قوای قزاق

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بریگاد کازاک/کُساک در تبریز، فروردین ۱۲۸۸

قوای کازاک/کُساک نیروی نظامی ویژه‌ای بود که در سال ۱۲۵۸ ه‍. خ. (۱۲۹۶ ق) به درخواست ناصرالدین شاه در پی قراردادی بین ایران و روسیه تزاری تشکیل شد. استعداد این نیروی نظامی ابتدا در حد بریگاد (تیپ) و سپس دیویزیون (لشکر) بود و زیر فرماندهی افسران روس (نظامیان کازاک) قرار داشت. قوای کازاک/کُساک برای چندین دهه مهم‌ترین نیروی نظامی ایران به شمار می‌رفت و نقش مهمی در تاریخ ایران ایفا کرد.

در آغاز تشکیل، بریگاد کازاک/کُساک مرکب از دو فوج سوار و یک دسته موزیک بود. بعدها تشکیلات آن گسترش یافت و واحدهای پیاده و آتشبار و فوج‌هایی در ولایت‌های ایران به آن افزوده شد. در اواخر فعالیت به حد دیویزیون (لشکر) ارتقاء یافت که خود به چندین آتریاد (تیپ مختلط سواره و پیاده) تقسیم می‌گردید.

از فرماندهان مشهور قوای کازاک/کُساک می‌توان کلنل لیاخوف و رضاخان میرپنج را نام برد.

تاریخچه[ویرایش]

بریگاد کازاک/کُساک در ساوجبلاغ، ۲۴ فروردین ۱۲۹۲

ناصرالدین‌شاه قاجار که در سفر دوم خود به اروپا ترتیبات و انضباط و قابلیت‌های واحدهای کازاک/کُساک روس را پسندیده بود در بازگشت تصمیم به ایجاد واحدهایی مشابه در ایران گرفت. به خواهش او گروهی از افسران کازاک/کُساک به ریاست سرهنگ دومونتویچ به ایران آمدند و دولت ایران عده‌ای از سواران قفقازی‌تبار مهاجر را برای آموزش به آنان سپرد.

بعد از دومنتویچ، سرهنگ چورکوسکی فرمانده بریگاد کازاک/کُساک شد. بعد از او ژنرال کاساگوفسکی و سرهنگ چرنوزوبوف فرمانده شدند. در دوره محمدعلی شاه قاجار فرمانده بریگاد کازاک/کُساک کلنل لیاخوف بود. در این دوره بود که واحدهای توپخانه و مسلسل سنگین به این بریگاد افزوده شد و در جریان جنبش مشروطه در حمله به مجلس شورای ملی به کار رفت.

در آستانه جنگ جهانی اول، دولت روسیه با استفاده از ضعف دولت ایران واحدهای کازاک/کُساک را در تبریز و استرآباد و بعد در رشت و اصفهان و کرمانشاه و همدان و ارومیه و مشهد تشکیل داد. همچنین بدون اجازه دولت این بریگاد را به دیویزیون ارتقاء داد.

پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه دولت کرنسکی فرماندهی دیویزیون کازاک/کُساک را به کلرژه محول کرد. فرماندهی او دیری نپائید چون نیروهای بریتانیا که در ایران مستقر شده بودند کلنل استاروسلسکی را که از هواداران حکومت تزاری بود، به جای او منصوب کردند.

در همین زمان ژنرال آیرونساید طرح کودتای ۱۲۹۹ را برای به قدرت رسیدن رضاخان که فرمانده آتریاد همدان بود به اجرا درآورد و کازاک/کُساک ها تهران را تصرف کردند. رضاخان با نام «سردار سپه» به فرماندهی دیویزیون کازاک/کُساک رسید و این دیویزیون پایهٔ تشکیل ارتش نوین ایران شد[۱].

فرماندهان قوای کازاک/کُساک[ویرایش]

در مجموع ۱۲ افسر روس و در سالهای پایانی دو افسر ایرانی در رأس قوای کازاک/کُساک گرفتند.

  • ۱۸۷۹ تا ۱۸۸۲: کلنل الکسی دومونتویچ
  • ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۵: کلنل پیوتر چارکوفسکی
  • ۱۸۸۵ تا ۱۸۹۱: کلنل دیمیتری کوزمین-کاراوایف
  • ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۴: کلنل الکساندر اشنئور
  • ۱۸۹۴ تا ۱۹۰۳: کلنل ولادیمیر کاساگوفسکی
  • ۱۹۰۳ تا ۱۹۰۶: کلنل فیودور چرنوزوبوف
  • ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۹: کلنل ولادیمیر لیاخوف
  • ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۴: کلنل کنیاز وادبالسکی
  • ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۵: کلنل پرازارکویچ
  • ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۷: ژنرال بارون فون مایدل
  • ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۸: کلنل گئورگی یوسفویچ کلرژه
  • ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰: کلنل وسوالود استاروسلسکی[۱]
  • ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۱: سردار همایون والی
  • ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۱: رضاخان میرپنج

رؤسای ستاد کازاک/کُساکخانه[ویرایش]

فرماندهان روسی کازاک/کُساکخانه همیشه رؤسای ستاد خود را از میان افسران تحصیل کرده ایرانی انتخاب می‌کردند. دوازده فرمانده روسی فقط پنج نفر را به ریاست ستاد خود برگزیدند و هرکدام مدت مدیدی در این سمت بودند که به ترتیب عبارت بودند از:[۲]

سازمان کازاک/کُساکخانه پیش از ادغام در ژاندارمری[ویرایش]

در سال ۱۳۰۰ ش دیویزیون کازاک/کُساک مجموعاً یازده هزار نیرو داشت که عبارت بودند از صاحب منصبان (افسران)، درجه‌داران و نفرات که در ۹ شهر ایران استقرار داشتند. نقاطی که آتریادهای کازاک/کُساکخانه در آن مستقر بودند، عبارت اند از: تهران، تبریز، اصفهان، مشهد، اردبیل، همدان، مازندران، ارومیه و گیلان.

هرکدام از آتریادهای نه‌گانه می‌بایست از یک فوج پیاده، یک فوج سوار و یک آتشبار کوهستانی برخوردار باشند که مجموع نفرات آن از دو هزار نفر تجاوز کند ولی هیچ‌یک از واحدها تکمیل نبود. بر اساس سازمان‌نامه آتریاد، هر آتریاد بایستی دارای دوازده قبضه شصت تیر باشد ولی غالباً دو تا چهار شصت تیر داشتند. نفرات کازاک/کُساک دو دسته بودند: دسته نخست نفراتی که به استخدام کازاک/کُساکخانه درمی‌آمدند و دسته دوم از طریق بنیچه انتخاب می‌شدند.[۳]

حقوق افسران روسی به این شرح بوده‌است: فرمانده ماهیانه شش هزار قران، معاون فرمانده ماهیان پنج هزار قران، رئیس ستاد چهار هزار قران، صاحب منصبان جزء دویست و پنجاه ریال. حقوق افسران ایرانی از این قرار پرداخت می‌شده‌است: سرتیپ ماهیانه هزار و دویست و پنجاه قران، یاور (سرگرد) یکهزار قران، سروان هفتصد و پنجاه قران، نایب (ستوان) اول پانصد قران، نایب دوم چهارصد قران، وکیل‌باشی (سرگروهبان) هشتاد قران و کازاک/کُساک چهل قران.[۴]

بودجه کازاک/کُساکخانه از بانک استقراضی روسیه پرداخت می‌شد و بخشی از قروض دولت ایران محسوب می‌گردید. غیر از فرمانده، عده زیادی از افسران و درجه‌داران روسی (۵۶ افسر و ۶۶ درجه‌دار) در واحدهای مختلف در مقامات کلیدی و حساس قرار داشتند، که در دی ماه ۱۲۹۹ همگی مرخص شده و تمام امور کازاک/کُساکخانه به ایرانیان سپرده شد.[۵]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Персидская казачья дивизия»، ویکی‌پدیای روسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۱ دی ۱۳۹۱).
  2. عاقلی ۴۲۳
  3. عاقلی ۹۳
  4. عاقلی ۹۶
  5. عاقلی ۹۴

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Персидская казачья дивизия»، ویکی‌پدیای روسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۳۰ فروردین ۱۳۸۹).
  • دکتر باقر عاقلی. رضاشاه و قشون متحدالشکل. تهران: نشر نامک، ۱۳۸۶. ISBN 964-6895-05-0. 
  • کاظمی، محمد و منوچهر البرز. تاریخ پنجاه‌سالهٔ نیروی زمینی شاهنشاهی ایران. آبان‌ماه ۲۵۳۵.