لکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

لَکی گویش‌ طوايف لَک است. گویش‌ لکی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی رایج در مناطق غرب ایران است. زبانشناسان لکی را در شاخه زبان‌های کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند. ^{[۱] [۲] [۳] [۴] [۵] [۶] [۷] [۸] [۹]} حدود یک‌ونیم میلیون نفر شامل یک میلیون نفر با زبان مادری (۲۰۰۲) به این زبان سخن می‌گویند. ^[۱۰]

فهرست مندرجات ۱ محل زندگی گویشوران ۲ ادبیات ۳ جستارهای وابسته ۴ پاورقی ۵ پیوند به بیرون

[ویرایش] محل زندگی گویشوران

سکونتگاه اصلی لک‌ها شرق استان کرمانشاه، شرق استان ایلام و شمال غربی و غرب لرستان و جنوب غربی و غرب استان همدان است. لک‌ها بیشتر در شهرهای، الشتر، نورآباد، کوهدشت، هرسین، کنگاور، صحنه، شیروان، چرداول، دره‌شهر، آبدانان، تویسرکان، نهاوند، کرمانشاه و خرم‌آباد و همدان ساکنند. طوايف استان لرستان سه بخش اصلى هستند: بختیاری، بالا گریوه‌ای (یا خرم آبادی)، و لك. لك ها را پشتكوهى نيز ميخوانند كه ساكن بخش هاى شمالى لرستان هستند. حوزه گسترش گویش لکی عبارت‌ است از:^[۱۱]

۱- بخش چغلوندی یا هرو در شرق. ۲- شهرستان سلسله یا الشتر در شمال شرقی. ۳- شهرستان دلفان یا نورآباد لرستان در شمال غربی. ۴- بخش کونانی در شهرستان کوهدشت در جنوب با طایفه‌هایی همچون اتیوند، اولادقباد، امرایی، آزادبخت، گراوند و شاهیوند. ۵- شرق استان‌های کرمانشاه و ایلام مانند شهرهای هرسین، دینور و دره شهر. ۶- بخش‌هایی دیگر از طوايف لک در کردستان عراق، کرکوک و خانقین سکونت دارند. در کردستان عراق تعداد گویشوران لک بیشتر از ایران است.^[۱۲]

معمولاً لک‌های کنگاور، صحنه، هرسین، کاکاوند، دلفان و لک‌های جنوب (نورآباد و کوهدشت)، کرد دانسته می‌شوند.

درتاریخهای گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی از شانزده ولایت به عنوان کردستان یاد شده است. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ولایت آن را آورده است:

کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و اذربایجان و دیاربکر پیوسته است. آلانی , الیشتر , بهار , خفتیان , دربند , تاج خاتون , دربند رنگی , دزبیل , دینور , سلطان اباد , چمچمال , شهر زور, کرمانشاه (قرمیسین) هرسین , وسطام.^[۱۳]

در اسناد تاريخى قرن شانزده ميلادى نيز طوایف لک را بخشى از طوايف كرد ميدانند نظير كتاب شرفنامه شرف‌خان بدلیسی كه به فارسى نوشته شده است.از جمله طوايف بزرگ لك طايفه امرایی است.در دهه های گذشته عمده بزرگان و خوانين محلی كوهدشت از اين طايفه بوده اند.

بخش‌هایی دیگر از مردم قوم لک در کرکوک و خانقین عراق سکونت دارند. در عراق تعداد گویشوران لک را بیشتر از ایران حدس زده‌اند.^[۱۴]

برای اثبات‌پذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارایه‌شده به‌درستی ارجاع داده نشده‌اند. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکی‌پدیا برای ارجاع به منابع با ارایهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بی‌منبع در آینده مردود و حذف خواهندشد.

دکتر پرویز ناتل خانلری زبان لری و بختیاری را همخانواده با کردی می‌داند.^[۱۵]. با این حال يكى از منابع این زبان را در پیوستار تدریجی فارسی-لری-گورانی در میان لری و گورانی قرار داده، ولی همانندی‌های آن بیشتر به سمت لری است.^[۱۶] ۷۰ درصد واژگان لکی با زبان فارسی مشترک است. ۷۸ درصد با لری خرم‌آباد و ۶۹ درصد با لری شمالی.^[۱۷] جایگزینی زبانی به سوی لری در میان گویشوران لکی در جریان است و گویشوران لری نیز به نوبه خود گرایش به استفاده بیشتر از فارسی معیار دارند.^{[۱۸] [۱۹]}

در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایلهای بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویشهایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچیک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست، و میان خود آنها نیز ویژگیها و دگرگونیهایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آنها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویشهای بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.^[۲۰].

[ویرایش] ادبیات

از ویژگی‌های لکی، داشتن فرهنگ غنی مکتوب است. برخی آثار سرایندگان لک در تذکره به همت مرحوم اسفندیارخان غضنفری امرايي تحت عنوان «گلزار ادب لرستان» گردآوری شده‌است. شاعران برجسته‌ای از حوزه کولیوند (الشتر) مانند ملا پریشان، ملا منوچهر و ملا حف‌علی و اخیرا رضا حسنوند و عزیز بیرانوند(خم گرین) شعرهایی به این زبان سروده‌اند.^{[نیازمند منبع]}

از دیگر آثار مکتوب می‌توان به سروده‌های اهل حق نظیر: کلام خان الماس، نامه سرانجام، هفتوانه پهلویانه عسگری عالم و خم گرین عزیز بیرانوند اشاره کرد. دیگر اثر مشهور شاهنامه لکی است که اخیرا انتشارات اساطیر آن را منتشر کرده‌است.^{[نیازمند منبع]}

[ویرایش] جستارهای وابسته

• گویش چهاردولی

[ویرایش] پاورقی

[ویرایش] پیوند به بیرون

• نمودار درختی زبان لکی در اتنولوگ