مهاباد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: شرقی‌۴۵°۴۳′ شمالی‌۳۶°۴۶′ / °۴۵٫۷۲شرقی °۳۶٫۷۷شمالی / ۴۵٫۷۲;۳۶٫۷۷

مهاباد
مه‌هاباد
CirCaraPlaceatnight.jpg
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان مهاباد
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی ساوجبلاغ[۱]/ساوجبلاغ مکری[۲]
سال شهرشدن دورهٔ صفوی
مردم
جمعیت ۱۴۷،۲۶۸ نفر در سال ۱۳۹۰ [۳]
زبان‌ گفتاری کردی سورانی، مکریانی[۴]
مذهب سنی شافعی[۵]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۳۲۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲
میانگین بارش سالانه ۳۳۰
اطلاعات شهری
شهردار ابراهیم کریمی
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۴۲
وبگاه

شهرداری مهاباد

فرمانداری مهاباد
شناسه ملی خودرو Flag of Iran.svg ایران ج ۲۷ [۶]
تابلوی خوش‌آمد به شهر
بەخێرهاتن بۆ مەهاباد

مَهاباد (به کردی: مه‌هاباد[۷]، mehabad) مرکز شهرستان مهاباد و یکی از شهرهای کردنشین استان آذربایجان غربی در ایران می‌باشد. مهاباد شهری سرسبز می‌باشد و در میان چندین کوه واقع شده‌است.

بر اساس نتایج آمارگیری سال ۱۳۸۵ شهر مهاباد چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و همچنین بر اساس نتایج این آمارگیری این شهر پنجمين شهر بزرگ کردنشین ایران محسوب می‌شود[۸]. [۸]. [۹]. همچنین این شهر ۵۵ امین شهر پرجمیعت ایران [۱۰] و ۲۶۸۶ امین شهر پرجمیعت جهان است. .[۱۱] همچنین این شهرستان (شهر با احتساب حومه) ۵ امین شهرستان استان و ۷۷ امین شهرستان پرجمعیت ایران می‌باشد.

این شهر پایتخت جمهوری کردستان نیز در سال ۱۹۴۶ میلادی بوده است.[۱۲] منطقه مهاباد، صحنه درگیریهای مکرر سیاسی در دوران مدرن بود، به طوری که پس از جمهوری کردستان این شهر مرکز ناسیونالیسم کرد قرار گرفت و در دوران انقلاب ۱۳۵۷ ایران به مدت کوتاهی تحت کنترل کردها بوده‌است.[۱۳]

محتویات

آب و هوا [ویرایش]

شهر مهاباد با قرار گرفتن در شمال باختری ایران دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است. تابستان‌ها خنک و زمستان‌ها بسیار سرد می‌باشد.[۱۴] بهار قشنگ‌ترین فصل دراین منطقه‌است. در فصل پاییز هوا بیشتر بادی است.

مهاباد
وضعیت آب‌وهوا
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
 
 
51
 
4
−7
 
 
60
 
5
−5
 
 
46
 
12
1
 
 
79
 
16
4
 
 
24
 
24
7
 
 
2.1
 
30
10
 
 
1.5
 
33
13
 
 
0.3
 
33
13
 
 
1.1
 
29
10
 
 
27
 
23
6
 
 
28
 
14
1
 
 
30
 
9
−4
دما (°C)، بارش (mm)
منبع: [۱۴]
میانگین دما و بارش برای مهاباد
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۳٫۷۳ ۴٫۸۲ ۱۲٫۳ ۱۶٫۲۷ ۲۴٫۱۷ ۳۰٫۱۳ ۳۳٫۲۳ ۳۲٫۸۶ ۲۹٫۳۲ ۲۲٫۸۰ ۱۳٫۸۲ ۸٫۵۵ Ø ۱۹٫۳
دمای کمینه (°C) −۷٫۱۵ −۴٫۸۶ ۰٫۸۴ ۳٫۷۲ ۷٫۴۶ ۱۰٫۲۹ ۱۳٫۱۴ ۱۳٫۲۹ ۱۰٫۱۹ ۶٫۳۵ ۱٫۲۱ -۳٫۸۴ Ø ۴٫۲
بارش (mm) ۵۱٫۱۱ ۵۹٫۵۵ ۴۶٫۴۴ ۷۹٫۲۴ ۲۴٫۰۲ ۲٫۰۵ ۱٫۵ ۰٫۳ ۱٫۱ ۲۶٫۶۳ ۲۸٫۲۸ ۲۹٫۸ Σ ۳۵۰٫۰۲
روزهای بارانی ۳ ۵ ۴ ۴ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۲ ۳ ۶ Σ ۲۷
رطوبت (٪) ۶۳٫۵۵ ۶۸٫۴ ۶۵٫۸۵ ۶۰٫۲۵ ۵۷٫۹ ۴۶٫۷۵ ۴۸٫۲۵ ۴۹٫۱۵ ۴۹٫۵ ۵۳٫۵۵ ۶۲٫۵ ۶۴٫۸ Ø ۵۷٫۵
دما
۳٫۷۳
−۷٫۱۵
۴٫۸۲
−۴٫۸۶
۱۲٫۳
۰٫۸۴
۱۶٫۲۷
۳٫۷۲
۲۴٫۱۷
۷٫۴۶
۳۰٫۱۳
۱۰٫۲۹
۳۳٫۲۳
۱۳٫۱۴
۳۲٫۸۶
۱۳٫۲۹
۲۹٫۳۲
۱۰٫۱۹
۲۲٫۸۰
۶٫۳۵
۱۳٫۸۲
۱٫۲۱
۸٫۵۵
-۳٫۸۴
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۵۱٫۱۱
۵۹٫۵۵
۴۶٫۴۴
۷۹٫۲۴
۲۴٫۰۲
۲٫۰۵
۱٫۵
۰٫۳
۱٫۱
۲۶٫۶۳
۲۸٫۲۸
۲۹٫۸
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: [۱۴]

وجه تسمیه [ویرایش]

  • این شهر در گذشته «ساوجبلاغ» (در ترکی به معنی چشمه سرد) خوانده می‌شد. ساکنین منطقه آن را «سابلاخ» نیز می‌نامند.
  • در متون و اسناد تاریخی نام این شهر نخست سووق بلاق (سوخ بلاق کلمه ترکی به معنی سرد چشمه) بعدها ساوج بلاغ و در دوره قاجاریه ساوج بلاغ مکری قید شده‌است و تا سال ۱۳۱۵ به همین اسم نامیده می‌شد. اما در آن سال بر اساس اقدام فرهنگستان وقت ایران و بنا بر پیشنهاد غلامرضا رشید یاسمی و تصویب فرهنگستان نام این شهر به مهاباد تغییر یافت [۱۵]
  • نام مهاباد در زمان رضاشاه برای این شهر برگزیده‌شد.
  • در مورد نام مهاباد روایت گوناگونی وچود دارد. در لغت نامه دهخدا مهاباد را نام یک پیامیر می‌انگارد و کتاب او نیز به نام دساتیر معرفی می‌کند. تنها چند منبع ذکری از این کتاب می‌کنند.
  • مادآباد و مهدآباد نیز در بعضی از کتاب‌ها برای واژه مهاباد ذکر شده که ظاهرا سندیتی ندارد.

پیشینه [ویرایش]

دیرینگی این شهر دست کم به دوران صفوی بازمی‌گردد. در متون و اسناد تاریخی نام این شهر نخست سووق بلاق (سوخ بلاق کلمه ترکی به معنی سرد چشمه) بعدها ساوج بلاغ و در دوره قاجاریه ساوج بلاغ مکری قید شده‌است و تا سال ۱۳۱۵ به همین اسم نامیده می‌شد. اما در آن سال بر اساس اقدام فرهنگستان وقت ایران و بنا بر پیشنهاد غلامرضا رشید یاسمی و تصویب فرهنگستان نام این شهر به مهاباد تغییر یافت.

شهر مهاباد در کالبد کنونی توسط صارم‌بگ از ملوک کُرد ساوجبلاغ مکری در اوایل سدهٔ ۱۱ هجری در بخش شمال نزدیک به خم رودخانه مهاباد (محلات باغ سیسه و دباغیان) فعلی بنا گردید.

قدیمی‌ترین منطقه مهاباد «باغ سیسه» نام دارد که یکبار هم بر اثر سیلاب ویران شده‌است و امروزه دارای معماری قدیمی و بافت آن رو به فرسایش است.

سیل و آسیب‌های دیگر باعث انتقال خانه‌ها به بخش‌های جنوبی و ایجاد محلات تازه پیرامون میدان چهارچراغ (شهرداری فعلی) گردیده‌است.

شهر مهاباد به حالت متروکه درآمده بود تا این که بداق سلطان مکری حکمران مهاباد دوباره به آبادانی آن پرداخت. بازرگانی در این شهر در دورهٔ قاجار گسترش یافت و مبادله کالا با شام و بیروت انجام می‌شد که بیشتر در سراهای موصلیان، کریمخان و کاشی‌ها در بازار مهاباد و کاروانسرای سیمون، همدانی‌ها، تاجرباشی و کوسه صورت می‌گرفت.

کوچ به شهر در طول دهه ۵۵-۱۳۴۵ خورشیدی افزایش چشمگیر داشت و تراکم جمعیتی آن را بالا برد. بیشتر این کوچ‌ها از دیگر شهرهای کردنشین منطقه بوده‌اند.

پس از گسترش شهر بسیاری از باغ‌های پیرامون مهاباد مسکونی شدند که امروزه این امر در نام شماری از محلات این شهر که با واژهٔ باغ همراه است دیده می‌شود.

میدان چهارچراغ (شهرداری) در شب

امروزه تمرکز ادارات، بانک‌ها و سازمانهای دولتی و مغازه‌ها و فروشگاه‌ها بیشتر در امتداد خیابان‌های جمهوری اسلامی، سید نظام، طالقانی، بلوار توحید و جام جم است. محلات کارمندی شهر بیشتر در نیمهٔ شمالی و مناطقی که ورود و خروج کالاها (بسیاری از آن‌ها به صورت قاچاق) در آن بیشتر صورت می‌گیرد در نیمهٔ جنوبی شهر قرار دارد.

نخستین لوله‌کشی آب در سال ۱۳۴۰ خورشیدی در شهر مهاباد آغاز به کار کرد و تصفیه‌خانه آب مهاباد نیز در سال ۱۳۵۳ به راه افتاد. پیش از آن در اغلب خانه‌ها و مساجد قنات و چاه شخصی وجود داشت.

امروزه همه معابر شهر آسفالت است و شهرک صنعتی که در کیلومتر ۱۸ جاده مهاباد-میاندوآب قرار دارد و ۹ واحد آن به بهره‌برداری رسیده‌است برای ۱۸۴ نفر ایجاد اشتغال کرده‌است.[۱۶]

پیشینه سیاسی [ویرایش]

پرچم جمهوری مهاباد

این شهر در دهه‌های گذشته آشوب‌های سیاسی نیز به‌خود دیده‌است. مقر جمهوری مهاباد که در سال ۱۹۴۶ تشکیل شده‌بود در شهر مهاباد بود. پس از انقلاب، حزب دمکرات کردستان ایران در اسفند ۱۳۵۷در جریان میتینگی بزرگ فعالیت‌های علنی خود را پس از ۳۲ سال از سر گرفت. اندکی بعد دفتر سیاسی حزب دمکرات در محل خانهٔ جوانان مستقر شد. علاوه بر این کومله نیز با گشایش دفتر در این شهر به فعالیت پرداخت. در اواخر سال ۵۸ بیش از ۲۵ حزب سیاسی در این شهر فعالیت می‌کردند. اندکی بعد گروهای چپ ایرانی قانون اساسی جمهوری اسلامی را غیر دمکراتیک و واپسروانه خواندند. این گروهها پس از مدتها مذاکره تصمیم گرفتند تا یک قانون اساسی جدید را به تصویب رسانند. از آنجا که عمده مذاکرات و هماهنگی‌های این قانون اساسی در مهاباد انجام شده بود به میثاق مهاباد شهرت یافت. اما درست در روزی که قرار بود این مذاکرات با حضور دهها گروه نهایی شود، ارتش از دو محور به مهاباد حمله کرد.

مهاباد تا پاییز ۱۳۵۹ دوبار میان جمهوری اسلامی و پیشمرگان دمکرات -کومله دست به دست شد. تنها در هفته آخر شهریور ۱۳۵۹ بیش از ۶۵۰ نفر از ساکنان شهر بر اثر گلوله باران ارتش این شهر کشته شدند.

مردم [ویرایش]

زبان [ویرایش]

نوشتارهای اصلی: زبان کردی، سورانی، و مکریانی
همچنین ببینید: خطا: این الگو حداقل نیاز به یک ورودی دارد.

مردم مهاباد به کردی سورانی با لهجه مُکری یا مکریانی از زبان کردی تکلم می‌کنند.[۱۷][۱۸][۱۹]

دین [ویرایش]

دین مردم مهاباد اسلام و مذهبشان سنی شافعی ست. همچنین اقلیتی از ارامنه و کلیمیان در مهاباد حضور دارند.[۲۰]

جغرافیای طبیعی شهر [ویرایش]

مهاباد در جنوب استان آذربایجان غربی، در عرض جغرافیایی َ۴۶ و ْ۳۶ شمالی و طول جغرافیایی َ۴۳ و ْ۴۵ شرقی[۲۱] و در دامنه رشته کوه‌های لند شیخان قرار دارد.[۲۲] ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۳۲۰ متر می‌باشد. و از آب و هوای معتدلی بر خوردار است که زمستان ها هوای سردی دارد و تابستان ها هوای شهر مهاباد گرم است

جغرافیای سیاسی سابق مهاباد [ویرایش]

مهاباد (ساوجبلاغ مکری) شهری‌ست قدیمی که در ازمه پیشین مرکز نواحی کردنشین (مکریان) بوده‌است.

بطلیموس آن را داروشاه و راولینوس بنام دارایاس نامیده‌است و امروزه در سه فرسنخی شهر فعلی قریه‌ای بنام دریاز (دریاس) مشهود است که از قرار معلوم شهر دارایاس آنجا بوده‌است. در تقسیمات سابق مهاباد و حومه و توابع تا سال ۱۳۲۲ شمسی به شرح زیر بوده‌است:

بخش مرکزی مهاباد، بخش بوکان، بخش نقده، بخش اشنویه، بخش مرحمت آباد (که بعدا میاندوآب نامیده شد)، بخش شاهیندژ، بخش تکاب، بخش سقز، بخش بانه، بخش سردشت، بخش پیرانشهر.[۲۳]

بخشهای پیرانشهر، نقده و اشنویه از سال ۱۳۲۲ بعلت عدم وجود ارتش ایران در مهاباد موقتا تا اعاده وضع عادی ضمیمه شهرستان ارومیه شدند. بخشهای سقز، بانه و سردشت نیز از همان تاریخ و به همان دلیل ضمیمه شهرستان سنندج شدند.

بخشهای میاندوآب، شاهیندژ و تکاب نیز ضمیمه سنندج گردیدند. تنها بوکان همراه مهاباد ماند. اما از بعد از ورود مجدد ارتش در ۲۱ آذر سال ۱۳۲۵ شمسی بخشهای مذکور نه تنها به مهاباد ضمیمه نشدند بلکه هر یک از بخشهای: میاندآب، نقده، تکاب، پیرانشهر، سقز، بانه و سردشت خود تبدیل به شهرستان شدند.[۲۳]

بناهای تاریخی [ویرایش]

مقبره بداق سلطان [ویرایش]

مقبره بداق سلطان در جنوب غربي شهر مهاباد و داخل قبرستان عمومي شهر قرار گرفته است ، چون شهر مهاباد كلا درميان دره اي كه رشته كوههايی آن را احاطه كرده و رودخانه اي بنام رودخانه مهاباد كه از وسط شهر مي گذرد قرار گرفته است ، لذا قبرستان مذكور كه آرامگاه بداق سلطان نيز در داخل آن قرار دارد در محلي مرتفع تر از شهر قرار گرفته است ، گويا در زمان خودش اين محدوده بصورت خاص به قبور بزرگان اختصاص داشته و وجود چند سنگ قبر اين نظريه را تاييد می نمايد. [۲۴]

اماکن گردشگری [ویرایش]

مراکز آموزشی [ویرایش]

دانشگاه‌ها [ویرایش]

سرشناسان [ویرایش]

ادبی [ویرایش]

هنری [ویرایش]

تاریخی [ویرایش]

سیاسی [ویرایش]

علمی [ویرایش]

منابع [ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مهاباد موجود است.
  1. تاریخ هیجده ساله آذربایجان یا سرنوشت گردان و دلیران، احمد كسروی، انتشارات امیركبیر، 1357، صص 600، 602 و...
  2. لغت نامه دهخدا
  3. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  4. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. یازده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  5. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. شانزده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  6. بانک اطلاعاتی آکو،لیست پلاک های خودروهای ایران
  7. هه‌نبانه بورینه/فرهنگ لغت کردی-کردی و فارسی/ صفحه ۸۶۶
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-106&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1pnn
  9. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران
  10. http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-106&srt=1npn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x&srt=1npn
  11. 2002 World's Largest Urban Areas [rank: 2001+]
  12. Kurdistan Republic of Mahabad
  13. Mahābād-britannica
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «گزارش ایستگاه هواشناسی مهاباد»(فارسی)‎. فرمانداری ویژه مهاباد. بازبینی‌شده در ٢٠-٧-٢٠١٢. 
  15. تاریخچه شهر مهاباد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد
  16. ارشیدی، حسن (دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی)، شهرنشینی در مهاباد، کالبد شهری (از ۱۳۳۵ ه-ش تا ۱۳۸۵ ه-ش)، مهاباد: ۸۰ - ۱۴/۱۱/۲۰۰۷.
  17. رخزادی، علی. آواشناسی و دستور زبان کردی. سنندج: کردستان، ۱۳۹۰. ۳۵. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۹۸۰-۰۹۴-۳. 
  18. سنندجی، شکر الله. تحفه ناصری. تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۶. بیست و سه. 
  19. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. یازده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  20. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. شانزده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  21. گزارش ایستگاه هواشناسی مهاباد
  22. معرفی شهرستان مهاباد - صدا و سیمای مهاباد
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ تاریخچه مهاباد، سید محمد صمدی/ چاپ دوم:۱۳۸۱
  24. پایگاه فرمانداری ویژه مرکز مهاباد
  25. موزه مردم شناسی مهاباد ( حمام میرزا رسول ) - پورتال استان آذربایجان غربی
  26. حوضخانه رستم بيگ
  27. حوضخانه شاه درويش
  28. پل مميند
  29. مقبرة شمس برهان