لکی

لکی
گویشگاه‌ها:	ایران و بخشی از عراق
شمار گویشوران:	—
خانواده:	هندواروپایی زبان هند و ایرانی زبان ایرانی    زبان ایرانی غربی     جنوبی غربی یا شمال غربی      لری‌تبار یا به روابتی کردی‌تبار       لکی
کد زبان
ISO 639-1:	هیچ
ISO 639-2:	–
ISO 639-3:	lki

زبان لَکی (که گویش لکی هم نامیده شده) زبان طوایف لک از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی رایج در مناطق غرب ایران است. حدود یک‌ونیم میلیون نفر شامل یک میلیون نفر با زبان مادری (۲۰۰۲) به این زبان سخن می‌گویند.

اکثر منابع آن را مرتبط با زبان‌های کردی‌تبار دانسته‌اند.، برخی آن را مرتبط با لری و برخی اشخاص آن را زبانی مستقل نامیده اند.

تبارشناسی

منابع گوناگون نظرهای گوناگونی را در مورد تبار زبانی لکی ارائه می‌دهند. چنین به نظر می رسد که روند اخذ هویت کردی که از سده‌ها پیش مردم گوران مناطق اردلان (به مرکزیت سنندج) و سرزمین کرمانشاه در بر گرفت، در منطقه لک‌نشین تکمیل نشده و باعث مناقشه‌آمیز بودن موضوع تعلق قومیتی لک‌ها شده‌است. نتیجتا چنین به نظر می رسد که لکی از هر دو زبان‌ کردی‌تبار و لری‌تبار عناصری داراست.

نظریه کردی‌تبار

لهجه های جنوبی کردی یا (جنوب شرقی) شامل تعداد زیادی لهجه های منفرد و متفاوت نظیر (کرمانشاهی، کلهری، سنجابی، لکی فیلی) در استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام و لرستان در غرب ایران و نیز در شرق عراق می باشند.

دائرةالمعارف بریتانیکا لکی را لهجه‌ای از زبان کردی نام می برد. و شماری دیگر از منابع نیز لکی را در شاخه زبان‌های کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند. در کتاب "دائرةالمعارف اسلام" آمده است که: در لرستان (منظور ایالت قدیمی لرستان است) برخی اقوام کرد (قبایل لک در شمال و همچنین در بین فیلی ها، ایل محکی) زندگی می کنند.

دهخدا در مورد لک‌ها و لهجه لکی می نویسد: کردهای لکی در لرستان ساکن و خوش هیکل و تنومندند. رنگ آنها گندمی و مویشان سیاه یا خرمایی تیره‌است. لهجه لکی؛ لهجه‌ای از زبان کردی که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند. دایره المعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجه‌ای از زبان کردی دانسته است؛ زبانشناس کانادایی آنونبی نیز در مورد لکی نوشته است که نظر فتاح را قبول دارد که لکی را در میان زبان های کردی طبقه بندی کرده است.

به گفته یکی از منابع، ترکیب و واژه‌های لکی به طور گسترده‌ای به لری، که خود یکی از زبان‌های فارسی‌تبار و زیرشاخه زبان‌های جنوب غربی-ایرانی است، تغییر کرده‌اند. ولی ساختار اصلی دستوری و افعال لکی «همانند دیگر لهجه‌های کردی» در زمره زبان‌های شمال غربی ایرانی قرار می‌گیرد. این ارتباط همچنین با مشاهده بقایای ساختار کنایی (ارگاتیو) در لکی که یک عیار زبان کردی است تصدیق می‌شود. بنابراین اصولاً زبان لکی شبیه به کردی و از لری متفاوت است. با این وجود کردی کرمانشاهی از گویش‌های جنوبی کردی که مجاور با لکی است، خود ساختار ارگاتیو ندارد.

نظریه لری‌تبار

۷۰ درصد واژگان لکی با زبان فارسی مشترک است. ۷۸ درصد با لری خرم‌آبادی و ۶۹ درصد با لری شمالی. لک‌های پیشکوه قویاً خود را لر می‌دانند و لک‌های پشتکوه پیوندهای قوی فرهنگی هم با لرها و هم با کردها نشان می‌دهند.

برخی منابع لکی را در پیوستار تدریجی فارسی-لری-گورانی در میان لری و گورانی قرار داده ولی همانندی‌های آن بیشتر به سمت لری می‌دانند. برخی زبان‌شناسان هم لکی را کاملاً در دستهٔ لری طبقه‌بندی کرده‌اند.

زین‌العابدین شیروانی نویسنده کتاب تاریخی بستان‌السیاحه در سدهٔ نوزدهم، لک‌ها به عنوان یکی از ایل‌های لر می‌نامد. در دوران معاصر نیز ح. ایزدپناه نویسنده فرهنگ لکی، کرد دانستن لک‌ها را یک «سوءتفاهم» و ناشی از استفاده واژه کرد از قدیم در معنی مردمان کوچ‌نشین ایرانی‌تبار در سراسر منطقه می‌داند.

در لرستان جایگزینی زبانی به سوی لری در میان گویشوران لکی در جریان است و گویشوران لری نیز به نوبه خود گرایش به استفاده بیشتر از فارسی معیار دارند.

محل زندگی گویشوران

محل زندگی گویشوران لکی

حوزه گسترش گویش لکی عبارت است از:

۱- بخش چغلوندی یا هرو در شرق.

۲- شهرستان سلسله یا الشتر در شمال شرقی.

۳- شهرستان دلفان یا نورآباد لرستان در شمال غربی.

۴- شهرستان کوهدشت در غرب لرستان با طایفه‌هایی همچون آزادبخت، اتیوند، اولادقباد، گراوند و شاهیوند و بخش رومشگان در جنوب کوهدشت با طوایف امرایی، پادروند.

۵- شرق استان‌های کرمانشاه و کردستان و ایلام مانند شهرهای هرسین، دینور و دره شهر.

۶- جنوب استان همدان

۷- بخش‌هایی دیگر از طوایف لک در کردستان عراق، کرکوک و خانقین سکونت دارند. در کردستان عراق تعداد گویشوران لک بیشتر از ایران است.

۸- گروههای زیادی از لکها در طول تاریخ از مناطق خود کوچانده و تبعید شده اند از جمله گروهی که ساکن شمال ایران هستند و به کردهای تبعیدی معروفند و گروهی دیگر که توسط عثمانیها به اطراف آنکارا(شهر هایمانا یا هیمنا) کوچانده شدند به لکهای "شیخ بزینی" یا کردهای هیمنه ای معروفند که هنوز فرهنگ و هویت خود را کمابیش حفظ کرده اند.

معمولاً لک‌های کنگاور، صحنه، هرسین، کاکاوند، دلفان و لک‌های جنوب (نورآباد، کوهدشت) کرد دانسته می‌شوند.

در تاریخ‌های گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی از شانزده ولایت به عنوان کردستان یاد شده‌است. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ولایت آن را آورده‌است:

کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و اذربایجان و دیاربکر پیوسته‌است. آلانی، الیشتر، بهار، خفتیان، دربند، تاج خاتون، دربند رنگی، دزبیل، دینور، سلطان اباد، چمچمال، شهر زور, کرمانشاه (قرمیسین) هرسین، وسطام.

در اسناد تاریخی قرن شانزده میلادی نیز طوایف لک را بخشی از طوایف کرد میدانند نظیر کتاب شرفنامه شرف‌خان بدلیسی که به فارسی نوشته شده‌است.

بخش‌هایی دیگر از مردم قوم لک در کرکوک و خانقین عراق سکونت دارند. در عراق تعداد گویشوران لک را بیشتر از ایران حدس زده‌اند.

طوایف استان لرستان خود سه بخش اصلی هستند، لر بختیاری، لر بالا گریوه‌ای یا خرم آبادی، و لک. لک‌ها را پشتکوهی نیز میخوانند که ساکن بخش‌های شمالی لرستان هستند.

با این حال دکتر پرویز ناتل خانلری زبان لری و بختیاری را همخانواده با کردی میداند.. در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایلهای بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویشهایی سخن میگویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچیک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست، و میان خود آنها نیز ویژگیها و دگرگونیهایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آنها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویشهای بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند..

مذهب

بیشتر لک‌های ایران مسلمان و شیعه هستند و تعدادی هم پیرو آیین یارسان هستند.

ادبیات

از ویژگی‌های لکی، داشتن فرهنگ غنی مکتوب است. برخی آثار سرایندگان لک در تذکره به همت مرحوم اسفندیارخان غضنفری تحت عنوان «گلزار ادب لرستان» گردآوری شده‌است. شاعران برجسته‌ای از حوزه کولیوند (الشتر) مانند ملا پریشان، ملا منوچهر و ملا حف‌علی و اخیرا رضا حسنوند و عزیز بیرانوند(خم گرین) شعرهایی به این زبان سروده‌اند.

از دیگر آثار مکتوب می‌توان به سروده‌های اهل حق نظیر: کلام خان الماس، نامه سرانجام، هفتوانه پهلویانه عسگری عالم و خم گرین عزیز بیرانوند اشاره کرد. دیگر اثر مشهور شاهنامه لکی است که اخیرا انتشارات اساطیر آن را منتشر کرده‌است.

آواها

لکی	a	e	ê	i	î	o	ó	ô = ü	u	û
فارسی	آ (مثل آرام)	ا (مثل اشک)	ای کوتاه (در فارسی معادل ندارد)	ا (مثل امروز)	ای (مثل ایلام)	ا( مثل اردک)	(در فارسی معادل ندارد)	(در فارسی معادل ندارد)	او کوتاه(در فارسی معادل ندارد)	او (مثل دوست)
مثال	Agir (آتش)	Esp (اسب)	Sê (سیاه)	Esir (اشک)	Fîl (فیل)	Non (نان)	Sór (قرمز)	Sôr (عروسی)	Kurd (کورد)	Dûs (دوست)

• ا( مثل اردک) از لری وارد لکی شده است و برخی از لک‌ها این آوا را ندارند (لرها معمولاً "آ" را به "و" تبدیل می کنند).

دستور

ضمایر شخصی:

مفرد	جمع
م(من)	ئیمه
تۊ	هۊمه
ئیو	ئیوان

• ضمیر انعکاسی در لکی "وژ" است.

ضمایر اشاره:

حالت	مفرد	جمع
نزدیک	یە(-وه)	یەوانه
دور	ئەوه	ئەوانه

حالت مجهولی:

• پسوند مجهول ساز در لکی "-ریا" است.

فارسی	لکی
کشته شده	کوشریا
خورده شده	هوەریا
خوانده شده	خوەنریا

افعال:

• حال ساده فعل "خوردن":

مفرد	جمع
مەرم	مەریمن
مەرین	مەرینان(-ون)
مەرێ	مەرن

مثال: ئاوه مەهوارد.(آب خوردم)

• ماضی ساده فعل "خوردن":

مفرد	جمع
هواردم	هواردمان(-ون)
هواردت	هواردتان(-ون)
هواردێ	هواردان(-ون)

مثال: ئاوت هوارد.(آب خوردی)

• ماضی استمراری فعل "خوردن":

مفرد	جمع
مەهواردم	مەوواردمان(-ون)
مەهواردت	مەهواردتان(-ون)
مەهواردێ	مەهواردان(-ون)

مثال: ئەوانه مەهووارد.(آب می خوردند)

• ماضی نقلی فعل "خوردن":

مفرد	جمع
هواردمه	هواردمانه(-ونه)
هواردته	هواردتانه(-ونه)
هواردیه	هواردیانه(-ونه)

مثال: ئاومان هواردیه.(آب خورده ایم)

• ماضی بعید فعل "خوردن":

مفرد	جمع
هواردۊیم	هواردۊیمان(-ون)
هواردویت	هواردۊیتان(-ون)
هواردۊیتێ	هواردۊیان(-ون)

مثال: ئاوتان هواردۊی.(آب خورده بودید)

ویژگی‌های دستوری:

• در گویش لکی مانند سورانی و کورمانجی ویژگی ارگاتیو مشاهده می شود:

فارسی	بروجردی	لری	کرمانشاهی	لکی	سورانی
آب خوردم	اِو خوردِم	ئاو هەردم	ئاو خواردم	ئاوم هوارد	ئاوم خوارد
چی گفتی؟	شی گفتی؟	چی گوتی؟	چە وتی؟	چەت وت؟	چیت گوت؟

• اضافه کردن فتحه, "ە"، قبل از فعل در زمان‌های استمراری :

فارسی	بروجردی	لری	کلهری	لکی	سورانی
آب می خورم	اِو مُخورِم	ئاو مۆهۆرم	ئاو خوەم	ئاوە مەرم	ئاو دەخۆم
کتاب می خواندم	کتاو مُخُنِّم	کتاو مێهەنم	کتاو خوەنیام	کتاومە مەخوەن	کتاوم دەخۆێند

واژگان:

ساختار و واژگان در تقسیم بندی زبان‌ها نقش مهمی ایفا می کنند. در زیر تعدادی از واژگان فارسی رایج به همراه معادل‌های آنها در برخی گویش‌ها و زبانهای رایج در غرب کشور آورده شده است.

فارسی	بروجردی	لری	کلهری	لکی	سورانی	کورمانجی	هورامی
آب	اِو	آو ،اُوْ	ئاو	ئاو	ئاو	av	-
باران	بارو	بارو	واران	واران، وه شت	باران، وه رشت	baran	واران
چشم	چِش	چَش	چاو	چه م	چاو	chav	چه م
اینجا	اینجِه، اینجُ	ایچه	ئێره	ئێره	ئێره	li vê derê	-
زیاد	زیاد	زیاد	فره	فره	زۆر	zor,pir,gelek,zaf	فره
داماد	داماد	دوما	زاوا	زوما	زاوا	zava, zaba	-
رهگذر	رهگذر	رهگوذر	ڒێویار	ڒێویار	ڒێبوار	rêwî	-
اتاق	اتاق	اتاق	دێ	دێ	دێ، ژوور	jûr, oda, olî	-
خانه	خونه	هونه	ماڵ	ماڵ	ماڵ، خانوو	mal, xanî	-
با	وا، واردِ	وا	گه رد	گه رد	گه ڵ	gel	-
بچه	بَچَه	بچه	مناڵ	ئایل	منداڵ	zarok	-
کلیه	کلیه، گُردالَه	گورداڵه	گورداڵه	گورداڵه	گورداڵه	gurchik	-
سهم، بخش	سهم	سهم	به ش	به ش	به ش	besh	-
نمک	نمک	نمک	نمه ک	خووا	خووا	xo	-
چیز	شی، چی	چی	چێشت	چێ	شتێ	tisht	-
روز	روز، رو	روز	ڒووژ	ڒووژ	ڒۆژ	roj	ڒوژ
شب	شِو	شِو	شو	شو	شو	shev	-
خوش	خوش	خوش	خوه ش	خوه ش	خۆش	xwosh	وه ش
شما	شما	شوما	ئیوه	هومه	ئێوه	hûn	شمه
زن	زن	زن، زێنه	ژن	ژه ن	ژن	jin	-
مرد	مرد	پیا	پێا	پێا	پێا، مێرد	mêr	-
پدر، بابا	بابا، بوئَه	بُووَه	باوگ	باوه	باب	bav	-
مادر	نِنَه، مامان	دا، دایَه	داێک	داڵکه	داێک، داێه	dayîk	-
پسر	پسر	کُر	کور	کور	کور	kur	-
دختر	دُختَر	دُختِر	دوت	دت، ئافره ت	کچ، کنیشک	kech, dot	-
نفس	نفس	نفس، هناسه	هناسێگ	هناسێ	هناسێ	bêhn, henase	-
غروب	ایواره	ایواره	ئیوواره	ئیوواره	ئێوواره	êvar	-

افعال و ترکیبات:

فارسی	بروجردی	لری	کلهری	لکی	سورانی	کورمانجی	هورامی
آب خوردم	اِو خوردِم	او هَه ردم	ئاو خوواردم	ئاوم هووارد	ئاوم خووارد	min avê veduxard	-
خودم	خویِم	خوم	خوه م	وژم	خۆم	ez bi xwe	وێم
من هم !	مَنَم!	مه هم!	منیش!	منیش!	منیش!	ez jî / min jî	منیش!
رفتم	رفتِم	ره تم	چم	چم	چووم، ڒۆیشتم	ez chûm	-
آمدم	آمایِم	اۆمام	هاتم	هه تم	هاتم	ez hatim	-
برو	بَرو	رو	بچو	بچو	ده چو	bichû?	-
خواستن	خواسَن	هاستن	خوازین	گستن	ویستن	xwestin	-
می کنم	مُکُنِم	مێ کم	که م(ئه که م)	مه که م	ده که م	ez dikirim	مه که رو
انداختن	اِناختن	ونن	خستن	ئایشتن(ئایتن)	هاۆێشتن	avêtin	-
لازم بودن	لازم بین	لازم بین	لازم بین	ئه ژ گره ک بین	له گره ک بوون	le lazmatî (îhtiyac) bûn	-
آمده بودم	آمیه بی یِم	اۆمایه بیم	هاتویم	هه تویم	ها ته بووم	ez hatibûm	-
آمده ام	آمی یَم	اۆمامه	هاتومه	هه تمه	ها توومه	ez hatim	-
افتادن	اِفتی یَن	اۆفتاێن	که فتن	که تن	که وتن	ketin	-

رنگ‌ها در لکی

فارسی	لکی	الفبای لاتین
سفید	ئسپێ، چه رمێ	ispê, chermê
سیاه	ڒه ش، سێ	resh, sê
آبی	کاوو	kaû
قرمز، سرخ	سور	sor
سبز	سه وز	siwz
قهوه ای	بوور، هویل	bûr, hoîl
خاکستری	خاکی	xakî
زرد	زه رد، زه ر	zerd, zer

گاهشماری به لکی

ماه ایرانی	ماه لکی (مانگ له کی)	الفبای لاتین
فروردینگان	په نجه	pence
اردوبهشت	مێرێان	mêrêan
خرداد	گاکوور	gakûr
تیر	ئاگرانی	agranî
مرداد	مردار	mirdar
شهریور	ماڵه ژێر	male jêr
مهر	ماڵه ژێر دوماێنه	male jêr domaêne
آبان	تویل ته کن	toîl tekin
آذر	مانگه سێه	mange sêe
دی	نورووژ	niwrûj
بهمن	خاکه لێه	xake lêe
اسفندگان	مانگ ئێد	mang êd

مقایسه لکی با برخی گویش‌های کردی:

Lekî	Feylî	Kelhurî	Soranî	Kurmancî	Hewramî	English
wehar, vihar	wehar	wehar	behar, wehar	bihar, behar	wehar	spring
tawsan	tawsan	tawsan	hawîn, hamîn, tawsan	havîn	hamna, hamîn	summer
payîz	payîz	payîz	payîz	pehîz, payîz	payîz	fall
varan, waran, veşt	waran	waran	baran, waran, verişt	baran	-	rain
çem	çaw	çaw	çaw	çav	çem	eye
dit, afiret	dut	dut	kiç	keç, dot	-	girl
kur	kur	kur	kur	kur	-	boy
gurdale	gurdale	gurdale	gurdale	gurçik	-	kidney
rêvêar	rêwêar	rêwêar	rêbwar	rêwî	-	stranger
ayîl	minal	minal	mindal	zarok	-	child
wijim	xwem	xwem	xom	ez bi xwe	wêm	myself
ketin	keftin	keftin	kewtin	ketin	-	to fall
aîtin, aîştin	xistin	xistin	hawêştin	avêtin	-	to throw
mi hetim	mi hatim	mi hatim	min hatim	ez hatim	-	I came
mi merim/mexwim	mi xwem/xwerim	mi xwem/dixwem	min exwem/dexom	ez dixwim	min meweru	I eat
mi nanim hward	mi nan xwardim	mi nan xwardim	min nanim xward	min nan xward	-	I ate the meal
mi nane merim/mexwim	mi nan xwem	mi nan xwem	min nan dexwim	ez nanê dixwim	-	I am eating the meal
mi nanme mehward	mi nan xwardisim	mi na xwardêam	min nanim dexward	min nan dixward	-	I was eating the meal
mi hetime	mi hatime	mi hatime	min hatûme	ez hatime	-	I have come
mi hetüm	mi hatüm	mi hatüm	min hatibûm	ez hatibûm	-	I had come

جستارهای وابسته

• گویش چهاردولی
• زبان کردی
• گویش‌های جنوبی کردی

پیوند به بیرون

• نمودار درختی زبان لکی در اتنولوگ