شهرستان ملکشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شهرستان ملکشاهی
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان ایلام
مرکز ارکواز
نام‌های پیشین ارکواز ملکشاهی
سال شهرستان شدن ۱۳۸۵
مردم
جمعیت ۵۵٬۰۰۰ نفر (۱۳۲۸) ۳۱٬۷۹۴ نفر (۱۳۸۵) ۲۲٬۵۸۷ نفر(۱۳۹۰)
رشد جمعیت منفی به دلیل مهاجرت بی‌رویه ساکنان ایل ملکشاهی به مناطق دیگر
زبان‌های گفتاری کردی ایلامی، لهجه ملکشاهی
مذهب شیعه
شهرها
ارکواز،دلگشا، مهر
تعداد بخش‌ها
بخش مرکزی (چمزی) شهرستان ملکشاهی

شهرستان ملکشاهی یکی از شهرستان‌های استان ایلام در غرب ایران است. مرکز این شهرستان شهر ارکواز می‌باشد. مردم این شهرستان عموماً شیعه هستند که به گویش کردی ایلامی[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸] و ""لهجه ملکشاهی"" سخن می‌گویند. مردم این شهرستان از ایل ملکشاهی هستند. براساس سرشماری سال ۱۹۴۰ میلادی، بیش از هفت هزار و پانصد خانوار که جمعیت آنان به بیش از پنجاه هزار تن می‌رسید در ایل ملکشاهی زندگی می‌نمودند[۹] که اکثر این مردم به نقاط مختلف استان ایلام و استان‌های دیگر مهاجرت نموده‌اند. شغل مردم این شهرستان دامپروری و کشاورزی است و این شهرستان از نظر ورزشی و اجتماعی و اقتصادی در استان ایلام نقش تعیین کننده‌ای دارد. زبان مردم ملکشاهی کردی از زیر شاخهٔ کردی جنوبی است. این زبان یکی از اصیل ترین زبان‌های کردی محسوب می‌شود. در بسیاری از واژه‌های رایج در این زبان می‌توان واژه‌های گویش پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی را مشاهده نمود.

وجه تسمیه[ویرایش]

همانطور که از نام ایل ملکشاهی بر می‌آید، این ایل نام خود را از سلطان ملکشاه سلجوقی گرفته است. امیر ملکشاه شخصی از نبایر سلطان ملکشاه جمع کثیری بر سر رایت خود جمع نموده سی و دو قلعه و شانزده ناحیه که بالفعل در تصرف حکام چمشگزک بود تسخیر نمود (از قلعه کماخ در دیاربکر ترکیه تا قلعه سلجوق درشهرستان ملکشاهی استان ایلام) و عشیرت ایشان را به نام جد آنها سلطان ملکشاه، ایل ملکشاهی خواندند.[۱۰][۱۱]

زبان و گویش[ویرایش]

زبان مردم ملکشاهی کردی ایلامی و لهجه ملکشاهی است. علیرضا اسدی در کتاب خود چنین می‌آورد: «از مقایسهٔ واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کردی ایلامی [ملکشاهی] به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم ریشه‌اند. این هم آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود».[۱۲] مردمان ایل شوهان مهران نیز به زبان لری شوهانی تکلم می‌کنند. شهرستان ملکشاهی در دامنه کبیر کوه قرار گرفته است و در سه هزار سال قبل از میلاد به عنوان (ورهشی) در کتیبه‌های آشوری واقع در سر چشمه رودخانه زیبا ی گل گل در بخش گچی ذکر شده است.

تقسیمات کشوری[ویرایش]

شهرستان ملکشاهی به دلیل اهمیت و جمعیت فراوان ایل ملکشاهی در سال ۱۳۱۰ خورشیدی تبدیل به بخشی از استان کرمانشاهان گردید. ولی متأسفانه بنا به دلایلی از جمله وجود کلمه شاه در نام ملکشاهی تبدیل آن به شهرستان بیش از ۷۵ سال طول کشید.

این منطقه در سال ۱۳۸۵ به یک شهرستان از شهرستان‌های استان ایلام تبدیل شد اما پیش از آن به لحاظ تقسیمات کشوری بخش ملکشاهی خوانده می‌شد واز بخش‌های شهرستان مهران بود.

شهرها: ارکواز

شهرها: دلگشا ،مهر

ملکشاهی چمزی[ویرایش]

اراضی این قسم از عشیره ملکشاهی، دارای چشمه‌های آب بوده و قسمت اندکی از آن پوشیده از جنگل می‌باشد که متراکم ترین جنگل استان ایلام در منطقه بیوره با حیات وحش در خور توجه است و یکی از معدود مناطق کشور است که در آن پلنگ ایرانی وجود دارد. بخش مرکزی شامل چمزی و شوهان است. دراین منطقه تیره‌های: خمیس، شکربگ، ملگه، خداداد، کینیانه، همانه وکول، کلگه، کوگر، قیطول، باوه، گلان، کاظم بگ، سرایلوند، خرزینیوند، خلیلوند، کناریوند، گرواند، کلوند می‌زیند و بزرگ این قسم از عشیره نیز، در زمان حکومت خوانین شخصی از تیره خمیس با لقب توشمال بوده است. در سال ۱۳۲۰ خورشیدی و پس از جنگ جهانی دوم حاج فرامرز اسدی سرپرست ایل ملکشاهی از طرف حکومت مرکزی به عنوان رئیس‌العشایر کل پشتکوه استان ایلام منصوب شد. در این زمان منطقه پشتکوه و استان ایلام که قسمتی از استان کرمانشاهان بود از امن ترین مناطق کشور محسوب می‌شد و حاج فرامرز اسدی در کل استان ایلام حکمیت داشتند.[۱۳]

بخش گچی[ویرایش]

محدوده وسیعی از اراضی ایل ملکشاهی که در شهرستان مهران و ایلام و بدره و ۵۰ کیلومتر از کبیرکوه زیبا از رود گل گل تا چشمه پهن با منابع زیر زمینی شامل ذخایر نفت و گاز که در کبیر کوه در زمان شاه پهلوی کشف گردیده و در منطقه گرمسیر نزدیک بخش صالح اباد که در سال ۸۶ توسط دولت اتریش و نروژ مطالعه شدمتعلق به مردم گچی می‌باشد همچنین معادن عظیم، قیر، گچ، آهک، سیمان، بهترین شن و ماسه استان ابهای معدنی گل گل و باولگ و سرچشمه‌های آب شرب مرکز استان در کبیر کوه گچی واقع شده است بخش گچی دارای ۷۱ اثر ثبت شده ملی متعلق به دوران پارینه سنگی (۱۰-۱۳ هزار سال پیش) تا دوره‌های بعد از اسلام می‌باشد می‌باشد طایفه رسولوند از ساکنان اولیه این منطقه بوده‌اند وبه علت هم‌مرزی با بین‌النهرین در دوران‌های کهن در منطقه خوش آب و هوای نخچیر و نشاط میزبان بزرگان و خان زاده‌های مناطق شرقی عراق بوده‌اند.

مردم[ویرایش]

مردمان ملکشاهی اکنون در سی و نه روستا از توابع شهرستان ارکواز ملکشاهی از شهرستانهای توابع استان ایلام سکونت دارند و براساس سرشماری سال ۱۹۵۰ میلادی، هفت هزار و پانصد خانوار که جمعیت آنان به بیش از پنجاه هزار نفر می‌رسید دراین منطقه ساکن بودند.[۱۴] به طور کلی این عشیره در دو منطقه تمرکز یافته‌اند و بدین شرح است:

ملکشاهی چمزی: ۱- خمیس ۲- نقی (نظربگ) ۳- روسگه (رستم بیگ) ۴- کاظم بگ ۵- خداداد ۶- ملگه ۷- کلگه ۸- شکر بگ ۹- حسین بگ ۱۰- خرزینوند ۱۱- قیطولی ۱۲- گلان ۱۳- کله وند ۱۴- کینیانه ۱۵- خلیل وند ۱۶- کناری وند ۱۷- گراوندی ۱۸- سرالیوند ۱۹- شه میر و کل کل ۲۰- باباهای پیرمحمد ۲۱- کوگر ۲۲- سیه گه ۲۳- جمعه ۲۴- حمانه و کول ۲۵- نقی

ملکشاهی گچی: ۲۶- رسولوند ۲۷- باولگ ۲۸- خیرشه ۲۹- کوکی ۳۰- دوقرصه ۳۱- قیطول وحلاج ۳۲ خلف ۳۳- قطره سیه .[۱۵]

مقاومت مردم ملکشاهی در برابر تغییر نام ملکشاهی[ویرایش]

پس از انقلاب اسلامی طرحی از سوی دولت وقت برای تغییر نام شهرها در دستور کار قرار گرفت. براین اساس تمامی اسامی شهرهایی که نشانگر و یادبود نظام شاهنشاهی در ایران بود تغییر یافت. به عنوان نمونه شهرهای کرمانشاه به باختران، شاهپور به سلماس، شاه آباد غرب به اسلام‌آباد، بندر پهلوی به انزلی، رضائیه به ارومیه و شاهی به قائم شهر تبدیل شد. شهرستان ملکشاهی که در آن زمان بخش ملکشاهی نامیده می‌شد نیز شامل این طرح قرار می‌گرفت.[۱۶] این طرح با مقاومت و مخالفت صد در صدی مردم ایل ملکشاهی روبرو شد و مردم این ایل نیز موسی اسدی و حسن ملکشاهی نمایندگان خود را به تهران روانه ساختند تا با زمامداران حکومت گفتگو کنند. موسی اسدی در دیداری که با آیت الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از مراجع تقلید کنونی که در آن زمان عضو شورای انقلاب و بعد مجلس خبرگان رهبری بود، داشت بر مخالفت مردم ملکشاهی با تغییر نام ایل و شهرشان تأکید نمود و با گفتن اینکه نام ملکشاهی از دیر باز تاکنون ریشه در خاک و خون مردم ملکشاهی دارد و ربطی با تغییر نام شهرهایی که رضا شاه در سال ۱۳۱۴ هجری شمسی انجام داده است ندارد و این تغییر نام سبب شورش گسترده‌ای از طرف ایل ملکشاهی خواهد شد مخالفت خود را ابراز داشت. بعد از این اتفاقات به مدت سه ماه و پنج روز حسن خان ملکشاهی نماینده استان ایلام در مجلس شورای ملی به خاطر این عمل محبوس شد؛ یعنی از ساعت (۲ بعد ازظهر ۱۱/۴/۱۳۶۰ تا ساعت ۷ بعد از ظهر روز ۱۱/۷/۱۳۶۰) که بعد از محاکمه حکم به تبرئه او داده شد.[۱۷][۱۸] این مخالفت گسترده ایل ملکشاهی سرانجام منجر به خودداری حکومت وقت از تغییر نام ملکشاهی شد. براین اساس ملکشاهی تنها شهرستانی است که پس از انقلاب اسلامی دچار تغییر نام نشد.

فتح نامه[ویرایش]

فتح نامه نیاکان حاج فرامرز اسدی و بزرگان ایل ملکشاهی چمزی به پاس غلبه بر امپراتوری عثمانی و غصب زمین‌های اراضی پلاک ۵۲ پل کنار و دول زرد (زمین‌های گرمسیر استان ایلام) توسط منابع طبیعی:

این زمین‌ها به مساحت ۱۷۰۰ هکتار ملک آبا و اجدادی حاج فرامرز اسدی بوده است که طی فرمانی از طرف فتحعلی شاه قاجار و با دستخطی از سوی شاهزاده محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند ارشد شاه (این فرمان در میان بزرگان ایل ملکشاهی به فتح نامه معروف است.)،[۱۹] به تاریخ ماه ذوالحجه سال ۱۲۳۶ هجری قمری مطابق سال ۱۱۹۹ خورشیدی به پاس رشادت ایل ملکشاهی در نبرد با متجاوزان عثمانی و تسخیر سلیمانیه، زور، موصل و کرکوک و سامرا و محاصره نمودن بغداد از شهرهای امپراتوری عثمانی به پهلوان موسی خمیس جد بزرگ حاج فرامرز اسدی و ایل ملکشاهی داده شده بود. گفتنی است بزرگان ایل ملکشاهی گوش راست تمامی اسیران سپاه عثمانی را بریدند و در کف دست راستشان نهادند و به پایتخت روانه ساختند.[۲۰][۲۱][۲۲] در این نبرد چهار هزار سپاهی از ایل ملکشاهی چمزی که شامل صد سوار مشهور از ایل ملکشاهی چمزی و صد مبارز چماق به دست از ایل ملکشاهی چمزی (که بعدها به پاس رشادتشان و استفاده از چماق و گرز در این نبرد به طوایف گرزدین وند مشهور شدند، که عبارتند از: طوایف خمیس، کاظم بگ، نقی، حسین بگ، رستم بگ، شه میر، شکربگ و خداداد) و سه هزار و هشتصد پیاده‌نظام، به سرداری پهلوان موسی خمیس در رأس سپاه ایران قرار گرفتند. نقش برجسته‌هایی از این دلاور مردان در باغ نظر شیراز و موزه پارس موجود است.[۲۳] حاج فرامرز اسدی پس از کودتای سال ۱۳۳۲ خورشیدی این زمین‌ها را طبق سند شماره ۵۶۶ و به تاریخ ۱۳ خردادماه ۱۳۳۵ در اداره ثبت اسناد استان کرمانشاهان به نام خود ثبت نموده بود. اما پس از انقلاب این زمین‌ها بدون هیچ دلیل قانونی توسط اداره منابع طبیعی استان ایلام مصادره گردید و به اشخاص دیگری تحویل داده شد.

آثار تاریخی[ویرایش]

  • قلعه جوق (قلعه سلجوق):

قلعه باستانی قله جوق مشرف بر سرزمینی نسبتأ هموار است و در چهار کیلومتری غرب شهر ارکواز ملکشاهی بر فراز تپه بلندی بنا شده است. در قسمت جنوبی قلعه، سه اتاقک وجود دارد که مساحت آنها مجموعأ ۲/۲۹ متر مربع می‌باشد و از سنگ و گچ ساخته شده است. در قسمت فوقانی آنها آثار دو اتاق مشاهده می‌شود که مجموعأ ۹۲ متر مربع است. بنای ساختمانی این دو اتاق در مقایسه با سه اتاقک جنوبی از بین رفته و فقط چندین قطعه سنگ کوچک و گچ در بعضی قسمت‌های تحتانی آن دیده می‌شود. اتاق‌های قلعه از گچ ساخته شده است. این گچ به احتمال زیاد از سه کیلومتری شهر ارکواز به این مکان آورده شده است. این قلعه، مربوط به دورهٔ حکومت سلجوقیان می‌باشد.[۲۴]

  • پنجه علی:

بر روی تپه‌ای مشرف بر شهر ارکواز، آثار و بقایای ساختمان‌های زیادی دیده می‌شود که از سنگ و گچ پخته ساخته شده‌اند، اما آثار آن، طوری محو شده که نمی‌توان سبک معماری را تشخیص داد.

وجه تسمیه این اثر تاریخی بدین منظور است که سنگ چین‌هایی موجود است که در میان این سنگ چین‌ها، سنگ بزرگی وجود دارد که شیارها وخطوطی مثل پنجه انسان دارد. لذا مردم این منطقه معتقدند که حضرت علی (ع) با کافران جنگیده آن‌ها سنگ به طرف او پرتاب کرده‌اند، که حضرت علی با دست خود آنها را دفع کرده است و اثر پنجه مولا علی (ع) بر روی آنها نقش بسته است. البته این اعتقاد امروزه کمرنگ شده است و فقط در میان قشر کوچ رو و بی سواد موجود است.

در تپه پنجه علی سکه‌های هخامنشی یافت شده است ولی معلوم نشده است که متعلق به کدام پادشاه هخامنشی است. لذا با توجه به این سکه‌ها احتمالأ این بنا متعلق به دوره هخامنشیان باشد.[۲۵]

  • کوشک قینقر:

مشرف بر دره‌ای صعب العبور در سینه کوه پشمین یک چهار اتاقی وجود دارد که به آن کوشک قینفر می‌گویند. چون آثار آن هنوز موجود است، به خوبی نمایانگر یک آتشکده از دوره ساسانیان است.

آتشکده دارای چهار اتاق است ودر قسمت بالا، طاقچه‌هایی دارد که جای چند تا از آن‌ها مشخص است. با توجه به استراتژیکی بودن این منطقه، وجود آتشکده، درختان و چشمهٔ آب گوارا و دلنشین بودن منطقه احتمالأ جایگاه افراد طبقه بالای جامعه ساسانی بوده است.[۲۶]

  • بقعه سید محمد ابوچماقین (پیرکتک):

در سی کیلومتری شهر ارکواز و در دره حاصلخیز و پرآب درگز، آرامگاه سید محمد ابو چماقین ملقب به پیر کتک قرار دارد که زیارتگاه مردم ایل ملکشاهی است. وجود چشمهٔ آب شیرین و رودخانه‌ای بسیار زیبا در قسمت شمالی آرامگاه بر زیبایی این مکان افزوده است.[۲۷]

یکی دیگر از آثار باستانی شهرستان ملکشاهی، کتیبه گل گل ملکشاهی می‌باشد که درهٔ گل گل ملکشاهی بر روی صخره‌ای قرار دارد. این کتیبه به جا مانده از فتو حات آشوریان در این منطقه می‌باشد. به علت عوامل تخریبی مانند: ریزش‌های جوی و عوامل انسانی، چند سطر از ان از بین رفته است و هنوز مشخص نشده است که این کتیبه متعلق به سناخریب و یا آشوربانی پال است. زیرا هر حمله‌ای که مستبدین بین‌النهرین و به خصوص آشور علیه تمدن ایلام طرح می‌کردند لزومأ از مسیر ورهشی (استان ایلام کنونی) می‌گذشت.[۲۸]

نقش برجسته گل گل ملکشاهی مربوط به تمدن باستانی آشور است و در ایلام، کنار رودخانه گل گل واقع شده و این اثر در تاریخ ۶ دی ۱۳۵۵ با شمارهٔ ثبت ۱۴۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۲۹]

فتح نامه فتحعلی شاه قاجار از سوی شاهزاده محمد علی میرزا دولتشاه به پهلوان موسی خمیس جد بزرگ حاج فرامرز اسدی به پاس پیروزی بر سپاه امپراتوری عثمانی و تصرف شهرهای سلیمانیه، زور، موصل، کرکوک و سامرا و محاصره بغداد به تاریخ ذوالحجه ۱۲۳۶ هجری قمری مطابق با ۱۱۹۹ خورشیدی

منابع[ویرایش]

  1. I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, ۲۰۰۰, p. ۳۰-۳۱
  2. I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, ۲۰۰۰, p. ۳۰-۳۱
  3. G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, ۲۰۰۹, P. ۵۸۷
  4. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) ۲۰۰۰, P.۷۷,
  5. Kurdish language
  6. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  7. زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  8. غلامحسین کریمی دوستان، جایگاه فیلی و کلهری در دسته بندی گویشهای کردی: مجله دانشگاه کردستان، شماره ۴-۳ سال ۱۳۷۹
  9. احمد احتسابیان، جغرافیای نظامی ایران، ص316.
  10. بدلیسی، شرفنامه تاریخ مفصل کردستان، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ اول، 1377، ص163
  11. علیرضا اسدی، تاریخچه و پیشینهٔ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاهی. هفته نامه نجوا، سال چهاردهم، شماره ۵۰۲، یکشنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳، ص 5.
  12. فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ استان ایلام قبل از اسلام علیرضا اسدی. ایلام :انتشارات جوهر حیات،۱۳۹۱. ص ۱۰۶
  13. سلسله انساب شهری و عشایری استان ایلام. رستم رفعتی. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶. ص ۳۳۵ و ص ۳۴۳.
  14. احمد احتسابیان، جغرافیای نظامی ایران، ص316.
  15. رستم رفعتی. سلسله انساب شهری و عشایری استان ایلام. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶. ص ۳۳۵.
  16. ارواند آبراهیمیان. تاریخ ایران نوین. ترجمه شهریار خواجیان. تهران: نشر دات،۱۳۹۰، ص۲۷۵.
  17. رستم رفعتی. سلسله انساب شهری و عشایری استان ایلام. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶. صص 50-51.
  18. مرتضی اکبری. دانشنامه ایلام. جلد چهارم. مشهد: انتشارات شاملو، ۱۳۹۰. ص 427.
  19. قیام ایلام در عصر رضا شاه. عباس محمدزاده. ایلام: انتشارات زانا، ۱۳۸۹. چاپ دوم. ص ۲۸
  20. تاریخ روضه الصفای ناصری، هدایت، رضا قلی خان. جلد ۹، تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۸۰. ص۷۷۸۰.
  21. ایران در دوره سلطنت قاجار. علی اصغر شمیم. تهران: انتشارات مدبر، ۱۳۷۵. صص۱۱۸-۱۱۹.
  22. ایلام و تمدن دیرینهٔ آن. ایرج افشار سیستانی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰. ص۱۰۰.
  23. رستم رفعتی. انساب شهری و عشایری استان ایلام. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶. ص ۲۹.
  24. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ۱۳۸۶. صص 657-658.
  25. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ۱۳۸۶. صص 658-659.
  26. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ۱۳۸۶. ص659-661
  27. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ۱۳۸۶. صص 709-710.
  28. علیرضا اسدی، فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. ایلام: انتشارات جوهر حیات، 1391: ص42.
  29. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بازبینی‌شده در 19 جولای 2014.