مکریان

برای ایل‌های کرد مکری، مقالهٔ مکری را ببینید.

مُکریان میرنشین (امارت) ایل‌های کرد مکری در سده ۹ تا ۱۳ هجری بوده است که در شمال غربی ایران در جنوب دریاچه ارومیه قرار داشت. این میرنشین که در تاریخ قبض و بسط‌هایی داشته است، در گسترده‌ترین حالت بر بخش‌هایی از شمال و شمال غرب‬ ‫استان کردستان و جنوب و جنوب غرب استان آذربایجان غربی کنونی منطبق است‬.

نام مکریان امروزه ‫در تقسیمات اداری کنونی‬ ایران تنها در عنوان دهستان‌های مکریان شرقی‪، ‬مکریان غربی و مکریان شمالی‬ استان آذربایجان غربی به کار رفته است.

وجه تسمیه

سابلاغ یا مهاباد کنونی؛ پایتخت مکریان

بوکان؛ از شهرهای مکریان که در سال ۱۹۵۱ علیه پهلوی و حاکمان محلی مکریان قیام کردند.

به نوشته اشرف‌الدین بدلیسی مکری از بقایای شاهزادگان اردلان بود و نامش را از یکی از رهبران آن، یک مکار خاص می‌گیرد.

• در روایتی دیگر آمده همان گونه که نام ایل مکریت ترکمنی ذکر شده ممکن است که نام مکری از کلمه مکریت گرفته شده باشد.
• روژبیانی عقیده دارد که واژه موکری در اصل مغری یا مغ راه بوده و موکریان نیز مغریان راه مغ‌ها بوده‌است. سپس به مُقریان و موکریان تغییر یافته‌است. شاهان ایرانی حتی ساسانی‌ها وقتی به تاج و تخت می‌رسیدند میباسیت از تیفسون پیاده به تخت سلیمان بروند تا دربرابر آتش مقدس کُرنش کنند. از این رو چون دشت موکریان بر سر راه مغان بود. نام مغ ریان بر آن نهاده شدو سرانجام به موکریان تبدیل شده‌است. در کل چنین بیان می‌شود که موکریان به دشتهای حاصلخیز آنجا که دروازه‌های ورود مغها برای زیارت آتشکده‌های آذرگشسب به تخت سلیمان تکاب مغری یان یعنی راه مغها می‌گفتند که به مرور مکری یان نام گرفته‌است.

تاریخ

مجتبی برزویی می‌نویسد این امارت در دوران صفویه و قاجاریه و با مهاجرت مکری‌ها از شهرهای زور و کردان ساکن دیاربکر طی دو دورهٔ متفاوت یعنی در پایان کار ترکمانان آق‌قویونلو (دو تا سه دهه پیش از ظهور صفویه در اواخر سده نهم هجری قمری و اواخر سده پانزدهم میلادی) و در اواخر پادشاهی نادر شاه افشار از نواحی کردنشین ترکیه و عراق تشکیل شده‌است.

به گفتهٔ مینورسکی «اگر بخواهیم از همان آغاز سرزمینهای اصلی کردها را مورد بحث قرار دهیم، باید به این مناطق روی آوریم.»

نبرد دیمدیم

قلعه دیمدیم در نزدیکی ساحل دریاچه ارومیه بنا بر سنت شفاهی کردی به قبل از اسلام بر می‌گردد. امیرخان لپزرین فرمانروای برادوست که خواهان حفظ استقلال امارت درحال گسترش اش در برابر رسوخ عثمانی و صفوی به درون منطقه بود، در ۱۶۰۹ ویرانه‌های آن را بازسازی کرد. اسکندر بیگ در آن سال آن را دژی نیرومند متشکل از پنج قلعه جداگانه با مخازن حفاظت شده و چاله برای ذخیره سازی یخ و برف توصیف کرد. امروزه بخش‌هایی از دیوارها و انبوه ساختمان از سنگ و آجر هنوز هم قابل مشاهده هستند.

نبرد دیمدیم در تاریخنگاری صفوی جایگاهی برجسته دارد. شاه عباس اول حق موروثی امیرخان برای حکومت بر برادوست و ارومیه را به رسمیت شناخته بود؛ ولی بازسازی دیمدیم حرکتی در جهت استقلال بود که می‌توانست قدرت صفویه را در شمال غرب به خطر بیندازد؛ در واقع، نه عثمانیان و نه صفویان کنترل مستحکمی بر کردستان، آذربایجان و ارمنستان نیافته بودند. بسیاری از کردها از جمله فرمانروایان مکری (غرب و جنوب دریاچه ارومیه) پیرامون امیرخان بسیج شده بودند. پس از یک محاصره شدید و طولانی به رهبری حاتم بیگ وزیر اهظم صفوی از نوامبر ۱۶۰۹ تا تابستان ۱۶۱۰ دیمدیم تسخیر شد؛ همه محافظان آن قتل عام شدند. شاه عباس دستور قتل عام در برادوست و مکری را داد، ایل ترک افشار را باز در منطقه ساکن کرد و بسیاری از قبایل کرد را به خراسان فرستاد. این دو امارت ماندند گرچه خیلی ضعیفتر شدند و امرای برادوست دوبار با صفویان در دیمدیم نبرد کردند. مکریان در کنار بابان و اردلان یکی از سه امارت بزرگ قبایلی کرد بود. (مکری) ساوجبلاغ (به کردی: سابلاغ)‏ یا مهاباد کنونی پایتخت این امارت بود.

این قیام درون مایه عمده‌ای در فولکلور و ادبیات کردی شد و مورخ شاه، اسکندر بیگ هم آن را در یک گزارش به طور شاهد عینی وصف کرده‌است.

در ۱۱۴۲ هجری طهماسبقلی سپهسالار (نادر شاه آینده) یوسف پاشا، فرماندار عثمانی اورمیه را شکست داد و دستور تخریب دژ را صادر کرد.

مکری‌ها در دوران صفویه

هنری رولینسن که در اکتبر ۱۸۳۸ از قبیله مکری بازدید کرده آن را یکی از قوی ترینها و مقتدرترین در ایران می‌داند. این قبیله آن گاه یکجانشین بود و منطقه‌ای با عرض ۶۵ کیلومتر و پهنای ۸۰ کیلومتر را در جنوب دشت میاندوآب و در غرب زرینه‌رود را اشغال می‌کرد. بیش از ۱۲۰۰۰ خانواده داشت و پایتختش ساوجبلاغ (مهاباد امروزی) بود و تیره‌های بابا امیره، ده بکری، خلکی و... داشت. بانستر سوان می‌نویسد که بسیاری از پادشاهان ایران از جمله شاه عباس صفوی به مکری‌ها به خاطر شرکتشان در جنگ‌های گوناگون وابسته بودند. شاه عباس صفوی بسیاری از ایشان را به عنوان افسران رده بالای لشگرش برگزید. در ۱۶۲۴ میلادی قسمت عمده از لشکر شاه عباس را کردهای مکر تشکیل می‌دادند که در نبردهای مهم مقابل ترکان ایستادگی کرده بودند. اما در واقعیت ایل مکری به عنوان یاغیان غیر معمول پدیدار شده‌اند و بیش تر به غارتگری شناخته شدند تا دستاوردهای نظامی شان. اسکندر بیگ ترکمان منشی می‌نویسد پس از فتح آذربایجان توسط عثمانی‌ها امیرا بی امیر مکری به سلطان مراد سوم ابراز وفاداری نمود و مکری‌ها دست به موجی از غارت و کشتار زدند. پس از مرگ امیره بی این کارها در زمان پسرش شیخ حیدر نیز ادامه یافت تا زمان بازپسگیری آذربایجان توسط شاه عباس صفوی. پس از آن شیخ حیدر وفاداری و سرسپردگی اش را به شاه اعلام کرد و شاه نیز گذشته او را بخشید و حکومت مراغه را به او داد. شیخ حیدر شاه را در لشگرکشی اش به شمال ارس همراهی کرد اما او در جریان محاصره ایروان کشته شد.

سردار سیف الدین خان مکری

شاهان صفوی و قاجار برای تضعیف عنصر در حال رشد کردی، بارها بدان اردوکشی تنبیهی کردند، جمعیت امارت مکری را قتل عام کردند، هزاران کرد را از منطقه غرب دریاچه جابجا کردند و قبایل ترک افشار و قره‌پاپاخ را در آن اسکان دادند.

سرشناسان مکریان

• قاضی محمد، رئیس جمهور جمهوری مهاباد
• حاجی باباشیخ، نخست وزیر و صدر رئیسه هیئت، روحانی
• حسن زیرک، خواننده مشهور کُرد
• عبدالرحمن شرفکندی، ملقب به هژار موکریانی شاعر مشهور کردستان
• عزیزخان مکری

مردم

این مناطق اکثریت با زبان کردی سورانی تکلم مکنند. مناطق موکریان در دوران پهلوی تحت مرکزیت مهاباد و ارومیه بوده‌است. مهاباد (ساوجبلاغ مکری) شهریست قدیمی که در ازمه پیشین مرکز نواحی کردنشین بوده‌است. بطلیموس آن را داروشاه و راولینوس بنام دارایاس نامیده‌است و امروزه در سه فرسنخی شهر فعلی قریه‌ای بنام دریاز (دریاس) مشهود است که از قرار معلوم شهر دارایاس آنجا بوده‌است.

تقسیمات دوره قاجار منطقه ساوجبلاغ مکری

امتداد بلده ارومیه تا زمان دولت قاجاریه سلدوز و ساوجبلاغ مکری و مرحمت آباد مراغه الی صفاخانه صائین قلعه در تحت و جزو ولایات ارومیه بوده بعد از حسین علی خان بیگلربیگی افشار از اداره اورمیه خارج شده است

تقسیمات سیاسی دوره پهلوی مکریان

در تقسیمات سابق مهاباد و حومه و توابع تا سال ۱۳۲۲ شمسی به شرح زیر بوده‌است: بخش مرکزی مهاباد، بخش بوکان، بخش نقده، بخش اشنویه، بخش مرحمت آباد (که بعدا میاندوآب نامیده شد)، بخش شاهیندژ، بخش تکاب، بخش سقز، بخش بانه، بخش سردشت، بخش خانه (که بعدا پیرانشهر نامیده شد).

حاجی باباشیخ به همراه سرتیپ سیف افشار در سردشت ۱۳۰۸

اقدامات و حوادث تاریخی در مکریان

1. تشکیل حزب اتحاد اسلام در جنگ جهانی اول توسط حاجی باباشیخ
2. برپایی کومله ژکاف توسط قاضی محمد.
3. قیام سمکو شکاک
4. تشکیل حزب دمکرات کردستان در مهاباد و تشکیل جمهوری مهاباد.
5. بوکان تنها شهر ایران قبل و پس از انقلاب بود که بعنوان بخش دارای نماینده ویژه و مستقل در مجلس ایران بود.

جستارهای وابسته

• کردها و تقسیم بندی زبانی
• زبان کردی سورانی
• روزنامه‌های کردی
• سرزمین کردستان
• مردم کرد
• کولبر

پیوند به بیرون

1. آژانس خبری و تحلیلی موکریان -مناطق شمالی کردستان

منابع

• DEH-BOKRĪ (Mukri) Kurdish tribe of Kurdistan
• نانوازاده، علی، فهرههنگی پههلهوی، تهران، انتشارات توکلی، ص۱۹۲، ۲۰۰۲، ISBN 964-5821-15-0
• هژار، هه‌نبانه بورینه، تهران، انتشارات سروش، صص ۸۱۱ و ۸۲۰، ۱۳۸۸، ISBN 978-964-376-516-3
• نشریه دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ۱۳۷۹ش، شم‍ ۲؛ نیاکان، لیلی، «خلاصه‌ای از مطالعات فنی آجرهای بوکان»، باستان شناسی و هنر ایران، به کوشش عباس علیزاده و دیگران، تهران، ۱۳۷۸ش