کرمانجی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
کرمانجی (به کردی: Kurmancî) که به آن کرمانجی شمالی هم گفته میشود یکی از گویشها (یا به قولی: زبانهای) اصلی کردی است. برخی منابع از گویش/زبان سورانی با نام «کرمانجی جنوبی» یاد میکنند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] گستره
کرمانجی در سر تا سر کردستان ترکیه و کردستان سوریه، بخشی از کردستان عراق، استان آذربایجان غربی در شهرستانهای ارومیه، سلماس، خوی، ماکو، چالدران و و همچنین در استان خراسان شمالی و استان خراسان رضوی در شهرهای بجنورد، قوچان، شیروان، اسفراین، کلات نادری و نیز در شهرستان رودبار استان گیلان به ویژه پیرکوه و کرماک و دوسالدیه عمارلو و برخی روستاهای سیاهکل و نیز در قسمتهای کردنشین ارمنستان و قزاقستان و استانهای کلباژار و زنگلان در جمهوری آذربایجان با آن تکلم میشود. بیشتر کردهای ساکن اروپا زبان کرمانجی تکلم میکنند.کرمانجی با انکه از لهجههای مختلفی تشکیل شدهاست ولی لهجه مرجع و کتابی ان به لهجه جزیری در کردستان ترکیه شبیهاست که از زمانهای دور شاعران و نویسندگانی مانند احمد خانی، ملای جزیری، فقی تیران، ماموستا جیگر خوین و علی حریری با اثار ارزشمندی را خلق کردهاند. شرانی، شاقی{شکاکی}، موصولانلو، زاخورانی و صربیانی و شاهیندژ و بعضی از روستاهای شهرستان هشترود و ماه نشان در آذربایجان شرقی به این گویش سخن میگویند.این فقط گوشهای ازمناطقی بود که در ان کرمانجی مرسوم است ** در مناطق دیگری مثل منطقه اوریاد درحوالی میانه و درروستاهای هشترودوشهرستان پری در اذربایجان شرقی نیز تاچند سال پیش مردم انجا پوشش کرمانجی داشتند وبه این گویش سخن میگفتند که بتدریج وبعلل خاص زبان خود را کنار گذاشته و ترکی صحبت کردند گرچه هنوز زبان کرمانجی در پیرمردان وپیرزنان ان نواحی استفاده میشود.* درخراسان نیز کرمانجی درشهرهای بجنورد ,شیروان,قوچان وچند شهردیگر تکلم میشود.
در اطراف شهرستان خلخال واقع در استان اردبیل نیز روستاهایی همچون لنبر و کلستان به زبان کرمانجی تکلم میکنند.[۱]
بیش از دو سوم از کردزبانان جهان به گویش کرمانجی تکلم میکنند.
[ویرایش] الفبا و نوشتار
برای نوشتن کرمانجی در ترکیه و سوریه از حروف لاتین، در کردستان عراق و ایران از خط عربی و در قسمت کردنشین ارمنستان از خط سیریلیک استفاده میشود.
الفبای کردی از ۳۱ حرف تشکیل میشود:
A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
زبان کردی دارای ۸ مصوت است:
| کردی | a | e | ê | i | î | o | u | û | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| فارسی | آ (مثل آرام) | إ مثل (امروز) | أ (مثل اندک) | ای کوتاه (در فارسی معادل ندارد) | ای (مثل ایلام) | أ (مثل أردک) | او کوتاه (در فارسی معادل ندارد) | او (مثل دوست) |
و نیز دارای ۲۳ صامت است:
| کردی | b | c | ç | d | f | g | h | j | k | l | m | n | p | q | r | s | ş | t | v | w | x | y | z | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| فارسی | ب | ج | چ | د | ف | گ | ه | ژ | ک | ل | م | ن | پ | ق | ر | س | ش | ت | و (مثل ویژگی) | و (مثلwindow) | خ | ی (مثل یاور) | ز |
[ویرایش] شاعران و نویسندگان نامدار
زبان کرمانجی از دیر باز در ناحیه ایی که الان مزوپوتامیای شمالی (بین النهرین شمالی) نامیده میشود و در خاک کشورهای ترکیه، سوریه و عراق قرار گرفتهاست تکلم میشدهاست. این ناحیه از دیر باز مهد تمدن و فرهنگ بودهاست و همواره و در طول تاریخ شاعران، نویسندگان و فیلسوفان بزرگی از ان سر براوردهاند.زرتشت پیغمبر ایران باستان به زبانی که خیلی شبیه به کرمانجی امروزی است اوستا را سروده و مانی مصلح بزرگ دوران ساسانی از شهر ماردین در کردستان کنونی ترکیه برخاسته و کتابش ارژنگ دارای اشعار بسیار زیبایی به زبان کرمانجی میباشد. غزلیات بسیار زیبای مه لای جزیری که با غزلیات حافظ در فارسی برابری میکنند به این زبان سروده شدهاند و احمد خانی منظومه مم و زین را که یک افسانه عاشقانه میباشد و جزء شاهکارهای زبان کردی ۵۰۰ سال پیش به این زبان سرودهاست. دیوان علی حریری و فقی تیران پایههای ادبیات کردی را تشکیل میدهند. از شاعران و نویسندگان معاصر هم میتوان به ماموستا جیگرخوین و مهمد اوزون اشاره کرد. در خراسان نیز «جعفرقلی زنگلی» یکی از ادیبان بزرگ زبان کرمانجی بوده و شعرهای عاشقانه زیبایی سرودهاست.
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] منابع
- ↑ کردهای زعفرانلوی تالشٔ بازدید: مه ۲۰۰۹.
[ویرایش] پیوند به بیرون
 |
|
|---|---|
| شاخه | زبانهای ایرانی غربی |
| شمال غربی |
باستان: مادی میانه: زبان پارتی (پهلوی اشکانی) نو: آذری | گیلکی | مازندرانی | تالشی | کردی کرمانجی | کردی سورانی | زازا-گورانی | سمنانی | زبانهای ایران مرکزی | بلوچی[۱] | سیوندی |
| جنوب غربی[۲] |
باستان: پارسی باستان میانه: پارسی میانه (پهلوی) نو: فارسی | لری | بختیاری | بشاکردی | کمزاری | تاتی اران |
| شاخه | زبانهای ایرانی شرقی |
| شمال شرقی |
باستان: اوستایی[۳] میانه: سغدی | خوارزمی | بلخی | سکایی غربی | آلانی | سرمتی نو: آسی | یغنابی (سغدی نو) |
| جنوب شرقی |
میانه: سکایی-تخاری نو: پشتو | زبانهای پامیری | پراچی | ارموری | منجی | یدغه |
| ۱-بلوچی به خاطر مهاجرت گویشورانش، از نظر جغرافیایی به جنوب شرق فلات ایران منتقل شده. ۲-شاخه جنوب غربی را شاخه فارسیتبار نیز میگویند. ۳-بیشتر زبانشناسان، اوستایی را در مرز شاخههای غربی و شرقی دستهبندی میکنند. |
