قلعه سردار بوکان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
قلعه سردار بوکان
بوکان قله سردار 1300.jpg
نگارهٔ قدیمی از ساختمان قلعه در دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی
نام قلعه سردار بوکان
کشور  ایران
استان استان آذربایجان غربی
شهرستان بوکان
بخش مرکزی
اطلاعات اثر
نام محلی قه‌ڵای سه‌ردار
نام‌های دیگر قلعهٔ سردار، ارگ بوکان، قلعهٔ عزیزخان
نوع بنا سنتی
سال‌های مرمت مرمت نشده
کاربری مرکز حکومتی، اداره شهربانی، اداره پست، مدرسه
کاربری کنونی حوزه مقاومت بسیج شهری
دیرینگی دوره قاجار - ۱۸۶۸ م/ ۱۲۴۷ خ
بانی اثر عزیزخان مکری
مالک اثر اداره فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بوکان
مالک فعلی اثر سازمان میراث فرهنگی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ثبت نگردیده
اطلاعات بازدید
امکان بازدید خیر
وبگاه ندارد

قلعه سردار یا اَرگ بوکان (به کردی: قەڵای سەرداری بۆکان) در سده نوزدهم میلادی و در سال ۱۸۶۸ م/ ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری سردارکل عساکر منصوره و فرمانده کل قوای ایران در حکومت ناصرالدین شاه قاجار بنا شده است.

عزیزخان مکری بانی این قلعه برای تسلط بر عشایر و کردهای مکری این بنا را ساخته بود. بخش‌های دیگر این ساختمان توسط فرزندان و نوادگان او تکمیل و گسترش یافته است. این ساختمان برروی تپهٔ تاریخی بنا نهاده شده است که در طول زمان مکانی برای اجرای سیاست‌های دولت‌ها بوده و کُردهای دارای مقام عالی در حکومت‌های وقت از آن به عنوان یک مرکز حکومتی استفاده می‌کردند و بین عشایر و طوایف کُرد این قلعه از اعتبار خاصی در مناطق کردنشین ایران برخوردار بوده است. ارتفاع این ارگ از سطح زمین ۱۳ تا ۱۵ متر و طول آن ۳۰ متر است.

در حال حاضر این تپه تاریخی در مرکز شهر بوکان قرار گرفته و تا ۹۵ درصد بنای ساختمان آن تخریب شده و از آن به عنوان پایگاه مقاوت بسیج شهری استفاده می‌شود. قلعه سردار بوکان باتوجه به قدمتش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت نرسیده است در حالی که این بنا نشان هویت و پیدایش و گسترش این شهر است.

پیشینه[ویرایش]

این بنا بر روی یک تپه تاریخی و مرتفع بنا شده که دید مناسبی بر روی محلات آن زمان داشته است. ساختمان قلعه به دلیل بلندی بنا و همچنین ارتفاع تپه از سطح زمین، از چند کلیومتری نیز قابل مشاهده بود. بخش اولیه بنای قلعه در سال ۱۲۸۵ هجری قمری برابر با ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری وزیرجنگ ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده است.[۱] بعدها قسمت‌های دیگر به ساختمان آن توسط سیف الدین خان پسر او و محمدحسین خان نوه عزیزخان افزوده و گسترش داده شده است.[۲]

معماری ساختمان[ویرایش]

این قلعه در بالای تپه‌ای در کنار حوضخانه بوکان به ابعاد ۵۰ در ۶۰ متر که قسمتی از آن خاک دستی کوبیده و در اتفاع ۱۳ متری خیابان مجاور ساخته شده است. بنای این ساختمان تاریخی با استفاده از مصالح ساروج، خاک رس، خاک سفید و آجرهایی در اندازه ۲۰ در ۲۰ سانتی‌متر و چوب ساخته شده است.

طول ساختمان ارگ ۳۰ متر و عرض آن ۲۵ متر بوده به طوری که بنای آن در گذشته از چند کیلومتری شهر نیز قابل مشاهده بوده است. مساحت قلعه حدود یک هکتار است و قلعه دارای شش شاه نشین بوده که روی ۹ ستون سنگی به ارتفاع ۲ متر و قطر ۱ متر قرار داشتند. این قلعه دارای سردابی بود که در داخلش حوض و فواره قرار داشت و آب این فضا از چشمه «حه‌وزه گه‌وره» که ۱۱ متر پایین‌تر از ساختمان قلعه واقع شده، تأمین می‌شد.

در گوشه‌های شرقی و غربی این قلعه در بالای برج‌های مرتفع منشوری شکل، ۲ کنگره فلزی نصب کرده بودند که شکوه و عظمت خاصی را به این قلعه و عمارت بخشیده بود.[۳]

کاربرد[ویرایش]

قلعه سردار در گذشته‌های دور برای سکونت و بعنوان مرکز حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در فاصله سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۱ از ساختمان قلعه به عنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه استفاده می‌شد. در سال ۱۳۲۸ این بنا تبدیل به مدرسه شده و طنین صدای زنگ مدرسه در آن به صدا درآمد که هم اکنون این زنگ تاریخی توسط میراث فرهنگی بوکان نگهداری می‌شود.

در ادبیات کُرد[ویرایش]

نام این قلعه بارها در کتب‌ها و اشعار کردی آمده است که عبدالرحمن شرفکندی شاعر نامدار کُرد در مورد این قلعه چنین سروده است:

ئه‌و قه‌ڵایه که به‌رز وێستاوهدوور له وێستاکه هه‌وارگهٔ پیاوه‌
سه‌رسه‌را و کۆشکی گه‌لێ سه‌ردارهبۆته به‌ردار، چ خودا به‌رداره؟

ترجمه فارسی:

آن قلعه بلند قامتاز دیرباز زادگاه بزرگ‌ مردان است
جایگاه خانواده سردارانست چرا ویرانش نمودی، خدا را خوش‌آمد؟

تخریب[ویرایش]

در سال‌های اولیه انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱) ساختمان قلعه ویران شد و اکنون از تپه بعنوان پایگاه مقاومت بسیح استفاده می‌شود. تپه قلعه سردار باتوجه به اینکه بیش از ۱۷۰ سال قدمت دارد اما در فهرست آثار ملی ایران تا کنون به ثبت نرسیده است.

اعتراض‌های مردمی[ویرایش]

بافت داخلی قلعه در فاصلهٔ سال‌های گذشته توسط حوزه یک بسیج شهری بوکان به کلی نابود شده است. در سال ۱۳۹۰ ساخت و سازهای غیره قانونی صورت گرفت که جمعی از مردم شهر در همان سال در نامهٔ به امضای ۱۵۰ نفر از مردم و فعالان میراث فرهنگی برای دادسرای عمومی و انقلاب این شهر، خواستار توقف فوری عملیات ساخت و ساز و تخریب و درصورت نیاز، بازداشت متهمان و تخریب کنندگان شدند. اما این اعتراض‌ها به نتیجهٔ نرسید.[۴]

منابع[ویرایش]

  1. یوسف حسن‌زاده، یادگارهای تاریخی ایزیرتو، ۱۰.
  2. تاریخ فرهنگ و ادب موکریان، جلد اول، تألیف مرحوم ابراهیم افخمی (کتاب)
  3. روزنامه اعتماد بند توضیحی عمارتشماره ۲۲۴۳ به تاریخ ۱/۶/۹۰، صفحه ۱۳ (جامعه)
  4. روزنامه اعتمادشماره ۲۲۴۳ به تاریخ ۱/۶/۹۰، صفحه ۱۳ (جامعه)

پیوند به بیرون[ویرایش]

  • خبر فارسی نارضایتی مردم بوکان از مسولان و میراث فرهنگی