خاتم‌الانبیا

برای دیگر کاربردها، خاتم‌الانبیا (ابهام‌زدایی) را ببینید.

خاتَم‌الانبیا، خاتَم‌النبیین یا خاتم‌الرسل، از لقب‌های محمد، پیامبر اسلام است. این اصطلاح در آیهٔ ۴۰ سورهٔ احزاب آمده: «ما کان محمد ابا احد من رجالکم و لکن رسول‌الله و خاتم النبیین و کان الله بکل شیء علیما».

خاتم در زبان عربی به معنای «مُهر، انگشتری و پایان» است و این واژه هم به معنای «واپسین پیامبران».

خاتمیت، از مسائل مهم در دین اسلام است. مسلمانان معتقدند الله از طریق وحی با دنیای مادی تماس داشته است و باور دارند که به فرد دیگری بعد از محمد وحی نخواهد رسید و محمد، «خاتم‌الانبیا» است. با تکیه بر این موضوع ختم نبوت از دیدگاه مسلمانان بیان می‌شود که هم نبوت تشریعی و هم نبوت تبلیغی را پایان‌یافته می‌دانند.

منشأ اعتقاد مسلمانان

قرآن پایان یافتن نبوت را اعلام و محمد، بارها آن را تکرار کرده است.

آیات قرآن

ما کان محمد ابا احد من رجالکم ولکن رسول‌الله و خاتم النبیین. محمد پدر هیچ‌یک از مردان شما نیست، همانا او فرستاده خدا و پایان دهنده پیامبران است

خاتَم در زبان عربی به معنای وسیله‌ای است که چیز دیگری را پایان می‌بخشد. چنان‌ که انگشتری را که با آن نامه را ختم و مهر می‌کرده‌اند را نیز خاتم می‌نامند.

در گذشته روی در نامه یا ظرف یا خانه‌ای، برای این‌که کسی آن را باز نکند، ماده چسبنده‌ای قرار می‌دادند که به آن خاتم می‌گفتند که گاهی جنس آن از گل چسبنده بوده است. امروز از آن تعبیر به «لاک و مهر» می‌شود. و این‌که یکی از معانی خاتم انگشتر است به این دلیل است که از آن برای مهر کردن نامه استفاده می‌شده است.

در قرآن نیز واژهٔ ختم به معنای پایان بخشیدن و بستن، به کار رفته است.

محسن قرائتی، روحانی شیعه، اعتقاد دارد که در قرآن ۳۰ بار عبارت «من قبلک» یعنی پیش از تو آمده، اما یک بار هم عبارتی به نام «من بعدک» یعنی پس از تو نمی‌آید.

در آیات دیگری از قرآن نیز به ختمیت وحی اشاره شده است.

احادیث و روایات

محمد، پیامبر اسلام، می‌گوید:

ارسلت الی الناس کافة، بی ختم النبیون برای تمام مردم فرستاده شدم و توسط من نبوت پایان داده شد.

علی، امام اول شیعیان؛ می‌گوید:

«بابی انت و امی، [یا رسول‌ا..]. لقد انقطع بموتک ما لم ینقطع بموت غیرک من النبوة و الانباء و اخبار السماء خصصت حتی صرت مسلیا عمن سواک و عممت حتی صار الناس فیک سواد.» یعنی: پدر و مادرم فدای تو ای رسول خدا با مرگ تو رشته‌ای پاره شد که در مرگ دیگران این گونه قطع نشد، با مرگ تو رشته پیامبری و فرود آمدن پیام و اخبار آسمانی گسست.

آراء اندیشمندان اسلامی

علی شریعتی

از این پس انسان بر اساس طرز تربیتش، قادر است که بدون وحی و بدون نبوت جدید، خود روی پای خودش به زندگی ادامه دهد و آن را کامل کند؛ بنابراین دیگر نبوت ختم است، خودتان به راه بیفتید.

محمد تقی مصباح یزدی

قبلاً اشاره کردیم که حکمت تعدّد پیامبران و پی در پی آمدن آنان این است که از سویی در زمانهای پیشین، تبلیغ رسالت الهی در همه اقطار زمین و در میان همه امتها به وسیله یک فرد، میسّر نبوده است؛ و از سوی دیگر، گسترش و پیچیده شدن روابط و پیدایش پدیده‌های اجتماعی نوین، وضع قوانین جدید، یا تغییر قوانین قبلی را می‌طلبیده است؛ و از سوی دیگر، تحریفها و دگرگونیهایی که به مرور زمان و در اثر دخالتهای جاهلانه و مغرضانه افراد و گروه‌هایی پدید می‌آمده نیاز به تصحیح تعالیم الهی را به وسیله پیامبر دیگری به وجود می‌آورده است. بنابراین، در شرایطی که تبلیغ رسالت الهی در همه جهان به‌وسیلهٔ یک پیامبر و به کمک یاران و جانشینان وی میسّر باشد؛ و احکام و قوانین یک شریعت، پاسخگوی نیازهای حال و آینده جامعه باشد و پیش‌بینی‌های لازم برای مسائل نوظهور، در آن شریعت شده باشد؛ و نیز تضمینی برای بقاء و مصونیّت آن از تحریفات، وجود داشته باشد دیگر موجبی برای مبعوث شدن پیامبر دیگری نخواهد بود.

عرفان اسلامی

بر اساس دیدگاه عرفای مسلمان از جمله ابن عربی و مولوی و سنایی پیامبر اسلام میوه درخت نبوت و آخرین پیامبران است.

ادیان پسااسلامی (آئین‌های بابی و بهائی)

در دین‌هایی مانند آئین بابی و بهائی...، محمد بن عبدالله، آخرین پیغمبر نیست.

در اعتقاد بهائی خداوند خود را در این جهان به واسطه پیام‌آورانش در یک فرایند تدریجی-ادواری، و منطبق با استعداد درک بشر و مقتضیات زمان و محیط، متجلی می‌سازد. این فرایند متناوب و در عین حال تکاملی است. از طرفی با ظهور هر دینی «حقایق ابدی» - اصول معنوی و اخلاقی، که در دین قبل ظاهرشده، امّا با گذشت زمان و تمسک کورکورانهٔ پیروان به سنت، به فراموشی سپرده شده بود دوباره زنده می‌شود. در این نگاه، ظهور پیاپی ادیان را می‌توان به آمدن فصل بهار تشبیه کرد، با آمدن هر بهاری شکوفایی و نوزایی جایگزین سرما و مرگِ زمستانِ قبل از خود می‌شود. از طرف دیگر حقایق و اصول اجتماعی دینی نسبی هستند و سیری تکاملی می‌پیمایند به این معنی که آموزه‌های دینی از طریق ظهور پی در پی ادیان با تغییر مقتضیات زمان و ظرفیت فهم بشر تغییر می‌کنند.

افزون بر باور به ظهور تدریجی وحی از سوی خداوند از طریق پیامبرانش، در آثار بهائی از ادوار کلی نیز سخن رفته است؛ هر دوره رشته‌ای از ادیان پیاپی را دربرمی‌گیرد که برای تکامل اجتماعی و روحانی بشر ظاهر شده‌اند. از دیدگاه بهائی تا کنون دو دوره کلی در جهان ظاهر شده است. دوره نخست، «دوره نبوت» نام دارد که با پیامبری آدم آغاز گردیده و با ظهور محمد پایان یافته است؛ در این دوره، وحی الهی در فواصلِ معین ظاهر شده و تمدن بشری را از طریقِ «وحی تدریجی» به پیش برده است. دوره دوم «دوره تحقق» نام دارد که با ظهور دیانت بهائی آغاز شده و بنا بر منابع بهائی دست‌کم پانصد هزار سال به طول می‌انجامد؛ در این بازه، ظهورات الهیِ متعددی پدیدار خواهند شد.

در آثار بهائی آمده است که پیامبرانِ دوره نبوت، علاوه برآوردن تعالیم خود، از «دوره تحقق» نیز خبر داده‌اند. به صورت دقیقتر کتاب‌های آسمانیِ دورهٔ نخست، «نبوات» و «اخبارِ» آینده‌ای دور را عرضه کرده‌اند که با رستاخیزی جهانی آغاز می‌شود و به صلح، عدالت، امنیت و بلوغ اخلاقی و روحانی بشر می‌انجامد؛ «دوره تحقق» دوره‌ای دانسته می‌شود که این وعده‌ها در آن محقق می‌شود، یعنی روزگارِ اکمالِ وعده‌های الهی و تحققِ بشاراتِ کتبِ سماوی. از منظر بهائی، محمد آخرین فرستادهٔ خدا در «دوره نبوت» و آماده‌کنندهٔ بشر برای رستاخیز کنونی است؛ قرآن از همین رو او را «خاتم‌النبیین» می‌خوانَد. از طرف دیگر «لقاءالله» (دیدار با خداوند) مهم‌ترین و صریح‌ترین مضمونِ آیاتِ قرآنیِ مربوط به قیامت است؛ چنان‌که چند آیه پس از آیهٔ «خَتْمِ نبوّت» (۳۳:۴۰)، قرآن در آیهٔ ۳۳:۴۴ از «لقاءِ الهی» سخن می‌گوید. از دیدگاه بهائی، این «لقاء» همان دیدارِ فرستادهٔ الهی است؛ زیرا به تصریح قرآن رؤیتِ ذاتِ الهی ممکن نیست (۶:۱۰۳). بر همین مبنا، ختم نبوت نشانهٔ عظمتِ ظهورِ بهاءالله دانسته می‌شود، و مقام او، فراتر از مفهومِ نبوتِ متداول در الهیاتِ اسلامی تفسیر شده است.

جستارهای وابسته

• نقد بهائیت
• ظهور تدریجی (دیانت بهائی)

پیوند به بیرون

• خاتمیت از دیدگاه استاد مطهری و اقبال لاهوری، ولی‌الله عباسی، درگاه پاسخگویی به مسائل دینی
• راز ختم نبوت، سایت بلاغ
• نشانه ختم نبوت، دانشنامهٔ رشد