مهاباد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از ساوجبلاغ مکری)
پرش به: ناوبری، جستجو
مهاباد
مه‌هاباد
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان مهاباد
بخش مرکزی
نام(های) دیگر سابلاغ
نام(های) قدیمی ساوجبلاغ[۲]
ساوجبلاغ مکری[۳]
مردم
جمعیت ۱۴۷٬۲۶۸ نفر در سال ۱۳۹۰[۴]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۳۲۰متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه ٣٩٠میلی‌متر [۵]
روزهای یخبندان سالانه ٨٠روز [۶]
اطلاعات شهری
شهردار صلاح کردستانی [۷]
تأسیس شهرداری ۱۳۱۰[۸]
ره‌آورد عسل - سیب
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۴ [۹]
وبگاه شهرداری مهاباد
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ص ۳۷ [۱۰]
 ایران ج ۲۷[۱۱]
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به‌خێرهاتن بۆ مه‌هاباد
به شهر فرهنگ‌پرور مهاباد خوش آمدید.

مَهاباد (به کردی: مه‌هاباد،[۱۲] mehabad) مرکز شهرستان مهاباد و یکی از شهرهای کردنشین استان آذربایجان غربی در ایران می‌باشد که در منطقه مکری کردستان ایران واقع شده است. مهاباد شهری سرسبز می‌باشد و در میان چندین کوه واقع شده‌است. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور در سال ۱۳۹۰ جمعیت این شهر ۱۴۷٫۲۶۸ نفر بودە است. [۱۳] شهر مهاباد در میان شهرهای استان به عنوان یک شهر کاملا توریستی و با جذابیتهای فراوان شناخته شده و درایام تعطیل به خصوص درفصل تابستان وعید نوروز، مسافران بسیاری را از شهرهای اطراف به سوی خود می‌کشاند.[۱۴] از جاذبه‌های گردشگری این شهر می‌توان به سد مهاباد که یکی از نزدیکترین سدها به محلات مسکونی در جهان است[۱۵] [۱۶]و بازار بزرگ تاناکورای مهاباد که تامین کننده اصلی لباس دیگر بازارها و مغازه‌های تاناکورای کشور محسوب می شود[۱۷] و بازارچه های دیگر اشاره کرد.

مهاباد در ابتدا آبادی كوچكی بوده است که در سال ١٠٣٨ قمری و در اواخر حكومت شاه عباس صفوی، بداق سلطان حاكم وقت مكریان محل حاكمیت خود را به مهاباد انتقال داد و در اقدامات عمرانی متعدد این شهر را توسعه بخشید. [۱۸] این شهر پایتخت جمهوری کردستان نیز در سال ۱۹۴۶ میلادی بوده است.[۱۹] منطقه مهاباد، صحنه درگیریهای مکرر سیاسی در دوران مدرن بود، به طوری که پس از جمهوری کردستان این شهر مرکز ناسیونالیسم کرد قرار گرفت و در دوران انقلاب ۱۳۵۷ ایران به مدت کوتاهی تحت کنترل کردها بوده‌است.[۲۰]

وجه تسمیه[ویرایش]

نام شهرستان مهاباد در گذشته به دلیل حاکمیت ترکان قاجار، به زبان ترکی ساوجبلاغ (در لهجه مهابادی: سابلاغ) بود که در زمان حکومت رضاخان به مهاباد تغییر داده شد. دربارهٔ واژه مهاباد تاکنون تعبیرات و معناهای گوناگونی گفته شده‌است. مهاباد را مادآباد نیز گفته‌اند که این تعبیر هیچ گونه دلیل قابل قبولی همراه ندارد. این شهر را مه‌آباد نیز گفته‌اند که اگر به معنای جایی باشد که همیشه مه آلود است این تعبیر نیز با واقعیت وفق نمی‌کند. در فرهنگ فارسی برهان قاطع درباره واژهٔ مهاباد چنین نوشته شده‌است که نام اولین پیغمبری است که به عجم مبعوث شد و کتابی آورد که آن را «دساتیر» خوانند. بعضی نیز براین اعتقاد هستند که مهاباد به معنای جایی است که بزرگان آن جا را آباد کرده‌اند. این منطقهٔ قدیمی در زمان‌های پیشین مرکز نواحی کردنشین بوده و بطلیموس آن را داروشاه و راولیستون به نام داریاس نامیده‌است. امروز در ۳ فرسخی شهر فعلی، روستایی به نام دریاز (دریاس) مشهود است که از قرار معلوم شهر داریاس در همین نقطه واقع بوده‌است. در عصر هخامنشی منطقه، بخشی از امپراتوری عظیم هخامنشی بود و بعد از آن در زمان اسکندر بخشی از آتوپاتن ماد بود که ژنرال هخامنشی آتروپات و سپس جانشینانش بر آن جا حکومت کردند. در دوره صفویه ایالات غرب ایران میدان مبارزه و برخوردهای دو امپراتوری صفویه و عثمانی بود و حکام محلی در ولایات باختر به مقتضای توانایی یکی از دو امپراتوری هر بار تابع یکی از آن‌ها می‌شد. این شهر در گذشته بر اثر زلزله‌ای نابود و دوباره ساخته شد. پیرامون این شهر آثار تاریخی متعددی وجود دارد.[۲۱]

پیشینه[ویرایش]

بخشی از نقشهٔ ایران و توران در دورهٔ قاجاریه؛ نام قدیمی مهاباد، ساوج‌بلاغ، در جنوب غربی نقشه مشهود است.

پیش از اسلام[ویرایش]

ساوجبلاغ دیروز یا مهاباد امروز به دلیل داشتن موقعیت جغرافیایی ممتاز با وجود دشت‌ها و جلگه‌های حاصلخیز در شمار قدیم‌ترین سکونتگاه‌های بشری به شمار می‌رود. بررسی‌های علمی، شواهدی را از وجود مردمی با تمدن کشاورزی و دارای «سفال‌های منقوش» که همزمان با تمدن‌های سیلک ۳ و شوش بوده‌اند نشان می‌دهد. مردمان این تمدن‌ها در ۳٬۵۰۰ پیش از میلاد با تمدن‌های فلات ایران و میان‌رودان رابطه داشته‌اند. بررسی‌های باستانشناسی شهر ویران و یوسف‌کندی این موضوع را ثابت می‌کند. این تمدن‌ها تا پیش از هجوم آشوریان در هزاره اول پیش از میلاد دارای ثباتی نسبی بوده‌اند.[۲۲]

پس از هجوم آشوریان و نابودی تمدن‌های اورارتو و مانا، مردمان آنها به سوی نواحی جنوب و جنوب غربی استان آذربایجان غربی فعلی مهاجرت کردند. آنان برای محفاظت از خود در مناطق کوهستانی این نواحی دژهایی ساختند که بقایای این دژها مانند قلات شاه هنوز در منطقه وجود دارند.[۲۳]

در دوران آرامش این منطقه مادها شروع به سکونت در آن کردند. آرامگاه فقریکای (فخریکا) گواه حضور آنان در این منطقه است. ولی با هجوم آشوریان، آرامش از این منطقه رخت می‌بندد؛ به طوریکه تا دوره هخامنشیان زندگی در این منطقه تنها در دژها و مناطق کوهستانی، با حکمرانی‌های قبیله‌ای و اقتصاد شبانی ادامه یافت. در دوران هخامنشیان، امنیتی نسبی در منطفه برقرار شد ولی بدلیل اینکه این منطقه یکی از گذرگاه‌های یونانیان برای حمله به ایران بود دوباره امنیت از منطقه رخت بربست. این منطقه به دلیل تهاجمات مکرر یونانیان صدمات فراوانی دید. برای همین یکی از مجرب‌ترین شاخه‌های پارتیزانی ارتش اشکانیان در این منطقه استقرار یافت. تا دوره ساسانیان نیز منطقه، موقعیت حساس استراتژیک خود را حفظ کرد.[۲۴]

بطلیموس نیز مهاباد را داروشاه و راولینوس بنام دارایاس نامیده‌است و امروزه در سه فرسنخی شهر فعلی قریه‌ای بنام دریاز (دریاس) مشهود است که از قرار معلوم شهر دارایاس آنجا بوده‌است.

پس از اسلام[ویرایش]

مهاباد (ساوجبلاغ مکری) شهری‌ست قدیمی که در ازمنه پیشین مرکز نواحی کردنشین (مکریان) بوده‌است. دیرینگی این شهر دست کم به دوران صفوی بازمی‌گردد.

شهر مهاباد در کالبد کنونی توسط صارم‌بگ از ملوک کُرد ساوجبلاغ مُکری در اوایل سدهٔ ۱۱ هجری در بخش شمال نزدیک به خم رودخانه مهاباد محله باغ سیسه فعلی بنا گردید.[نیازمند منبع]

امپراطوزی صفویه به نام اسلام شیعه و علیه کردهای سنی ،داریاز مهاباد را ویران کرد.[۲۵]

معاصر[ویرایش]

این شهر در دهه‌های گذشته آشوب‌های سیاسی نیز به‌خود دیده‌است. مقر جمهوری مهاباد که در سال ۱۹۴۶ تشکیل شده‌بود در شهر مهاباد بود. پس از انقلاب، حزب دمکرات کردستان ایران در اسفند ۱۳۵۷در جریان میتینگی بزرگ فعالیت‌های علنی خود را پس از ۳۲ سال از سر گرفت. اندکی بعد دفتر سیاسی حزب دمکرات در محل خانهٔ جوانان مستقر شد. علاوه بر این کومله نیز با گشایش دفتر در این شهر به فعالیت پرداخت. در اواخر سال ۵۸ بیش از ۲۵ حزب سیاسی در این شهر فعالیت می‌کردند. اندکی بعد گروهای چپ ایرانی قانون اساسی جمهوری اسلامی را غیر دمکراتیک و واپسروانه خواندند. این گروهها پس از مدتها مذاکره تصمیم گرفتند تا یک قانون اساسی جدید را به تصویب رسانند. از آنجا که عمده مذاکرات و هماهنگی‌های این قانون اساسی در مهاباد انجام شده بود به میثاق مهاباد شهرت یافت. اما درست در روزی که قرار بود این مذاکرات با حضور دهها گروه نهایی شود، ارتش از دو محور به مهاباد حمله کرد.

مهاباد تا پاییز ۱۳۵۹ دوبار میان جمهوری اسلامی و پیشمرگان دمکرات -کومله دست به دست شد. تنها در هفته آخر شهریور ۱۳۵۹ بیش از ۶۵۰ نفر از ساکنان شهر بر اثر گلوله‌باران ارتش در این شهر کشته شدند.

تقسیمات سابق مهاباد و حومه و توابع تا سال ۱۳۲۲ شمسی بدین شرح بوده است:

بخش مرکزی مهاباد، بخش بوکان، بخش نقده، بخش اشنویه، بخش مرحمت‌آباد (که بعداً میاندوآب نامیده شد)، بخش شاهیندژ، بخش تکاب، بخش سقز، بخش بانه، بخش سردشت، بخش پیرانشهر.[۲۶]

بخشهای پیرانشهر، نقده و اشنویه از سال ۱۳۲۲ بعلت عدم وجود ارتش ایران در مهاباد موقتاً تا اعاده وضع عادی ضمیمه شهرستان ارومیه شدند. بخشهای سقز، بانه و سردشت نیز از همان تاریخ و به همان دلیل ضمیمه شهرستان سنندج شدند.

بخش‌های میاندوآب، شاهیندژ و تکاب نیز ضمیمه سنندج گردیدند. تنها بوکان همراه مهاباد ماند. اما از بعد از ورود مجدد ارتش در ۲۱ آذر سال ۱۳۲۵ شمسی بخش‌های مذکور نه تنها به مهاباد ضمیمه نشدند بلکه هر یک از بخش‌های: میاندآب، نقده، تکاب، پیرانشهر، سقز، بانه و سردشت خود تبدیل به شهرستان شدند.[۲۶] بوکان نیز در ۲۸ اسفند سال ۱۳۶۸ از مهاباد جدا شد و تبدیل به شهرستان شد.[۲۷]


وضعیت طبیعی[ویرایش]

جغرافیا[ویرایش]

نمایی از شهر مهاباد در زمستان
ورودی مهاباد-ارومیه
در تصویر ماکت هواپیمای جنگنده و تندیس خلبان خالد حیدری (که از او به عنوان نخستین خلبان شهید برون‌مرزی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران یاد می‌شود[۲۸])، مشاهده می‌گردد.

مهاباد در جنوب استان آذربایجان غربی، در عرض جغرافیایی َ۴۶ و ْ۳۶ شمالی و طول جغرافیایی َ۴۳ و ْ۴۵ شرقی[۲۹] و در دامنه رشته کوه‌های لند شیخان قرار دارد.[۳۰] ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۳۲۰ متر می‌باشد. و از آب و هوای معتدلی بر خوردار است که زمستان‌ها هوای سردی دارد و تابستان‌ها هوای شهر مهاباد گرم است. شهرستان مهاباد یکی از شهرهای کردنشین جنوب استان آذربایجان غربی است که از شمال به شهرستان میاندوآب، از جنوب به سردشت، از غرب به پیرانشهر و نقده و از شرق به بوکان محدود می‌شود. این شهرستان در موقعیت طول جغرافیایی ۴۵ درجه و ۴۳ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۶ درجه و ۴۶ دقیقه شمالی از نصف النهار گرینویج واقع شده است. فاصله آن تا مرکز استان ۱۲۰ کیلومتر و تا تهران ۷۵۰ کیلومتر است.


رودخانه‌ها[ویرایش]

منابع آب زیرزمینی[ویرایش]

مهاباد دارای ٩٧ چاه عمیق، ٩٠٨ چاه نیمه عمیق، ٢ قنات و ٦ چشمه می‌باشد که در مجموع درای ٦.٨ میلیون مترمکعب آب قابل برداشت است. [۳۱]

آب و هوا[ویرایش]

شهر مهاباد با قرار گرفتن در شمال باختری ایران دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است. تابستان‌ها خنک و زمستان‌ها بسیار سرد می‌باشد.[۳۲] بهار قشنگ‌ترین فصل دراین منطقه‌است. در فصل پاییز هوا بیشتر بادی است.

مهاباد
وضعیت آب‌وهوا
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
 
 
51
 
4
−7
 
 
60
 
5
−5
 
 
46
 
12
1
 
 
79
 
16
4
 
 
24
 
24
7
 
 
2.1
 
30
10
 
 
1.5
 
33
13
 
 
0.3
 
33
13
 
 
1.1
 
29
10
 
 
27
 
23
6
 
 
28
 
14
1
 
 
30
 
9
−4
دما (°C)، بارش (mm)
منبع: [۳۲]
میانگین دما و بارش برای مهاباد
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۳٫۷۳ ۴٫۸۲ ۱۲٫۳ ۱۶٫۲۷ ۲۴٫۱۷ ۳۰٫۱۳ ۳۳٫۲۳ ۳۲٫۸۶ ۲۹٫۳۲ ۲۲٫۸۰ ۱۳٫۸۲ ۸٫۵۵ Ø ۱۹٫۳
دمای کمینه (°C) −۷٫۱۵ −۴٫۸۶ ۰٫۸۴ ۳٫۷۲ ۷٫۴۶ ۱۰٫۲۹ ۱۳٫۱۴ ۱۳٫۲۹ ۱۰٫۱۹ ۶٫۳۵ ۱٫۲۱ -۳٫۸۴ Ø ۴٫۲
بارش (mm) ۵۱٫۱۱ ۵۹٫۵۵ ۴۶٫۴۴ ۷۹٫۲۴ ۲۴٫۰۲ ۲٫۰۵ ۱٫۵ ۰٫۳ ۱٫۱ ۲۶٫۶۳ ۲۸٫۲۸ ۲۹٫۸ Σ ۳۵۰٫۰۲
روزهای بارانی ۳ ۵ ۴ ۴ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۲ ۳ ۶ Σ ۲۷
رطوبت (٪) ۶۳٫۵۵ ۶۸٫۴ ۶۵٫۸۵ ۶۰٫۲۵ ۵۷٫۹ ۴۶٫۷۵ ۴۸٫۲۵ ۴۹٫۱۵ ۴۹٫۵ ۵۳٫۵۵ ۶۲٫۵ ۶۴٫۸ Ø ۵۷٫۵
دما
۳٫۷۳
−۷٫۱۵
۴٫۸۲
−۴٫۸۶
۱۲٫۳
۰٫۸۴
۱۶٫۲۷
۳٫۷۲
۲۴٫۱۷
۷٫۴۶
۳۰٫۱۳
۱۰٫۲۹
۳۳٫۲۳
۱۳٫۱۴
۳۲٫۸۶
۱۳٫۲۹
۲۹٫۳۲
۱۰٫۱۹
۲۲٫۸۰
۶٫۳۵
۱۳٫۸۲
۱٫۲۱
۸٫۵۵
-۳٫۸۴
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۵۱٫۱۱
۵۹٫۵۵
۴۶٫۴۴
۷۹٫۲۴
۲۴٫۰۲
۲٫۰۵
۱٫۵
۰٫۳
۱٫۱
۲۶٫۶۳
۲۸٫۲۸
۲۹٫۸
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: [۳۲]

مردم[ویرایش]

زبان[ویرایش]

نوشتار اصلی: مکریانی

مردم مهاباد به زبان کردی سورانی با لهجه مُکری یا مکریانی از زبان کردی تکلم می‌کنند.[۳۳][۳۴][۳۵]

مذهب[ویرایش]

دین مردم مهاباد اسلام و مذهبشان سنی شافعی ست. همچنین اقلیتی از ارامنه و کلیمیان در مهاباد حضور دارند؛[۳۶]به علاوه شمار اندکی از شیعیان که اصالتاً از دیگر شهرها یا استان‌ها هستند.[۳۷] اکثر شیعیان مهاباد که ۲ درصد از جمعیت این شهر را تشکیل می‌دهند، ترک‌زبان هستند.[۳۸] [۳۹] به طوریکه در ماه محرم، در حسینیه های شهر به دو زبان ترکی و فارسی نوحه خوانده می شود.[۴۰]

جمعیت[ویرایش]

تغییرات جمعیت مهاباد در سده ۱۴ام

جمعیت مهاباد ۱۴۷،۲۶۸ نفر در سال ۱۳۹۰ بوده است. بر اساس نتایج آمارگیری سال ۱۳۸۵ شهر مهاباد چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و همچنین بر اساس نتایج این آمارگیری این شهر پنجمین شهر بزرگ کردنشین ایران محسوب می‌شود.[۴۱][۴۱][۴۲] همچنین این شهر ۵۹امین شهر پرجمیعت ایران[۴۳] و ۲٬۶۸۶امین شهر پرجمیعت جهان است. .[۴۴]

مهاجرت به شهر در طول دهه ٥٥-١٣٤٥ خورشيدی افزايش چشمگير داشت و تراکم جمعيتی آن را بالا برد. بيشتر اين مهاجرت‌ها از ديگر شهرهای کردنشين منطقه بوده‌اند. پس از گسترش شهر بسياري از باغ‌هاي پيرامون مهاباد مسکونی شدند که امروزه اين امر در نام تعدادی از محلات اين شهر که با واژه باغ همراه است ديده مي‌شود.[۴۵]

هرم جمعیتی مهاباد در سال ۱۳۸۵
مردان سن زنان
۴۸  ۱۰۰ و بیشتر  ۴۴
۲۸  ۹۹-۹۵  ۲۶
۶۰  ۹۴-۹۰  ۴۸
۱۰۹  ۸۹-۸۵  ۱۰۸
۴۳۲  ۸۴-۸۰  ۴۴۲
۵۶۸  ۷۵-۷۹  ۵۷۳
۱٬۰۹۰  ۷۰-۷۴  ۱٬۰۹۸
۱٬۰۲۹  ۶۵-۶۹  ۱٬۱۱۹
۱٬۱۹۹  ۶۰-۶۴  ۱٬۲۸۴
۱٬۶۵۹  ۵۵-۵۹  ۱٬۷۹۷
۲٬۶۴۱  ۵۰-۵۴  ۲٬۴۸۸
۳٬۵۱۱  ۴۵-۴۹  ۳٬۵۱۹
۴٬۲۵۹  ۴۰-۴۴  ۳٬۹۷۵
۵٬۲۳۴  ۳۵-۳۹  ۴٬۸۳۵
۵٬۲۷۱  ۳۰-۳۴  ۵٬۱۱۳
۶٬۸۸۳  ۲۵-۲۹  ۶٬۷۶۴
۸٬۷۶۹  ۲۰-۲۴  ۸٬۵۷۴
۸٬۴۴۵  ۱۵-۱۹  ۸٬۲۷۶
۶٬۸۰۹  ۱۰-۱۴  ۶٬۵۸۰
۵٬۳۵۷  ۵-۹  ۵٬۱۴۵
۵٬۴۱۵  ۰-۴  ۵٬۱۵۶

اماکن تاریخی[ویرایش]

بناها[ویرایش]

مقبره بداق سلطان در جنوب غربی شهر مهاباد و داخل قبرستان عمومی شهر قرار گرفته است، چون شهر مهاباد کلاً درمیان دره‌ای که رشته کوههایی آن را احاطه کرده و رودخانه‌ای بنام رودخانه مهاباد که از وسط شهر می‌گذرد قرار گرفته است، لذا قبرستان مذکور که آرامگاه بداق سلطان نیز در داخل آن قرار دارد در محلی مرتفع تر از شهر قرار گرفته است، گویا در زمان خودش این محدوده بصورت خاص به قبور بزرگان اختصاص داشته و وجود چند سنگ قبر این نظریه را تایید می‌نماید.[۴۶]

مساجد[ویرایش]

مسجد جامع سرخ مهاباد، متعلق به دوره صفویه و یکی از اقدامات عمرانی بداق سلطان حاکم وقت مهاباد[۵۱]

از میان ٢٥٧ مسجد موجود در شهرستان مهاباد، ٧٢ مسجد در شهر و مابقی در روستاها قرار دارند.[۵۲] قديمی‌ترين مسجد مهاباد مسجد جامع سرخ می‌باشد که در زمان بداق سلطان حاکم مهاباد ساخته و در زمان شاه سلیمان صفوی تکمیل شد. [۵۳] این مسجد از نظر توازن در طرح با هجده گنبد خشتی و شبستانی با هجده ستون سنگی و حجره‌های پيرامون آن از زيباترين بناهای تاريخی استان به شمار می‌رود.

  • مسجد جامع سرخ
  • مسجد شاه درویش
  • مسجد عباس آقا
  • مسجد دارالاحسان
  • مسجد نور
  • مسجد قبله
  • مسجد رستم بیگ
  • مسجد شاه درویش
  • مسجد حاج صالح شاطری
  • مسجد مولوی
  • خانقاه شمزینان
  • مسجد حاج سید حسن (فقیران)
  • مسجد حسن‌زاده
  • مسجد سید نظام
  • مسجد سعدی
  • مسجد داروغه
  • مسجد چهار یار نبی
  • مسجد حضرت عثمان (فجر)
  • مسجد قاضی

باغ‌ها (شهر باغ‌های دیروز)[۵۴][ویرایش]

  • باغ اسماعیل آقا
  • باغ اصحابی
  • باغ امین الاسلام
  • باغ اوقاف
  • باغ بلوری‌ها
  • باغ به به زاده‌ها
  • باغ پنجوی‌ها
  • باغ چاوشین
  • باغچهٔ میرزا رسول
  • باغ حاجی قاسم
  • باغ حسن‌زادهٔ بزاز
  • باغ حسن خان (مرحوم قاضی)
  • باغ حسن خان (عباس آقا دهبوکری)
  • باغ حسین قلی خان
  • باغ خلیل‌زاده‌ها
  • باغ خیزی
  • باغ میرزا رشید رشیدی
  • باغ ساوا
  • باغ سعید حاجی کاکه مین
  • باغ سیسه
  • باغ سیف الدین خان
  • باغ شیخی
  • باغ شیر و خورشید
  • باغ عباس آقا دهبوکری
  • باغ عزیز آقا دهبوکری
  • باغ عزیز قلی
  • باغ عزیز مشیری
  • باغ عزیزه گول
  • باغ علی‌آباد
  • باغ فه‌قێیان (باغ طلبه‌ها)
  • باغ قادر امینی
  • باغ قادری‌ها
  • باغ قبله
  • باغ قوپی
  • باغ قوره‌ره‌شی
  • باغ گولان
  • باغ گویزی
  • باغ لاله عباسی
  • باغ مجید خان
  • باغ مظفر الدوله
  • باغ ملا حسن
  • باغ ملک
  • باغ میرزا سلطان
  • باغ میکائیلی
  • جالیز جنب باغ عزیز مشیری
  • جالیز حسن ببری
  • جالیز حسین فداکار
  • جالیز خات نازدار
  • جالیز صالح پروری
  • جالیز و سبزیخانهٔ میرزا سلطان
  • جالیز نبیلان
  • سبزیخانهٔ سلطانیان
  • سبزیخانهٔ عبدالله شاهرخ
  • قوپی مولوی (مرداب مولوی)
  • میشهٔ سید جامی (بیشهٔ سید جامی)
  • میشهٔ کورتانی (بیشهٔ کورتانی)

بخش‌ها[ویرایش]

گسترش شهر[ویرایش]

قدیمی‌ترین منطقه مهاباد «باغ سیسه» نام دارد که یکبار هم بر اثر سیلاب ویران شده‌است و امروزه دارای معماری قدیمی و بافت آن رو به فرسایش است.

سیل و آسیب‌های دیگر باعث انتقال خانه‌ها به بخش‌های جنوبی و ایجاد محلات تازه پیرامون میدان چهارچراغ (شهرداری فعلی) گردیده‌است.

شهر مهاباد به حالت متروکه درآمده بود تا این که بداق سلطان مکری حکمران مهاباد دوباره به آبادانی آن پرداخت. بازرگانی در این شهر در دورهٔ قاجار گسترش یافت و مبادله کالا با شام و بیروت انجام می‌شد که بیشتر در سراهای موصلیان، کریمخان و کاشی‌ها در بازار مهاباد و کاروانسرای سیمون، همدانی‌ها، تاجرباشی و کوسه صورت می‌گرفت.

شهر مهاباد با جمعیت ۱۶،۰۰۰ نفر در ۱۹۴۵، ۲۰،۳۳۲ در ۱۹۵۶ و ۴۴،۰۰۰ در ۱۹۷۶، که تا ۱۹۸۰ به بیش از ۵۰٬۰۰۰ رسید به دلیل موقعیت جغرافیایی اش و بالاتر از همه به دلیل نقشش در تاریخ اخیر کرد به عنوان یک مرکز اداری، نظامی و فرهنگی سریعاً اهمیت یافت. تقریباً همهٔ مهابادیها کردهای مسلمان سنی اند. بسیار فارسی و ترکی آذری را به خوبی گویش غالب کردی که در کنار کردی سلیمانی در کردستان عراق، معیاری ادبی برای زبان کردیست، صحبت می‌کنند.[۵۵]

کوچ مردم به شهر در طول دهه ۵۵-۱۳۴۵ خورشیدی افزایش چشمگیر داشت و تراکم جمعیتی آن را بالا برد. بیشتر این کوچ‌ها از دیگر شهرهای کردنشین منطقه بوده‌اند.

پس از گسترش شهر بسیاری از باغ‌های پیرامون مهاباد مسکونی شدند که امروزه این امر در نام شماری از محلات این شهر که با واژهٔ باغ همراه است دیده می‌شود.

میدان چهارچراغ (شهرداری) در شب

امروزه تمرکز ادارات، بانک‌ها و سازمانهای دولتی و مغازه‌ها و فروشگاه‌ها بیشتر در امتداد خیابان‌های جمهوری اسلامی، سید نظام، طالقانی، بلوار توحید و جام جم است. محلات کارمندی شهر بیشتر در نیمهٔ شمالی و مناطقی که ورود و خروج کالاها (بسیاری از آن‌ها به صورت قاچاق) در آن بیشتر صورت می‌گیرد در نیمهٔ جنوبی شهر قرار دارد.

نخستین لوله‌کشی آب در سال ۱۳۴۰ خورشیدی در شهر مهاباد آغاز به کار کرد و تصفیه‌خانه آب مهاباد نیز در سال ۱۳۵۳ به راه افتاد. پیش از آن در اغلب خانه‌ها و مساجد قنات و چاه شخصی وجود داشت.

امروزه همه معابر شهر آسفالت است و شهرک صنعتی که در کیلومتر ۱۸ جاده مهاباد-میاندوآب قرار دارد و ۹ واحد آن به بهره‌برداری رسیده‌است برای ۱۸۴ نفر ایجاد اشتغال کرده‌است.[۵۶]

مناطق شهرداری[ویرایش]


سلامت[ویرایش]

بیمارستان امام خمینی مهاباد، تنها بیمارستان شهر با بخش‌های تخصصی داخلی، کودکان، زنان و زایمان، جراحی عمومی، ارولوژی، ارتوپدی، چشم، ای ان تی، جراحی اعصاب، پوست، اعصاب و روان، دیالیز، قلب، سی سی یو و آی سی یو می‌باشد. این بیمارستان دارای پاراکلنیک های آزمایشگاه، رادیولوژی، سونوگرافی، سی تی اسکن، داروخانه، اندوسکوپی، اکوکاردیوگرافی و تست ورزش است.[۵۷]

در اطراف مهاباد ساختمان‌هایی برای اسکان بیماران جذامی ساخته شده است.[۵۸] این ساختمان‌ها مخصوص جذامیان شهرستان‌های جنوبی استان است.[۵۹]

آز‌مایشگاه‌ها[ویرایش]

شهر مهاباد دارای ٦ آزمایشگاه دولتی و ٦ آزمایشگاه خصوصی می باشد. [۶۰]

آزمایشگاه‌های دولتی:

  • آزمایشگاه بیمارستان امام خمینی، واقع در خیابان دانشگاه
  • آزمایشگاه مرکز بهداشت مهاباد، واقع در بلوار توحید
  • آزمایشگاه مرکز بهداشت امیرالمومنین، واقع در میدان استقلال
  • آزمایشگاه مرکز بهداشت شافعی، واقع در خیابان خلفای راشدین
  • آزمایشگاه مرکز بهداشت بداق سلطان، واقع در میدان استقلال
  • آزمایشگاه مرکز بهداشت فرهنگیان، واقع در خیابان ساحلی

آزمایشگاه‌های خصوصی

  • آزمایشگاه خصوصی دکتر زینی، واقع در چهارراه آزادی
  • آزمایشگاه خصوصی مهر، واقع در خیابان جمهوری
  • آزمایشگاه خصوصی پاستور، واقع در خیابان صلاح‌الدین ایوبی
  • آزمایشگاه خصوصی دکتر ژیان، واقع در چهارراه آزادی
  • آزمایشگاه خصوصی شفا، واقع در خیابان صلاح الدین‌ایوبی شرقی
  • آزمایشگاه خصوصی تامین اجتماعی، واقع در خیابان صلاح‌الدین ایوبی

اماکن گردشگری[ویرایش]

سدمهاباد
باغ میکائیل
رودخانه حسن لو

مراکز آموزشی[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

ره‌آوردها[ویرایش]

غذاهای سنتی[ویرایش]

از غذاهای سنتی مهاباد می‌توان به آش دوکلیو (نوعی آش دوغ)، دلمه کلم، بربه سل و انواع نان‌های روغنی چون کلانه و پنچه کش و ... اشاره کرد.[۶۱][۶۲]

صنایع دستی[ویرایش]

از صنایع دستی مهاباد می‌توان قالی، جاجیم، گلیم و چاروق بافی، سکه و پولک دوزی، منجوق دوزی، رودوزی، سوزن دوزی، قرقره بافی (گیپوربافی)، مصنوعات چرمی، قلاب بافی، سجاده بافی و بافت پارچه و لباس کردی، خراطی، چاقو سازی وهمچنین کلاش و گیوه اشاره کرد.[۶۳][۶۴][۶۵][۶۶]

افراد سرشناس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ماهنامه مهاباد، سال سیزدهم، شماره ۱۵۱، سال ۱۳۹۲
  2. تاریخ هیجده ساله آذربایجان یا سرنوشت گردان و دلیران، احمد کسروی، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۷، صص ۶۰۰، ۶۰۲ و...
  3. لغت نامه دهخدا
  4. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  5. «پاییز امسال 11 برابر سال گذشته در مهاباد باران باریده است». خبرگزاری جمهوری اسلامی، ٢٧/٠٧/١٣٩٣. 
  6. «میزان بارندگی در مهاباد طی سه دهه گذشته کاهش یافته است». آژانس تحلیلی خبری زریان، ٢٥/٦/٩٣. 
  7. «مهندس صلاح کردستانی شهردار مهاباد». پورتال شهرداری مهاباد. 
  8. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. بازبینی‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۴. 
  9. «اجرای طرح هم کد سازی تلفن ثابت»(فارسی)‎. وب‌گاه شرکت مخابرات ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۴. 
  10. «تغییر پلاک خودرو در شهرستان مهاباد». باشگاه خبرنگاران جوان. 
  11. بانک اطلاعاتی آکو، لیست پلاک‌های خودروهای ایران
  12. هه‌نبانه بورینه/فرهنگ لغت کردی-کردی و فارسی/ صفحه ۸۶۶
  13. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور (استان آذربایجان غربی) در سال ۱۳۹۰ (اکسل)». مرکز آمار ایران. بازبینی‌شده در ‏۲۳ مهٔ ۲۰۱۵. 
  14. «آشنایی با سوغات شهرستان مهاباد». باشگاه خبرنگاران، ۲ فروردین ۱۳۹۳. 
  15. «جاذبه های گردشگری مهاباد بهانه ای نیکو برای سفر به این دیار». آژانس خبری تحلیلی زریان، ۱۳۹۲/۴/۱۴. 
  16. «بیش از 1500 گردشگر نوروزی از سد مخزنی مهاباد بازدید کردند». پایگاه تحلیلی خبری البرزما، ٩/١/٩٤. 
  17. «بازار تاناکورا مهاباد، پاتوق خریداران دارا و ندار». خبرگزاری جمهوری اسلامی، ١٤/٢/١٣٩٠. 
  18. پورتال شهرداری مهاباد. «معرفی شهر مهاباد». بازبینی‌شده در ‏۲۳ مهٔ ۲۰۱۵. 
  19. Kurdistan Republic of Mahabad
  20. Mahābād-britannica
  21. «تاریخچه شهر مهاباد». دانشگاه آزاد مهاباد. 
  22. فتح سواد العراق، ص۲۸۵
  23. فتح سواد العراق، ص۲۸۵
  24. فتح سواد العراق، ص۲۸۵،۲۵۷
  25. [۱]
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ تاریخچه مهاباد، سید محمد صمدی/ چاپ دوم:۱۳۸۱
  27. ایجاد و تأسیس شهرستان بوکان و بخش سیمینه در تابعیت استان آذربایجان غربی
  28. «زندگی نامه:خالد حیدری». همشهری آنلاین، 1/6/1391. بازبینی‌شده در ر۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  29. گزارش ایستگاه هواشناسی مهاباد
  30. معرفی شهرستان مهاباد - صدا و سیمای مهاباد
  31. «خلاصه سیمای آب و هوا، اقلیم و منابع آب استان آذربایجان غربی». زمستان ١٣٨٨. 
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ «گزارش ایستگاه هواشناسی مهاباد»(فارسی)‎. فرمانداری ویژه مهاباد. بازبینی‌شده در ٢٠-٧-٢٠١٢. 
  33. رخزادی، علی. آواشناسی و دستور زبان کردی. سنندج: کردستان، ۱۳۹۰. ۳۵. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۹۸۰-۰۹۴-۳. 
  34. سنندجی، شکرالله. تحفه ناصری. تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۶. بیست و سه. 
  35. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. یازده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  36. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. شانزده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  37. “Sunnis in Mahabad”. sunnionline, 16 می 2011. Retrieved 15 اکتبر 2013. 
  38. مهاباد شهر فرهنگی مردمان کرد زبان
  39. معرفی شهر مهاباد
  40. تحلیلی بر عاشورای 1386 مهاباد
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ http://archive.is/20130105080941/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-106&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1pnn
  42. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران
  43. http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-106&srt=1npn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x&srt=1npn
  44. 2002 World's Largest Urban Areas [rank: 2001+]
  45. «مهاباد». مرجع شهرهای ایران. بازبینی‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  46. پایگاه فرمانداری ویژه مرکز مهاباد
  47. موزه مردم شناسی مهاباد (حمام میرزا رسول) - پورتال استان آذربایجان غربی
  48. پل ممیند
  49. حوضخانه رستم بیگ
  50. حوضخانه شاه درویش
  51. «مسجد جامع سرخ، مهاباد». وبسایت کویرهای ایران. بازبینی‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  52. «مهاباد عروس شهرهای ایران». خبرگزاری بین المللی تسنیم، ٢٧/١٢/٩٣. بازبینی‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  53. «معرفی مساجد استان آذربایجان غربی». سایت تبیان، ١٤/١١/١٣٨٧. بازبینی‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  54. ماهنامه مهاباد، سال سیزدهم، شماره ۱۵۱، سال ۱۳۹۲
  55. Eagleton, W. ; Neumann, R.. "Mahābād." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 26 May 2013 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/mahabad-SIM_4770>
  56. ارشیدی، حسن (دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی)، شهرنشینی در مهاباد، کالبد شهری (از ۱۳۳۵ ه-ش تا ۱۳۸۵ ه-ش)، مهاباد: ۸۰ - ۱۴/۱۱/۲۰۰۷.
  57. «واحدهای فعال در بیمارستانهای وابسته به دانشگاه علوم پزشکی». پورتال دولتی آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  58. ، جذام.
  59. «ضرورت نگاه ویژه به بازماندگان جذامی‌های مهاباد». واحد مرکزی خبر، ۱۳۹۱/۰۳/۰۱. بازبینی‌شده در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۳. 
  60. «آزمایشگاه‌های آذربایجان غربی». پورتال دولتی آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۵. 
  61. «مهاباد بهترین میزبان مهمانان نوروزی». خبرگذاری فارس، ۹۲/۰۱/۰۴. بازبینی‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳. 
  62. «آش دوغ (دوکلیو)». صدا و سیمای مرکز مهاباد. بازبینی‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳. 
  63. «گشتی در دنیای سوغاتی‌های آذربایجان غربی». پایگاه خبری تحلیلی سلدوز، ۲۶ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳. 
  64. کشوری، زهرا. «جاده‌ای به سمت بهار». روزنامه جام جم، ۵ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳. 
  65. «مهاباد/ سوغاتی به نام کلاش». خبرگذاری کردپرس، ۱۳۹۰/۱۰/۲۱. بازبینی‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳. 
  66. «معرفی شهرستان مهاباد (صنایع دستی)». فرمانداری مهاباد. بازبینی‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳. 

پیوند به بیرون[ویرایش]