مهاباد

برای دیگر کاربردها، مهاباد (ابهام‌زدایی) را ببینید.

مهاباد مه‌هاباد
کشور	ایران
استان	آذربایجان غربی
شهرستان	مهاباد
بخش	مرکزی
نام(های) قدیمی	ساوجبلاغ/ساوجبلاغ مکری
سال شهرشدن	دورهٔ صفوی
مردم
جمعیت	۱۴۷،۲۶۸ نفر در سال ۱۳۹۰
زبان‌ گفتاری	کردی سورانی، مکریانی
مذهب	سنی شافعی
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا	۱۳۲۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	۱۲
میانگین بارش سالانه	۳۳۰
اطلاعات شهری
شهردار	ابراهیم کریمی
پیش‌شماره تلفنی	۰۴۴۲
وبگاه	شهرداری مهاباد فرمانداری مهاباد
شناسه ملی خودرو	ایران ج ۲۷
تابلوی خوش‌آمد به شهر
بەخێرهاتن بۆ مەهاباد
مهاباد روی نقشه ایران °۴۵٫۷۲۱۷شرقی °۳۶٫۷۶۴۷شمالی / ۴۵٫۷۲۱۷;۳۶٫۷۶۴۷

مَهاباد (به کردی: مه‌هاباد، mehabad) مرکز شهرستان مهاباد و یکی از شهرهای کردنشین استان آذربایجان غربی در ایران می‌باشد. مهاباد شهری سرسبز می‌باشد و در میان چندین کوه واقع شده‌است.

بر اساس نتایج آمارگیری سال ۱۳۸۵ شهر مهاباد چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و همچنین بر اساس نتایج این آمارگیری این شهر پنجمين شهر بزرگ کردنشین ایران محسوب می‌شود. . . همچنین این شهر ۵۵ امین شهر پرجمیعت ایران و ۲۶۸۶ امین شهر پرجمیعت جهان است. . همچنین این شهرستان (شهر با احتساب حومه) ۵ امین شهرستان استان و ۷۷ امین شهرستان پرجمعیت ایران می‌باشد.

این شهر پایتخت جمهوری کردستان نیز در سال ۱۹۴۶ میلادی بوده است. منطقه مهاباد، صحنه درگیریهای مکرر سیاسی در دوران مدرن بود، به طوری که پس از جمهوری کردستان این شهر مرکز ناسیونالیسم کرد قرار گرفت و در دوران انقلاب ۱۳۵۷ ایران به مدت کوتاهی تحت کنترل کردها بوده‌است.

آب و هوا

شهر مهاباد با قرار گرفتن در شمال باختری ایران دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است. تابستان‌ها خنک و زمستان‌ها بسیار سرد می‌باشد. بهار قشنگ‌ترین فصل دراین منطقه‌است. در فصل پاییز هوا بیشتر بادی است.

مهاباد
وضعیت آب‌وهوا
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر     51   4 −7     60   5 −5     46   12 1     79   16 4     24   24 7     2.1   30 10     1.5   33 13     0.3   33 13     1.1   29 10     27   23 6     28   14 1     30   9 −4 دما (°C)، بارش (mm) منبع:

میانگین دما و بارش برای مهاباد ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر دمای بیشینه (°C) ۳٫۷۳ ۴٫۸۲ ۱۲٫۳ ۱۶٫۲۷ ۲۴٫۱۷ ۳۰٫۱۳ ۳۳٫۲۳ ۳۲٫۸۶ ۲۹٫۳۲ ۲۲٫۸۰ ۱۳٫۸۲ ۸٫۵۵ Ø ۱۹٫۳ دمای کمینه (°C) −۷٫۱۵ −۴٫۸۶ ۰٫۸۴ ۳٫۷۲ ۷٫۴۶ ۱۰٫۲۹ ۱۳٫۱۴ ۱۳٫۲۹ ۱۰٫۱۹ ۶٫۳۵ ۱٫۲۱ -۳٫۸۴ Ø ۴٫۲ بارش (mm) ۵۱٫۱۱ ۵۹٫۵۵ ۴۶٫۴۴ ۷۹٫۲۴ ۲۴٫۰۲ ۲٫۰۵ ۱٫۵ ۰٫۳ ۱٫۱ ۲۶٫۶۳ ۲۸٫۲۸ ۲۹٫۸ Σ ۳۵۰٫۰۲ روزهای بارانی ۳ ۵ ۴ ۴ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۲ ۳ ۶ Σ ۲۷ رطوبت (٪) ۶۳٫۵۵ ۶۸٫۴ ۶۵٫۸۵ ۶۰٫۲۵ ۵۷٫۹ ۴۶٫۷۵ ۴۸٫۲۵ ۴۹٫۱۵ ۴۹٫۵ ۵۳٫۵۵ ۶۲٫۵ ۶۴٫۸ Ø ۵۷٫۵ دما ۳٫۷۳ −۷٫۱۵ ۴٫۸۲ −۴٫۸۶ ۱۲٫۳ ۰٫۸۴ ۱۶٫۲۷ ۳٫۷۲ ۲۴٫۱۷ ۷٫۴۶ ۳۰٫۱۳ ۱۰٫۲۹ ۳۳٫۲۳ ۱۳٫۱۴ ۳۲٫۸۶ ۱۳٫۲۹ ۲۹٫۳۲ ۱۰٫۱۹ ۲۲٫۸۰ ۶٫۳۵ ۱۳٫۸۲ ۱٫۲۱ ۸٫۵۵ -۳٫۸۴ ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر بارش ۵۱٫۱۱ ۵۹٫۵۵ ۴۶٫۴۴ ۷۹٫۲۴ ۲۴٫۰۲ ۲٫۰۵ ۱٫۵ ۰٫۳ ۱٫۱ ۲۶٫۶۳ ۲۸٫۲۸ ۲۹٫۸   ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر منبع:

وجه تسمیه

• این شهر در گذشته «ساوجبلاغ» (در ترکی به معنی چشمه سرد) خوانده می‌شد. ساکنین منطقه آن را «سابلاخ» نیز می‌نامند.

• در متون و اسناد تاریخی نام این شهر نخست سووق بلاق (سوخ بلاق کلمه ترکی به معنی سرد چشمه) بعدها ساوج بلاغ و در دوره قاجاریه ساوج بلاغ مکری قید شده‌است و تا سال ۱۳۱۵ به همین اسم نامیده می‌شد. اما در آن سال بر اساس اقدام فرهنگستان وقت ایران و بنا بر پیشنهاد غلامرضا رشید یاسمی و تصویب فرهنگستان نام این شهر به مهاباد تغییر یافت

• نام مهاباد در زمان رضاشاه برای این شهر برگزیده‌شد.

• در مورد نام مهاباد روایت گوناگونی وچود دارد. در لغت نامه دهخدا مهاباد را نام یک پیامیر می‌انگارد و کتاب او نیز به نام دساتیر معرفی می‌کند. تنها چند منبع ذکری از این کتاب می‌کنند.

• مادآباد و مهدآباد نیز در بعضی از کتاب‌ها برای واژه مهاباد ذکر شده که ظاهرا سندیتی ندارد.

پیشینه

دیرینگی این شهر دست کم به دوران صفوی بازمی‌گردد. در متون و اسناد تاریخی نام این شهر نخست سووق بلاق (سوخ بلاق کلمه ترکی به معنی سرد چشمه) بعدها ساوج بلاغ و در دوره قاجاریه ساوج بلاغ مکری قید شده‌است و تا سال ۱۳۱۵ به همین اسم نامیده می‌شد. اما در آن سال بر اساس اقدام فرهنگستان وقت ایران و بنا بر پیشنهاد غلامرضا رشید یاسمی و تصویب فرهنگستان نام این شهر به مهاباد تغییر یافت.

شهر مهاباد در کالبد کنونی توسط صارم‌بگ از ملوک کُرد ساوجبلاغ مکری در اوایل سدهٔ ۱۱ هجری در بخش شمال نزدیک به خم رودخانه مهاباد (محلات باغ سیسه و دباغیان) فعلی بنا گردید.

قدیمی‌ترین منطقه مهاباد «باغ سیسه» نام دارد که یکبار هم بر اثر سیلاب ویران شده‌است و امروزه دارای معماری قدیمی و بافت آن رو به فرسایش است.

سیل و آسیب‌های دیگر باعث انتقال خانه‌ها به بخش‌های جنوبی و ایجاد محلات تازه پیرامون میدان چهارچراغ (شهرداری فعلی) گردیده‌است.

شهر مهاباد به حالت متروکه درآمده بود تا این که بداق سلطان مکری حکمران مهاباد دوباره به آبادانی آن پرداخت. بازرگانی در این شهر در دورهٔ قاجار گسترش یافت و مبادله کالا با شام و بیروت انجام می‌شد که بیشتر در سراهای موصلیان، کریمخان و کاشی‌ها در بازار مهاباد و کاروانسرای سیمون، همدانی‌ها، تاجرباشی و کوسه صورت می‌گرفت.

کوچ به شهر در طول دهه ۵۵-۱۳۴۵ خورشیدی افزایش چشمگیر داشت و تراکم جمعیتی آن را بالا برد. بیشتر این کوچ‌ها از دیگر شهرهای کردنشین منطقه بوده‌اند.

پس از گسترش شهر بسیاری از باغ‌های پیرامون مهاباد مسکونی شدند که امروزه این امر در نام شماری از محلات این شهر که با واژهٔ باغ همراه است دیده می‌شود.

میدان چهارچراغ (شهرداری) در شب

امروزه تمرکز ادارات، بانک‌ها و سازمانهای دولتی و مغازه‌ها و فروشگاه‌ها بیشتر در امتداد خیابان‌های جمهوری اسلامی، سید نظام، طالقانی، بلوار توحید و جام جم است. محلات کارمندی شهر بیشتر در نیمهٔ شمالی و مناطقی که ورود و خروج کالاها (بسیاری از آن‌ها به صورت قاچاق) در آن بیشتر صورت می‌گیرد در نیمهٔ جنوبی شهر قرار دارد.

نخستین لوله‌کشی آب در سال ۱۳۴۰ خورشیدی در شهر مهاباد آغاز به کار کرد و تصفیه‌خانه آب مهاباد نیز در سال ۱۳۵۳ به راه افتاد. پیش از آن در اغلب خانه‌ها و مساجد قنات و چاه شخصی وجود داشت.

امروزه همه معابر شهر آسفالت است و شهرک صنعتی که در کیلومتر ۱۸ جاده مهاباد-میاندوآب قرار دارد و ۹ واحد آن به بهره‌برداری رسیده‌است برای ۱۸۴ نفر ایجاد اشتغال کرده‌است.

پیشینه سیاسی

پرچم جمهوری مهاباد

این شهر در دهه‌های گذشته آشوب‌های سیاسی نیز به‌خود دیده‌است. مقر جمهوری مهاباد که در سال ۱۹۴۶ تشکیل شده‌بود در شهر مهاباد بود. پس از انقلاب، حزب دمکرات کردستان ایران در اسفند ۱۳۵۷در جریان میتینگی بزرگ فعالیت‌های علنی خود را پس از ۳۲ سال از سر گرفت. اندکی بعد دفتر سیاسی حزب دمکرات در محل خانهٔ جوانان مستقر شد. علاوه بر این کومله نیز با گشایش دفتر در این شهر به فعالیت پرداخت. در اواخر سال ۵۸ بیش از ۲۵ حزب سیاسی در این شهر فعالیت می‌کردند. اندکی بعد گروهای چپ ایرانی قانون اساسی جمهوری اسلامی را غیر دمکراتیک و واپسروانه خواندند. این گروهها پس از مدتها مذاکره تصمیم گرفتند تا یک قانون اساسی جدید را به تصویب رسانند. از آنجا که عمده مذاکرات و هماهنگی‌های این قانون اساسی در مهاباد انجام شده بود به میثاق مهاباد شهرت یافت. اما درست در روزی که قرار بود این مذاکرات با حضور دهها گروه نهایی شود، ارتش از دو محور به مهاباد حمله کرد.

مهاباد تا پاییز ۱۳۵۹ دوبار میان جمهوری اسلامی و پیشمرگان دمکرات -کومله دست به دست شد. تنها در هفته آخر شهریور ۱۳۵۹ بیش از ۶۵۰ نفر از ساکنان شهر بر اثر گلوله باران ارتش این شهر کشته شدند.

مردم

زبان

نوشتارهای اصلی: زبان کردی، سورانی، و مکریانی

همچنین ببینید: خطا: این الگو حداقل نیاز به یک ورودی دارد.

مردم مهاباد به کردی سورانی با لهجه مُکری یا مکریانی از زبان کردی تکلم می‌کنند.

دین

دین مردم مهاباد اسلام و مذهبشان سنی شافعی ست. همچنین اقلیتی از ارامنه و کلیمیان در مهاباد حضور دارند.

جغرافیای طبیعی شهر

مهاباد در جنوب استان آذربایجان غربی، در عرض جغرافیایی َ۴۶ و ْ۳۶ شمالی و طول جغرافیایی َ۴۳ و ْ۴۵ شرقی و در دامنه رشته کوه‌های لند شیخان قرار دارد. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۳۲۰ متر می‌باشد. و از آب و هوای معتدلی بر خوردار است که زمستان ها هوای سردی دارد و تابستان ها هوای شهر مهاباد گرم است

جغرافیای سیاسی سابق مهاباد

مهاباد (ساوجبلاغ مکری) شهری‌ست قدیمی که در ازمه پیشین مرکز نواحی کردنشین (مکریان) بوده‌است.

بطلیموس آن را داروشاه و راولینوس بنام دارایاس نامیده‌است و امروزه در سه فرسنخی شهر فعلی قریه‌ای بنام دریاز (دریاس) مشهود است که از قرار معلوم شهر دارایاس آنجا بوده‌است. در تقسیمات سابق مهاباد و حومه و توابع تا سال ۱۳۲۲ شمسی به شرح زیر بوده‌است:

بخش مرکزی مهاباد، بخش بوکان، بخش نقده، بخش اشنویه، بخش مرحمت آباد (که بعدا میاندوآب نامیده شد)، بخش شاهیندژ، بخش تکاب، بخش سقز، بخش بانه، بخش سردشت، بخش پیرانشهر.

بخشهای پیرانشهر، نقده و اشنویه از سال ۱۳۲۲ بعلت عدم وجود ارتش ایران در مهاباد موقتا تا اعاده وضع عادی ضمیمه شهرستان ارومیه شدند. بخشهای سقز، بانه و سردشت نیز از همان تاریخ و به همان دلیل ضمیمه شهرستان سنندج شدند.

بخشهای میاندوآب، شاهیندژ و تکاب نیز ضمیمه سنندج گردیدند. تنها بوکان همراه مهاباد ماند. اما از بعد از ورود مجدد ارتش در ۲۱ آذر سال ۱۳۲۵ شمسی بخشهای مذکور نه تنها به مهاباد ضمیمه نشدند بلکه هر یک از بخشهای: میاندآب، نقده، تکاب، پیرانشهر، سقز، بانه و سردشت خود تبدیل به شهرستان شدند.

بناهای تاریخی

مقبره بداق سلطان

مقبره بداق سلطان در جنوب غربي شهر مهاباد و داخل قبرستان عمومي شهر قرار گرفته است ، چون شهر مهاباد كلا درميان دره اي كه رشته كوههايی آن را احاطه كرده و رودخانه اي بنام رودخانه مهاباد كه از وسط شهر مي گذرد قرار گرفته است ، لذا قبرستان مذكور كه آرامگاه بداق سلطان نيز در داخل آن قرار دارد در محلي مرتفع تر از شهر قرار گرفته است ، گويا در زمان خودش اين محدوده بصورت خاص به قبور بزرگان اختصاص داشته و وجود چند سنگ قبر اين نظريه را تاييد می نمايد.

اماکن گردشگری

سد مهاباد

• دریاچهٔ سد مهاباد
• مسجد جامع سرخ
• مقبره بداق سلطان
• آب معدنی گراوان
• باغ مکائیل (پارک ملت)
• غار سهولان
• حمام تاریخی میرزا رسول (که هم اکنون به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است)
• فقرگاه مهاباد
• بازارچه مرزی کالاهای وارداتی
• مسجد شاه درویش
• حوضخانه رستم بيگ
• حوضخانه شاه درويش
• پل مميند
• مقبره شمس برهان

مراکز آموزشی

دانشگاه‌ها

• دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد
• دانشگاه پیام نور مهاباد
• دانشگاه جامع علمی و کاربردی واحد مهاباد
• آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما واحد مهاباد
• دانشگاه غیر انتفاعی هیمن
• دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین پردیس مهاباد

سرشناسان

ادبی

• محمدامین شیخ‌الاسلامی، شاعر، مترجم و نویسنده(استاد هیمن)
• عبدالرحمن شرفکندی، شاعر، مترجم و نویسنده (استاد هه ژار)
• معروف کوکه ای، شاعر
• ملا غفور دباغی، شاعر
• وفایی ، شاعرکلاسیک و غزل سرا
• محمد قاضی، مترجم برجستهٔ ایرانی
• احمد قاضی، مترجم
• رحیم قاضی، نویسنده نخستین رمان به زبان کردی
• حسین حوزنی مکریانی، تاریخ نویس
• علی حسنیانی، شاعر ملی گرای کرد
• قاسم مؤید زاده ، شاعر کرد

هنری

• محمد ماملی خواننده کرد
• عزیز شاهرخ خواننده کرد
• میکایل جهان میهن، خواننده کرد
• جمال مفتی، خواننده کرد
• قادر سیاحی، خواننده و نوازنده کرد
• سید رحیم قریشی، خواننده و کارگردان تلویزیون
• جعفر مینایی، استاد موسیقی
• کاوه فقیه زاده، استاد موسیقی
• نازی عزیزی، خواننده کرد
• محمد دانش، خواننده و نوازنده
• صلاح خضری، خواننده و هنرمند کرد
• خسرو سینا، نویسنده سینما و کارگردان تلویزیون و تئاتر
• ابراهیم سعیدی, کارگردان

تاریخی

• صارم بیگ مکری، بنیانگذار شهر مهاباد
• بداق سلطان مکری، رییس ایل مکری که بعد از ویران شدن مهاباد به آبادانی و عمران آن پرداخت

سیاسی

• قاضی محمد، نخستین رهبر حزب دمکرات کردستان ایران و جمهوری کردستان
• عبدالله اسحاقی، رهبر پیشین حزب دمکرات کردستان ایران
• غنی بلوریان،از رهبران حزب دمکرات کردستان ایران
• عزیز یوسفی، فعال سیاسی
• سلیمان معینی، از رهبران ژکاف (جمعیت احیای کردستان)
• سید ابراهیم علیزاده، رهبر فعلی کومله
• کریم حسامی، نویسنده، مترجم و یکی از رهبران حزب دمکرات کردستان ایران
• عبدالرحمان ذبیحی، نویسنده، فرهنگ نویس و یکی از بنیانگذاران جمعیت احیای کردستان
• سیدخضرسیدنظامی، در زمان قاضی محمدرییس شهربانی بوده است.

علمی

• عباس ولی استاد دانشگاه
• هاشم احمدزاده استادیار رشتهٔ مطالعات کردی در دانشگاه اکستر انگلستان
• امیر حسن پور دانشیار دانشکده تمدنهای خاور میانه و نزدیک دانشگاه تورنتو

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مهاباد موجود است.

• وب‌گاه کردکلهر (برداشت آزاد با ذکر منبع)