد و به این خاطر زبانشناسان این سه گویش را درون خانواده‌ای به نام زازا-گورانی قرار می‌دهند و زازا-گورانی را شاخه‌ای جداگانه از دسته‌زبان‌های ایرانی شمال غربی بشمار می‌آورند. زبان زازاکی یک زبان زبانهای ایرانی شمال غربی است و چون دیگر شاخه‌های کردی به زبانهای گیلکی، مازندرانی و تالشی بسیار نزدیک است.[۴][۵] زازاها به اعتقاد گروهی از زبان‌شناسان کرد یا یک مردم دیگری نیستند و زبان زازاکی کردی نیست.[۶][۷] برخی از زبان‌شناسان براین باورند که زازاها شاخه‌ای مستقل از اقوام ایرانی هستند و نام اصلی زازاها یعنی دیملی را گونهٔ دگرگون شدهٔ واژهٔ دیلمی می‌دانند و خاستگاه این مردم را منطقه دیلمستان در غرب رشته‌کوه البرز و جنوب گیلان حدس می‌زنند. ولی زازاکی زبانی دیلمی است.[۸]

و اما گروه دیگری از دانشمندان معتقدند که از دید فرهنگی، اجتماعی، تاریخی و سیاسی، زازاها را می‌شود دسته‌ای از کردها بحساب آورد. مسئله کرد بودن یا نبودن ایشان ازینرو مبحثی است که هنوز در حال مناقشه‌است. دانشمندانی چون پروفسور میچل لیزنبرخ (دانشگاه آمستردام)، پروفسور ویندفور، (ایرانشناس و زبان شناس سرشناس آلمانی، استاددانشگاه میشیگان)، پروفسور ایزدی (دانشگاه کلمبیا)، دکتر هنربیشلر(دانشگاه وین)، دکتر تود (دانشگاه میشیگان، نویسنده و محقق دستورزبان زازاکی)، همگی این دانشمندان زازاکی را مشمول طیف زبانی کردی، و زازاها را کرد بحسب می‌آورند، و نام دیملی می‌تواند از نام عشیره کردی دونبولی مشتق شده باشد.(به منابع زیر مراجعه شود.) روشنفکران زازا زبان چون مونزور چم، هنرمندان زازا زبان چون میکاییل اسلان، جمیل کوچگری، فرهاد تونچ و روشن لزگین(محقق و ادیب زازازبان) همگی به کرد بودن زازاها معتقدند. همچنین فعالان سیاسی زازا تبار کردستان ترکیه چون دمیرتاش، احمد ترک، عثمان بایدمیر (شهرداردیاربکر) نیز بهمین باورند. قابل ذکر است که دو قیام بسیار تاریخی کردان در آناتولی برهبری زازاها بوده است: یکی قیام شیخ سعید پیران پالوی، دیگری قیام سید رضا درسیمی که به قتل‌عام کردهای علوی درسیم در سال ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ انجامید که طی آن حدود۸۰ هزار نفر بقتل رسیدند.[نیازمند منبع]

محدوده سکونت زازاها، مناطق غربی کردستان ترکیه شامل درسیم، الازیغ، ارزنجان و دیاربکر می‌باشد که البته در بسیاری مناطق با کرمانج‌ها در مناطق مشترکی زندگی می‌کننداز جمله در دیاربکر. اکثر زازاها قادر تکلم به کرمانجی نیزمی‌باشند. دکتر فردیناند هنربیشلر از دانشگاه وین، بخش خاورشناسی و ارتباطات بین‌الملل در کتاب خود بنام "سرچشمه ء کردها " (به منابع زیر مراجعه شود.) طی یک بررسی چند جانبه و با کمک از علوم مختلف چون زبان شناسی، مردم شناسی، علم ژنتیک و غیره به این نتیجه رسیده‌است که بر اساس داده‌های ژنتیکی فرضیه دیلم (سواحل جنوب غربی دریای خزر) مردود است. و زازا زبانان ساکنین دیرینه شرق آناتولی بوده‌اند از عهد عتیق، چون کردان دیگر. از شاعران معاصر به زبان زازاکی می‌توان از روشان لزگین نام برد.[نیازمند منبع]

مقایسه زازاک، پارسی و زبان‌های دیگر هندواروپایی[ویرایش]

  • اعداد
پارسی زازاکی روسی یونانی ایتالیایی ایسپانیولی آلمانی فرانسوی انگلیسی
yak
یک
jû/yew odin ena uno uno eins un one
du
دو
dva dyo due dos zwei deux two
se
سه
hiri tri tria tre tres drei trois three
çahar
چهار
çehar çetyre tesera quattro cuatro vier quatre four
panc
پنج
panc pyatʹ pende cinque cinco fünf cinq five
şeş
شیش
şeş shestʹ eksi sei seis sechs six six
haft
هفت
hewt semʹ epta sette siete sieben sept seven
haşt
هشت
heşt vosemʹ okto otto ocho acht huit eight
noh
نه
new devyat ennia nove nuevo neun neuf nine
dah
ده
des desyatʹ dheka dieci diez zehn dix ten
bist
بیست
vist dvadtsatʹ eíkosi venti veinte zwanzig vingt twenty
  • واژه‌ها
پارسی زازاکی گیلکی مازندرانی روسی یونانی ایتالیایی ایسپانیولی آلمانی فرانسوی انگلیسی
پدر Pi/Pêr per per/Beba Otets Pateras Padro Padre Vater Pére Father
مادر May/Mae Mar/n'na Mar/Nena Mat Mitera Madre Madre Mutter Mére Mother
برادر Bra Bra Berar Brat Adelfos Fratello Hermano Bruder Frére Brother
نام Name Nome/Nume Num İmya Onoma Nome Nombre Name Non Name
لب Lew Lab/Macha Lab/Lushe Guba Cheíli Labbro Labio Lippe Lévre Lip
من Ez Mo/Mi Men Ya Ego Io Estoy Ich Je I
شما(تو) Ti/Too Te Ti Eseis Ti/Te Te/Ti/Tu Du Tu/Toi You
ما Ma Amo/Aman Ama/Ema My Emais Nois Nosotros Wir Nous We
من Mo/Mi Me/Mi Moĭ Mou Mio Mi Mein Mon My
آری Ya Aha Are Da Nai Si Si Ja Vui Yes
هیچ Hich'i Hech Ne Ochi No No Nein Non No
در miyen - - - Di De De At Bei
غزال Ğezale Ğezale Ghazel Gazel Kazélla Gazzella Gacela Gazelle Gazelle Gazelle
در Ber Dar Dar/Loosh Dvar Pórta Porta Puerta Portre Tor Door
پا Pa/Lıng Lag/Lang/ling Pe/Ling Podnozhie Pódi Piede Pata Pied Fuß Foot/Leg
زمین Erd Zimin Bene - - - - - Erde Earth
ستاره Astare Roja/Rozha Essare - Astéri Astro Estrella Astre Stern Star
نو Newe Nu/Taza Nu Novyi Néos Nuovo Nuevo Nouveau Neu New
پُر Pırr Poor/Sarakal Per Polnyi Pliri Pieno Pleno Plein Prall Full
بزرگ Gırd Pilata/Pilla Gat Gromnyi Megálos Grande Gran Grande Groß Great
سیم (نقره) Sêm Sium/Noghore - Serebro Asimi Argento Suelto Argent Silber Silver
گربه Kitik/Xone Piche Bameshi Kot Gata Gatto Gato Cat Kitty Kätzchen
گرگ Verg Verg Verg Volk - - - - Wolf Wolf
مرغ Kerge Kerk/Kark Kerg Kuritsa Kotópoulo - - - Küken Chicken
مورچه Morcela Pitur/Pitar Melije/Mejile Meverçe Muravyei - - Ameise Amerse Pismire
میمون Meymûn Meymol/Meymon Shadi/Anter Maimou - Scimmia Mono - - Monkey
خانه Ban/Keye Khuna/Ja Sere/Menzel - - - - Bâtiment Baun Build
صدا Vac - Vang - - Voce Vaz Voix - Voice
مرگ Merd Murdn/Marg Marg Mertvyi - Morto Muerto Mort Mord Murder
موش Mere Gerza Gal Mysh - Mouse - - Maus Mouse
تُنُک(پراکنده) Tenik Galaf Tanek Tonki - - - - Dünn Thin
لیمو Limon Limbo Limu Limon Lemoni Limone Limón - - Lemon
باقله Bagile Baghela Bakele Bob - - Haba - Bohne Bean
آب Ou Uw Aw U - - Acqua Agua Aqua/Eau Aqua/Water -
پیش Ver Var/Pish/Virja/Varja Pish - Var/Vront/Pered/Pali Pro Fronte Frente Ventral/Avant Vor Front/Pre
صفحه Pel/Pelga Valg/Balg Valg Pazh - Pagino Página Page Page/Seite Page
خوش Weş Xojir/Xush Xesh Vpolne - - - - Wohl Well

ویژگی‌ها[ویرایش]

نظام آوایی زازا به نظام آوایی گیلکی بسیار نزدیک است.[نیازمند منبع] با این تفاوت که نظام آوایی زازا از تعدادی آواهای دندانی تأکیدی نیز برخوردار است و تعداد مصوت‌های آن بیشتر است. در نظام اسمیِ تمامی گویش‌های زازاکی، معمولاً میان دو جنس مذکر و مؤنث تفاوت وجود دارد. در صرف اسم دو حالت فاعلی و غیر فاعلی وجود دارد. مانند فارسی، فعل دارای بن مضارع و بن ماضی است.

جمله‌های بعضی پایهای زازاکی و پارسی[ویرایش]

نقش زبان‌های ایرانی و محل زبان زازاکی در زبان‌های ایران
پارسی زازاکی
چه Çı/Se
چگونه/چطور Senên
نام تو چیست؟ Namê to çıko
نام شما چیست؟  ?Namê şıma çıko??
تو چند سال داری؟ Tı çond serriyi/Tı çend serriyo
چطوری؟ خوشی؟(زن) Senêna?,weşa / Tı senina? hola
چطوری؟ خوشی؟ (مرد) Senini? weşi
با تشکر از شما Tı weş bê
تشکر می‌کنم Teşekur kon/Teşekur keno
خدا از تو راضی باشد Homa to ra razi bo
این چیست؟  ?Eno çınawo/No çıko
تو چی می‌کنی؟ (چه کار میکنّی؟) (زن) Tı se kena
تو چی می‌کنی؟ (چه کار میکنّی؟)(مرد) Tı se keno/Tı se keni
شما خِوش آمدید Şıma xêr amey/şıma xêyr amey
هست(برای مردان) Esto
هست (برای زنان) Esta
هست (غیر جینسی) Estê
نیست çıniyo/niesto
آری Ya
هیچ
رفتن !Şo
می‌آیند
تو چه گفتی؟ Tı se vat
تو چه می‌گوی؟ Tı se vano?
خانه Bon
دوستم(برای مردان) Embazo mı
دوستم/ مه همباز(برای زنان) Embaza mı
پسر من به پسر تو می‌گوید Lacê mı lacê to ra vano

پانویس[ویرایش]

  1. ]Encyclopædia Iranica Nevertheless, their language has preserved numerous isoglosses with the dialects of the southern Caspian region, and its place in the Caspian dialect group of Northwest Iranian is clear.
  2. Irania Encyclopedia
  3. Gülşat Aygen (2010), Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa
  4. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=diq
  5. http://books.google.de/books?id=LuVSkpVuAkAC&pg=PA385&dq=zazaki+paul+ludwig&hl=de&ei=SJ5NTs-oKcvG8QOagL26Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=zazaki%20paul%20ludwig&f=false
  6. http://www.joshuaproject.net/languages.php?rol3=diq
  7. http://www.jstor.org/discover/10.2307/4030804?uid=3739192&uid=2&uid=4&sid=21101221288217
  8. , Encyclopedia of the developing world, Thomas M. Leonard, Taylor & Francis, 2006 ISBN 0-415-97662-6, 9780415976626, p.1576

منابع[ویرایش]

  • Michiel Leezenberg, Gorani Influence on Central Kurdish, ILLC-Department of Philosophy, University of Amsterdam
  • Terry Lynn Todd, A GRAMMER OF DIMILI also known as Zaza, University of Michigan, Ann Arbor, Electronic Publication 2008 , ISBN 91-973777-0-9
  • Raymond Gordon, Jr. , Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition.

(Classification of Zazaki Language.)

  • Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages.
  • Gülşat Aygen, Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa, 2010

پیوند به بیرون[ویرایش]

Wikipedia
ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد به زازاکی موجود است.