جمهوری مهاباد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جمهوری مهاباد
کۆماری مه‌هاباد
جمهوری خودمختار
شعار: ای رقیب
LocationRepublicofKurdistan.png
پایتخت مهاباد
تاسیس
خروج شوروی
انحلال
اعدام سران
۲۲ ژانویه ۱۹۴۶ (۲ بهمن ۱۳۲۴)
ژوئن ۱۹۴۶
۱۵ دسامبر ۱۹۴۶ (۱۶ آذر ۱۳۲۵)
۳۰ مارس ۱۹۴۷
حکومت
 • رئیس جمهور
نخست وزیر
قاضی محمد
حاجی باباشیخ
مساحت
 • کل ۳۷٬۴۳۷ کیلومتر مربع (۱۴٬۰۰۰ مایل مربع)

جمهوری مهاباد (به کردی: کۆماری مه‌هاباد) نام یک جمهوری خودمختار در شمال غربی ایران بود که در ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶ (سه شنبه، ۲ بهمن ۱۳۲۴) تشکیل شد و کمتر از یک سال یعنی تا ۱۶ آذر ۱۳۲۵ بر پا بود. احزاب چپ کُرد اصرار بر جمهوری کردستان دارند. مرکز این جمهوری در شهر مهاباد و رهبر این حکومت قاضی محمد بود.[۱]

وسعت این جمهوری تنها به چند شهر کوچک آن زمان نزدیک مهاباد منتهی می‌شد به همین دلیل بیشتر این حکومت را «جمهوری مهاباد» می‌خوانند.[۲]

پیش زمینه[ویرایش]

وزیر جنگ محمدحسین خان صدر قاضی پسر عموی قاضی محمد و وزیر کشور نیز ابولقاسم سیف قاضی برادر کوچک‌تر قاضی محمد بودند که هر کدام دارای تحصیلات عالی در روسیه و مسلط بر زبان‌های ترکی و روسی و فارسی بودند که هم‌زمان با قاضی محمد در شهر مهاباد به دار آویخته شدند. مصطفی بارزانی نیز به عنوان ژنرال ارتش با پیش‌مرگ‌های خود به جمهوری مهاباد پیوست. از سوی قاضی محمد سعی می‌کرد با سران ایل‌ها و کردهای دارای قدرت در سایر شهرها خصوصاً بوکان نیز در ارتباط باشد و آن‌ها را در این جمهوری سهیم کند. حاجی باباشیخ که بعنوان نخست وزیر جمهوی مهاباد گماشته شده بود هیچ نزدیکی خاصی با قاضی محمد نداشت و چنین استنباط می‌شد که برای خنثی کردن اعمال و کردار خانواده ایلخانی زاده‌ها در بوکان به مقام صدارت عظمی رسیده‌است. حاجی بابا شیخ رفتار بسیار خوبی میان مردم بوکان و منطقه داشت و از دوستان وفادار رضاشاه نیز محسوب می‌شد. با این حال باباشیخ هرگز فرد قدرتمندی در جمهوری مهاباد نبود.[۳]

اعلام رسمی جمهوری مهاباد توسط قاضی محمد با لباس ارتش شوروی

قاضی محمد از ملامصطفی بارزانی که تقریباً ده‌هزار نفر بارزانی شامل سه‌هزار جنگجو و دوهزار خانوار به همراه داشت، دعوت نمود تا به ایران بیاید. این عده در اطراف اشنویه و پیرانشهر و مهاباد و تکاب و چند جای دیگر به طور پراکنده ساکن شدند.[۴] در میانه زمستان سرد سال ۱۳۲۴ این جمهوری خودمختار، در شهری کار خودش را شروع کرد که به سختی می‌توانست ادعایی برای مرکزیت کردستان ایران داشته باشد، چه رسد به پایتختی کردستان بزرگ. در همان زمان که این «جمهوری» کارش را آغاز کرد، بخش اصلی مناطق کردنشین ایران، کماکان به عنوان استان چهارم ایران محسوب می‌شدند و هر سه شهر بزرگ کردنشین سنندج، ایلام و کرمانشاه نیز در این استان قرار داشتند.[۵]

اختلاف‌ها[ویرایش]

سران عشایر بزرگ منطقه همچون دهبکری و مکری‌های در بوکان، منگور و شکاک‌ها در سایر شهرهای اطراف این جمهوری را قبول نداشتند و حتی امیراسعد رئیس یکی از بزرگترین ایل‌های مکریان یعنی دهبُکری‌ها، زیرسلطه این جمهوری نرفت و با آن مخالف بود. دهبکری‌ها و خانواده ایلخانی زاده‌ها نوعی در رقابت خاصی با قاضی محمد بودند و حتی زمانی که پرچم جمهوری مهاباد در قلعه سردار بوکان برافراشته شد و مدت زیادی طول نکشید با اختلاف‌های میان گروه‌های مختلفی از کُردها در این شهر روبه رو شد و آن را از ساختمان این قلعه پایبن آوردند.[۶][۷][۷][۸] به جز معدودی از اهالی مهاباد و برخی از خاندان فیض‌الله بیگی بوکان دل خونی از کَردهای فرقهٔ دموکرات کردستان و شخص قاضی محمد داشتند. نمونهٔ این دل‌های آزرده‌خاطر ابراهیم محمودیان بود که برادرش غفور محمودیان از سوی نماز علی‌اوف و قاضی محمد ترور شده بود.

نهایتاً جمهوری کردستان کمتر از یک سال دوام آورد و خروج ارتش شوروی از ایران با اعدام رئیس جمهوری وقت (قاضی محمد) و سران آن همراه بود.

تاریخچه[ویرایش]

روزنامه کردستان، ۱۹۴۶، اعلام استقلال کردستان و کردها

در سپتامبر ۱۹۴۵ قاضی محمد و عده‌ای دیگر از شخصیت‌های جمعیت احیای کرد به شوروی دعوت شدند و با جعفر باقراف نخست وزیر جمهوری آذربایجان شوروی دیدار کردند. این نیروها خواهان کشوری کرد بودند و امیدوار بودند اتحاد شوروی از کمک مالی و تسلیحاتی بدانها دریغ نورزد. در بازگشت از این سفر بیانیه‌ای با امضای قاضی محمد و ۱۰۵ تن از سرشناسان کرد انتشار یافت. در این بیانیه تأسیس حزب دموکرات کردستان اعلام و هدف‌های حزب برشمرده شد. بدین طریق در روز دوم آبان ماه سال ۱۳۲۴ برابر با ۱۹۴۵ میلادی، کنگره اول حزب دموکرات کردستان منعقد شد.

تنها ۱۵۹ روز بعد از تأسیس یعنی روز دوم بهمن ماه ۱۳۲۴ (برابر با ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶)، این حزب با استفاده از شرایط مناسب آن زمان (اشغال ایران توسط متفقین) و با حمایت دولت شوروی در بخشی از آذربایجان ایران (که در اشغال شوروی بود) جمهوری خودمختار مَهاباد را تشکیل داد.

جمهوری مهاباد تنها ۱۱ ماه دوام آورد و علت آن انعقاد قراردادی از جانب دولت وقت ایران با اتحاد جماهیر شوروی و حمله ارتش ایران به کردستان بود.

ارتش نهایتاً در ۱۶ آذر ۱۳۲۵ این جمهوری را سرنگون کرد و نخستین رهبر حزب دموکرات و رئیس جمهور وقت یعنی قاضی محمد را به همراه بسیاری دیگر (همچون حامد مازوجی) در میدان مرکزی شهر مهاباد به دار آویخت. اعدام‌های دیگری در سقز و سایر شهرها نیز صورت گرفت. سایر اعضای حزب نیز یا زندانی شدند یا موفق شدند به خارج و به ویژه به مناطق کردنشین شمال عراق بگریزند.

نخست وزیر این حکومت (حاجی باباشیخ) به دلیل احترام و نفوذ خانوادگی زیادی که وی در میان مردم کردستان داشت وهمچنین تهدیدهایی که از طرف شیخ محمود حفید از کردستان عراق به حکومت شاه شده بود. شاه ایران مجبور شد وی را اعدام نکند.

هشدار ترومن به استالین[ویرایش]

در ۱ فروردین ۱۳۲۵ ترومن رئیس جمهور آمریکا، استالین را تهدید کرد که چنانچه دستور خروج نظامیان روس را از ایران صادر نکند، آمریکا نیز در ایران مداخله نظامی خواهد کرد.[۹]

منابع[ویرایش]

  1. «جمهوری مهاباد». میدیا، ۲۰۰۵. بازبینی‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۷. 
  2. «عملکرد «جمهوری کردستان» و رابطه این تشکیلات با تبریز». رادیو فردا، ۲۵ دسامبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۱۶. 
  3. میدیا. ۲۰۰۵. http://www.mediya.net/siyaset/05/jomhuriye-mahabad-220105.htm. بازبینی‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۷. 
  4. «بارِزانیها». دانشنامهٔ جهان اسلام. 
  5. «آیا «جمهوری مهاباد» جدایی‌طلب بود؟». رادیو فردا، ۳ دی ۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۶. 
  6. «ناگفته‌های «ظهور و شکست یک جمهوری»». نگرشی بر تاریخ فرهنگ ایران زمین، ۷ بهمن ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۶. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «جمهوری مهاباد». پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۶. 
  8. محمد علی مهر آسا. «بررسی سایه‌های جمهوری مهاباد/ نگاهی بیشتر به دو منطقه مهاباد و بوکان». بازبینی‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۷. 
  9. «مشاهده تقویم تاریخ ۱ فروردین». مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، برای مشاهده متن منبع، در بخش جستجو، «۱ فروردین» را انتخاب کنید.. بازبینی‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۵. 
  • چهل سال مبارزه در راه آزادی. چاپ دوم. ۱۳۶۷

کتابشناسی[ویرایش]

  1. «The Republic of Kurdistan: Fifty Years Later," International Journal of Kurdish Studies, 11, no. ۱ & ۲، (۱۹۹۷).
  2. The Kurdish Republic of 1946, William Eagleton, Jr. (London: Oxford University Press, ۱۹۶۳)
  3. Moradi Golmorad: Ein Jahr autonome Regierung in Kurdistan, die Mahabad-Republik 1946–1947 in: Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik, Bremen 1992, ISBN 3-929089-00-9
  4. M. Khoubrouy-Pak: Une république éphémère au Kurdistan, Paris u.a. 2002, ISBN 2-7475-2803-0
  5. Archie Roosevelt, Jr. , "The Kurdish Republic of Mahabad" , Middle East Journal, no. 1 (ژوئیه ۱۹۴۷), pp. ۲۴۷–۶۹.
  6. The Kurds: People without a country, Encyclopedia Britannica [۱]
  7. Meiselas, Susan Kurdistan In the Shadow of History, Random House, 1997. ISBN 0-679-42389-3
  8. McDowall, David A Modern History of the Kurds, I. B. Tauris, 1996 (Current revision at May 14, 2004). ISBN 1-86064-185-7
  9. Yassin, Burhaneddin A. , Vision or Realty: The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941–1947, Lund University Press, Lund/Sweden, 1995. ISSN ۰۵۱۹–۹۷۰۰، ISBN 91-7966-315-X Lund University Press. ou ISBN 0-86238-389-7 Chartwell-Bratt Ltd.
  10. Масуд Барзани. Мустафа Барзани и курдское освободительное движение. Пер. А. Ш. Хаурами, СПб, Наука, ۲۰۰۵. (روسی)
  11. М. С. Лазарев. Курдистан и курдский вопрос (۱۹۲۳—۱۹۴۵). М. , Издательская фирма «Восточная литература» РАН, ۲۰۰۵. (روسی)
  12. Жигалина О. И. Национальное движение курдов в Иране (۱۹۱۸—۱۹۴۷). М. , «Наука» , ۱۹۸۸. (روسی)
  13. История Курдистана. Под ред. М. С. Лазарева, Ш. Х. Мгои. М. , ۱۹۹۹. (روسی)
  14. Муртаза Зарбахт. От Иракского Курдистана до другого берега реки Аракс. Пер. с курдск. А. Ш. Хаурами. М. -СПб, ۲۰۰۳. (روسی)

پیوند به بیرون[ویرایش]