پرش به محتوا

اسلام در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

اسلام شیعه دوازده‌امامی دین رسمی کشور ایران است و مذهب جعفری در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و به‌عنوان مبنای دینیِ بخش‌هایی از حکومت، قانون‌گذاری و دستگاه قضایی کشور نقش دارد.[۱] اسلام پس از فتح ایران به‌دست اعراب در سده هفتم میلادی وارد ایران شد؛ رویدادی که به سقوط امپراتوری ساسانی انجامید. مسلمان‌شدن جمعیت ایران روندی تدریجی داشت و طی چندین سده صورت گرفت.[۲] تا سده دهم میلادی، بیشتر ایرانیان مسلمان شده بودند و در همین دوره، سلسله‌ها، اندیشمندان و دانشمندان ایرانی نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش تمدن اسلامی در دوران طلایی اسلام ایفا کردند.[۳]

از سده هفتم تا پانزدهم میلادی، اسلام سنی شاخه غالب اسلام در ایران بود. در اوایل سده شانزدهم، امپراتوری صفوی با برگزیدن تشیع دوازده‌امامی به‌عنوان دین رسمی و اجرای سیاست‌های دولتی برای گسترش و نهادینه‌کردن آن، ایران را به کشوری عمدتاً شیعه تبدیل کرد.[۴][۵] در سده‌های پس از آن، تشیع به‌طور فزاینده‌ای با هویت ایرانی، نهادهای دینی و فرهنگ ایران درهم‌تنیده شد.[۶][۷] پس از انقلاب ایران، این کشور به‌عنوان یک جمهوری اسلامی و بر پایه ولایت فقیه اداره شده است و اسلام شیعه دوازده‌امامی و مذهب جعفری همچنان دین رسمی کشور هستند و شریعت اسلامی نیز به‌عنوان یکی از مبانی نظام حقوقی ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۸][۹] امروزه ایران کشوری با اکثریت قاطع شیعه است و مسلمانان سنی در کنار جوامع دینی غیرمسلمانِ بسیار کوچک‌تر، اقلیت‌های مذهبی کشور را تشکیل می‌دهند.[۱۰][۱۱]

ایران همچنین میزبان شماری از مهم‌ترین اماکن مقدس اسلامی، به‌ویژه اماکن مقدس شیعی، است که از جمله آنها می‌توان به حرم علی بن موسی الرضا در مشهد و حرم فاطمه معصومه در قم اشاره کرد. حرم امام رضا از مقدس‌ترین اماکن در تشیع به شمار می‌رود و هر ساله نزدیک به ۳۰ میلیون مسلمان برای زیارت آن به مشهد سفر می‌کنند.[۱۲][۱۳] مجموعه حرم امام رضا از نظر وسعت و ظرفیت، یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های مسجدی جهان است و پس از مسجدالحرام در مکه و مسجدالنبی در مدینه قرار دارد. قرن‌ها پیش از آنکه امپراتوری صفوی ایران را از کشوری عمدتاً سنی به کشوری عمدتاً شیعه تبدیل کند، ورود و حضور علی بن موسی الرضا، هشتمین امام شیعیان، در ایران تأثیر قابل‌توجهی بر گسترش و شکل‌گیری تشیع در ایران و منطقه پیرامون آن داشت.[۱۴][۱۵][۱۶]

آمار

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

آمار معتبر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

طبق گزارش سیا، حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد ایرانیان پیرو اسلام شیعه دوازده‌امامی، یعنی دین رسمی کشور، هستند.[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱] حدود ۵ تا ۱۰ درصد جمعیت ایران نیز پیرو اسلام سنی هستند که بخش قابل‌توجهی از آنان از مذهب حنفی پیروی می‌کنند.[۲۲][۲۳] به گزارش دانشگاه‌های کمبریج و یوتا، مسلمانان ۹۹٫۶ درصد از کل جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند.[۲۴] اکثریت قاطع مسلمانان ایران شیعه دوازده‌امامی هستند.[۲۵] بر اساس سرشماری رسمی دولت ایران در سال ۲۰۱۶، ۹۹ درصد جمعیت کشور مسلمان اعلام شده‌اند و حدود ۷ درصد از ایرانیان سنی هستند.[۲۶]

بر اساس گزارش مرکز پژوهشی پیو، ۹۹٫۷ درصد از جمعیت ایران مسلمان هستند که ۹۳ درصد از آنان را شیعیان دوازده‌امامی تشکیل می‌دهند.[۲۷] وزارت امور خارجه ایالات متحده برآورد می‌کند که مسلمانان ۹۹٫۴ درصد از جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند که از میان آنها ۹۰ تا ۹۵ درصد شیعه و ۵ تا ۱۰ درصد سنی هستند.[۲۸] این نهاد همچنین کردها، ترکمن‌ها، عرب‌ها و بلوچ‌ها را از مهم‌ترین گروه‌های جمعیتی اهل سنت در ایران معرفی می‌کند. کمیسیون ایالات متحده درباره آزادی بین‌المللی ادیان نیز عموماً جمعیت ایران را ۹۰ تا ۹۵ درصد شیعه و ۵ تا ۱۰ درصد سنی برآورد می‌کند.[۲۹] سازمان ملل متحد نیز حدود ۹۹٫۶ درصد از جمعیت ایران را مسلمان معرفی کرده است.[۳۰]

بر اساس پژوهش دانشگاه‌های کمبریج و یوتا، کردها و ترکمن‌های ایران عمدتاً مسلمان سنی هستند، در حالی که جمعیت عرب ایران میان شیعیان و اهل سنت تقسیم شده است.[۲۵][۲۵] بخش عمده ای جمعیت سنی ایران در میان اقلیت‌های قومی، از جمله کردها، ترکمن‌ها و عرب‌ها، و همچنین در میان فارس‌های اچمی، فارس‌های خراسانی و بلوچ‌ها متمرکز است.[۳۱] بر اساس گزارش پیمایش ارزش‌های جهانی نیز ۹۶٫۶ درصد ایرانیان خود را مسلمان معرفی کرده‌اند.[۳۲]

گامان
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

گزارشی از گروه تحلیل و سنجش نگرش‌ها در ایران از کاهش میزان دینداری در ایران حکایت داشت؛ به‌طوری‌که تنها ۴۰ درصد از پاسخ‌دهندگان ایرانی خود را مسلمان معرفی کردند.[۳۳][۳۴][۳۵] در نظرسنجی‌های بعدی این گروه در سال ۲۰۲۲، حدود ۳۸ تا ۵۶ درصد خود را مسلمان شیعه، ۵ درصد مسلمان سنی و حدود یک‌چهارم نیز گرایش‌هایی نزدیک به دئیسم، یعنی باور به وجود خدا بدون وابستگی به یک دین، اعلام کردند. در تمامی نظرسنجی‌های گامان، حدود ۷ تا ۱۰ درصد از پاسخ‌دهندگان ایرانی نیز خود را بی‌خدا معرفی کردند.[۳۶][۳۷]

نظرسنجی‌های گامان با انتقادهای روش‌شناختی مواجه هستند. از جمله این انتقادها می‌توان به استفاده از نظرسنجی‌های آنلاین و نمونه‌گیری گلوله‌برفی، اتکا به نمونه‌های غیراحتمالی و خودانتخاب‌شده که عمدتاً از طریق شبکه‌های اجتماعی جذب می‌شوند، و در نتیجه احتمال ایجاد سوگیری نظام‌مند و محدودشدن قابلیت تعمیم نتایج به کل جمعیت اشاره کرد. روش‌های وزن‌دهی مورد استفاده برای اصلاح این سوگیری‌های ساختاری در نمونه‌گیری کافی نیستند. از دیگر نگرانی‌ها می‌توان به خطای پوشش ناشی از دسترسی نابرابر به اینترنت، که می‌تواند به حذف نامتناسب جمعیت‌های روستایی، سالمندان و افراد کم‌درآمد منجر شود، و همچنین شفافیت محدود درباره داده‌های خام، روش‌های جذب پاسخ‌دهندگان و سازوکارهای جلوگیری از پاسخ‌های تکراری یا خودکار اشاره کرد؛ عواملی که امکان راستی‌آزمایی و تکرارپذیری نتایج را محدود می‌کنند. بنابراین، نظرسنجی گامان باید با احتیاط قابل‌توجهی تفسیر شوند و لزوماً نمی‌توان آنرا نماینده کامل جمعیت ایران دانست.[۳۸]

پیشینه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

تغییر دین

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

اسلام آوردن ایرانیان یا گرایش ایرانیان به اسلام، فرایندی پیچیده و تدریجی بود. فرایند مسلمان شدن ایرانیان از زمان محمد در سرزمین حجاز، شروع شد (ایرانیان بسیاری در یمن ساکن بودند). در زمان حمله مسلمانان به ایران اولین گروندگان به اسلام، سربازان ایرانی و سران محلی بوده‌اند که به گفته التون دانیل این گرایش، تنها اسمی بوده و برای حفظ موقعیت و جایگاه در حکومت جدید صورت گرفته است.[۳۹]

تصرف ایران، به‌طور مستقیم باعث تغییر دین نشد و دو قرن و نیم طول کشید تا بیشتر ایرانیان مسلمان شوند. به گفته همایون کاتوزیان حکومت در ابتدا، از گرفتن مالیات جزیه برای افزون شدن نوکیشان مسلمان استفاده کرد که این گروه از مالیات معاف بودند. در منابعی به کشتار و آتش زدن آتشکده‌ها و کشتن موبدان، اشاره شده است.[۴۰][۴۱][۴۲] غیرمسلمانان به تدریج به مزایای اقتصادی و امنیتی مسلمانی پی بردند[۴۳] و سرانجام، اسلام در یک روند طولانی به دین غالب در فلات ایران تبدیل گشت؛ با این حال ایرانیان، برخلاف سایر مردم تحت فرمان مسلمانان، توانستند تا از عربی‌سازی اجتناب کرده و بخش‌های مهمی از فرهنگ خود را حفظ کنند.[۴۴]

ریچارد بولیت، اسلام‌شناس آمریکایی، می‌گوید که در پایان دوران اموی (نیمه‌های سده هشتم و حدود ۱۵۰ سال پس از ظهور اسلام) تعداد مسلمانان امپراتوری اسلامی، از ده درصد فراتر نمی‌رفت؛ اما با ظهور عباسیان در میانه سده نهم (۱۰۰ سال پس از ظهور دولت عباسی) این عدد از چهل درصد فراتر رفته بود و حتی در پایان سده یازدهم میلادی، چیزی حدود هشتاد درصد از مردم سرزمین‌های خلافت مسلمان بودند.[۴۵][۴۶] دولت‌هایی مانند سامانی — با اینکه کماکان از زبان عربی و دین اسلام پشتیبانی می‌کردند — در زنده‌کردن زبان پارسی نقش مهمی ایفا کردند. سامانیان با ترکیب فرهنگ ایرانی با عناصر اسلامی، فرهنگ تازه‌ای را به وجود آوردند که رفته‌رفته بر تمام جهان ایرانی چیره شد.[۴۷][۴۸]

ادوراد براون می‌نویسد: «چه بسا تصور کنند که جنگجویان اسلام، اقوام و ممالک مفتوحه را در انتخاب یکی از دو راه مخیر می‌ساختند: اول قرآن و دوم شمشیر؛ ولی این تصور صحیح نیست؛ زیرا گبر و ترسا (مسیحی) و یهود اجازه داشتند که آیین خود را نگاه دارند و فقط مجبور به دادن جزیه بودند و این ترتیب، کاملاً عادلانه بود؛ زیرا اتباع غیرمسلمان از شرکت در غزوات و دادن خمس و زکات که بر امت پیامبر فرض (واجب) بود معاف بودند.»[۴۹] دوز، مستشرق معروف هلندی، نیز سخن او را تأیید می‌کند و می‌گوید که مهم‌ترین قومی که تغییر دین داد ایرانیانند؛ زیرا آن‌ها بودند که اسلام را نیرومند و استوار کردند، نه عرب.[۵۰][۵۱]

در توضیح این رویکرد، سید حسین نصر و مرتضی مطهری بر این باورند که در فرایند اسلام‌آوردن ایرانیان، اگر چنین پنداشته شود که ایرانیان نومسلمان زیر «فشار همگانی» ایمان آورده‌اند، راه به جایی نمی‌توان برد و این باور، پاسخی به پرسشِ چرایی پرورش دانشمندان بزرگ اسلامیِ بسیار به‌دست ایرانیان ندارد؛ زیرا می‌توان پذیرفت که ملتی وادار به انجام سبکی از زندگی شود؛ اما نمی‌توان ملتی را ناگزیر به انجام تلاش نوآورانه و ژرف و گسترده در آن سبک زندگی کرد مگر اینکه روش و باورهای زندگی آن ملت از درون، دگرگون شده‌باشد، و این دگرگونی اندیشه و زندگی ایرانیان کار به جایی می‌بَرد که داستان‌هایی دربارهٔ دریاچه‌ها و دیگر موارد در شب نزول قرآن یا به‌دست نیروهای فرازمینی برخی از صحابه، به‌ویژه علی بن ابی‌طالب آورده‌اند، و این‌همه، چنان ژرف بود که حتی با پایان چیرگی سیاسی اعراب بر ایران بی‌ایستایی ادامه یافت و به اوج خود رسید.[۵۲]

در مقابل دیدگاه قبل، در منابعی نوشته شده است که پس از جنگ قادسیه، اعراب اسلام‌گرا از راه اِعمال فشار و در یک روند طولانی اسلامی‌سازی — که با شکنجهٔ زرتشتیان همراه بود — دین اسلام را در ایران گسترش دادند. ویران کردن کتاب‌خانه‌ها، مجازات مالیاتی برای پیروان ادیان دیگر، از بین بردن منابع دین زرتشت و نیز تغییر زبان فارسی به عربی، از اقدامات سخت‌گیرانهٔ عرب‌های اسلام‌گرا در دورهٔ حکمرانی‌شان بود.[۵۳][۵۴][۵۵][۵۶] همچنین از دیدگاه علی میرفطروس نیز حملات اعراب مسلمان به ایران، به ویژه در جنگ مدائن و نبرد جلولا با مقاومت مردم بسیاری از شهرها روبه‌رو شده؛ هر چند همگی سرکوب شدند.[۵۷]

دوران معاصر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نمایی از حرم علی بن موسی الرضا؛ از مقدس ترین مکان های اسلام شیعه

نادرشاه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

نادرشاه خواست تا با بی‌طرفی مذهبی، اهل سنت و عثمانی را راضی نگه دارد و نفوذ علمای شیعه در دولت را کم کند و منابع مالی آن‌ها را محدود کند و به اختلاف مذهبی پایان دهد.[۵۸] تلاش‌های او در این حوزه نتیجه مطلوب نداشت.[۵۹][۶۰]

دوره قاجار

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در دوران قاجار به تدریج، رویکرد عالمان شیعه با گذر زمان و نیز پیشرفت فقه اصولی، سیاسی‌تر شد و رجال دینی در ماجراهای ضد استعماری مانند نهضت تنباکو و مشروطه خواهی فعال شدند.[۶۱][۶۲][۶۳] در همین زمان، بحث ولایت فقیه (مطلقه) از سوی ملا احمد نراقی مطرح شد و حوزه اختیارات ولی فقیه را در همه زمینه‌ها به جز موارد مخالف قرآن و احادیث اعلام کرد.[۶۴][۶۵]

دوره پهلوی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پهلوی اول

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

رضا شاه تا قبل از شروع حکومتش در مراسم عزاداری شیعی شرکت می‌کرد و رفتار نسبتاً خوبی با فقیهان داشت. در دوره پهلوی اول، چند سال بعد از تشکیل دولت، رویکرد ضد دین و سکولاریسم در پی گرفته شد؛ از جمله، منع حجاب،[۶۶] ممنوعیت عزاداری در محرم[۶۷] و نیز استخدام روحانیان، بدون لباس روحانیت و با پوشش غربی در ادارات دولتی.[۶۸] اقدامات رضا شاه برای ایجاد یکپارچگی ملی، نارضایتی‌های زیادی در میان اقلیت‌های مذهبی و زبانی پدیدآورد.[۶۸] همچنین مدارس بهائی — که تنها در تهران، بیش از ۱۵۰۰ دانش‌آموز داشت — در سال ۱۳۱۳ به بهانه برگزاری مراسمی به مناسبت سالگرد کشته‌شدن باب تعطیل شد.[۶۹]

پهلوی دوم

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

بعد از شهریور ۱۳۲۰ و تبعید رضا شاه به آفریقای جنوبی، محمدرضاشاه به قدرت رسید. با توجه به حکومت نوپایش او روش پدرش را تغییر داد و لغو ممنوعیت حجاب و واگذاری مدیریت اوقاف به روحانیان و گنجاندن دروس دینی در مدارس انجام شد. در این دوره — که آزادی‌هایی در مملکت بر قرار شد — مردم فرصت دوباره برای احیای سنت‌های از دست‌رفته‌شان را داشتند؛[۷۰] با توجه به خطر حزب توده و مارکسیست و بهائی‌ها، فقیهان، از جمله، سید حسین طباطبایی بروجردی هم از این وضعیت استقبال می‌کردند. بعد از درگذشت بروجردی، رابطه فقیهان با شاه، به تدریج تیره شد.[۷۱] شاه در اوایل دهه پنجاه، دستور تشکیل سپاه دین را صادر کرد[۷۲][۷۳] که از مشمولان خدمت وظیفه طلبه و زیر نظر سازمان اوقاف تشکیل می‌شد. روح‌الله خمینی بلافاصله به این موضوع واکنش نشان داد و آن را توطئه‌ای بر ضد دین عنوان کرد.[۷۴] دو گروه انجمن حجتیه و انجمن تبلیغات اسلامی، در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، فعالانه بر ضد بهائیت فعالیت می‌کردند. اسنادی از همدستی انجمن تبلیغات اسلامی با ساواک در سازمان‌دهی فعالیت‌های بهائی‌ستیزانه وجود دارد که از جمله، نظارت گسترده بر بهائیان بود.[۷۵]

دوره جمهوری اسلامی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
برخی از مراجع تقلید شیعه در ایران

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به جز اسلام — که به عنوان دین رسمی کشور معرفی شده — زرتشتی، مسیحیت و یهودیت، ادیان قانونی اعلام شده‌اند.[۷۶][۷۷]

به گفته بریتانیکا، از مهم‌ترین مباحث تشیع در ایران، نوید بازگشت امام دوازدهم و ادای احترام به پیشوای شهید او است. غیبت امام دوازدهم به‌طور غیرمستقیم در افزایش قدرت روحانیت در ایران نقش داشت. روحانیت شیعهٔ ایران، از زمان انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون، نیروی غالب سیاسی و اجتماعی در ایران بوده است. علمای مذهبی به شکل وسیعی در پست‌های مذهبی در ایران شاغل هستند. شیعیان این کشور در موارد بسیاری به عالمان مذهبی متکی هستند و برای اجتناب از گناه، از یک مرجع تقلید، پیروی می‌کنند؛ این امور، قدرت روحانیت در ایران را افزایش داد و نقش آنان را به عنوان میانجی الهی تقویت کرد، آن‌هم به اندازه‌ای که در اسلام سنی و شیعهٔ نخستین وجود نداشت.[۷۸]

به گزارش دویچه وله فارسی، در دوره نظام جمهوری اسلامی ایران به دلیل استفاده از دین برای سرکوب معترضان (و دلایلی دیگر)، دین‌ناباوری، از جمله، اسلام‌ناباوری[۷۹] مانند سونامی در میان جوانان ایرانی افزایش یافته است.[۸۰]

بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۰، وضع دین در ایرانِ این سال، این‌گونه بود: ۹۹٫۹۸٪ مسلمان و ۰٫۰۲٪ به دیگر اقلیت‌های به رسمیت شناخته باور دارند؛ همچون: مسیحیت، یهودیت و زرتشت. بر پایهٔ نظرسنجی انجام‌شده توسط مؤسسه جهانی پیمایش ارزش‌ها (WVS)، ۹۶٫۵٪ درصد از ایرانیان خود را مسلمان می‌دانستند؛[۸۱] هر چند در سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰ م) بر پایهٔ نظرسنجی آنلاینی که مؤسسه گمان («گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان») انجام داد، درصد بسیار کمتری از پاسخگویان (۴۰٪) خود را به‌عنوان مسلمان می‌شناسند که شامل ۳۲٫۲ شیعه، ۵ درصد سنی و ۳٫۲ درصد صوفی می‌شود.[۸۲][۸۳][۸۴] به گزارش نیویورک‌مگ، محافل رسانه‌ای و آکادمیک این نظرسنجی و روش آن را فاقد دقت و اعتبار دانسته‌اند.[۸۵]

اعدام نوکیشان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مطابق قوانین جمهوری اسلامی ایران، کسانی که از دین اسلام روی‌گردان شوند حکمشان اعدام است.[۸۶]

هنر و دانش در ایران پس از اسلام

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در طول چهار قرن پس از سقوط ساسانیان، ایرانیان به تدریج به اسلام گرویدند و بر پایهٔ اعتقادات تازه خود فرهنگی جهانی را شکل دادند که حاصل تلاقی سنت‌های گوناگون بود؛ هنر و معماری اوج گرفت و با ظهور دانشمندان ایرانی مسلمانی همچون: ابن سینا، فارابی، خوارزمی، جابر بن حیان و بعدها خواجه نصیرالدین طوسی، علومی مانند پزشکی، شیمی، ریاضیات و نجوم پیشرفت‌های چشمگیری کرد و زبان فارسی با جذب واژگاه عربی گسترش بی‌نظیر یافت.[۸۷][۸۸][۸۹] همچنین پس از ایجاد وقفه‌ای، فراگیری کتابت از یک سو و درهم‌تنیدگی علوم و فلسفه با شعر در آثار این دانشمندان، ادبیات و موسیقی در ایران توسعه یافت.[۹۰]

تعداد اماکن اسلامی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

طبق آمارنامه مراکز مذهبی، تعداد امکان اسلامی ایران به این شرح است:

ساختار مسجد مسجد جامع حسینیه فاطمیه زینبیه امامزاده درگاه حوزه علمیه
تعداد ۴۸۹۸۳[۹۱] ۷۸۷۷[۹۱] ۱۳۴۴۶[۹۲] ۶۴۶۱[۹۳] ۱۳۲۰[۹۳]

مسلمانان پیشین

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مسلمانان دین‌ناباور شده

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
علی دشتی؛ یکی از روشنفکران دین‌ناباور
مسعود انصاری؛ یکی از روشنفکران دین‌ناباور

مسلمانان مسیحی شده

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مسلمانان بابی شده

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مسلمانان بهائی شده

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ "Book: Islamic Law: According to Ja'fari School of Jurisprudence Vol. 2". 8 April 2017. Archived from the original on 8 March 2023. Retrieved 27 August 2018.
  2. ↑ "CONVERSION ii. Of Iranians to Islam". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 7 April 2018.
  3. ↑ "New Document". Archived from the original on 2007-04-29. Retrieved 2007-04-03.
  4. ↑ Arshin Adib-Moghaddam (2017), Psycho-nationalism, Cambridge University Press, p. 40, ISBN 9781108423076, Shah Ismail pursued a relentless campaign of forced conversion of the majority Sunni population in Iran to (Twelver) Shia Islam...
  5. ↑ Akiner, Shirin (5 July 2004). The Caspian: politics, energy and security, By Shirin Akiner, pg.158. Taylor & Francis. ISBN 9780203641675. Retrieved 17 December 2014.
  6. ↑ John Obert Voll (1994). Islam, continuity and change in the modern world. Internet Archive. Syracuse University Press. شابک ‎۹۷۸−۰−۸۱۵۶−۲۶۳۹−۸.
  7. ↑ "The Origins Of The Shiite-Sunni Split". NPR.org. Retrieved 14 February 2021.
  8. ↑ Iranian Government Constitution بایگانی‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine, English Text
  9. ↑ "Constitution of the Islamic Republic of Iran (full text)". Archived from the original on 5 April 2022. Retrieved 15 October 2023., English Text
  10. ↑ "3.18. Population by Religion and Ostan, 1395 Census". IRAN STATISTICAL YEARBOOK 1399 (2020) (PDF). p. 154. Archived from the original (PDF) on 29 March 2023. Retrieved 15 October 2023. population total (of Iran)=79926270; Muslim population=79598054
  11. ↑ Mostofi, Khosrow; Avery, Peter William (17 October 2024). "Iran—People—Religion of Iran". Britannica.com. Retrieved 17 October 2024. [Pie chart, 99.6% Muslim, 0.4% Christian/other—Significantly Bahā'ī, Christian, and Zoroastrian.] The vast majority of Iranians are Muslims of the Ithnā ʿAsharī, or Twelver, Shiʿi branch, which is the official state religion. The Kurds and Turkmen are predominantly Sunni Muslims, but Iran's Arabs are both Sunni and Shiʿi. Small communities of Christians, Jews, and Zoroastrians are also found throughout the country.
  12. ↑ "Religious Tourism Potentials Rich". Iran Daily. Archived from the original on June 12, 2008. Retrieved 2009-05-25.
  13. ↑ "Sacred Sites: Mashhad, Iran". sacredsites.com. Archived from the original on 2010-11-27. Retrieved 2006-03-13.
  14. ↑ hejazi (2025-05-09). "Who Was Imam Reza and Why Is He So Important to Iranians?". WANA (in American English). Retrieved 2026-08-17.
  15. ↑ Hashemi, Zahra; Mirhoseini, Yahya; Esmail Pour, Mahdi (2025-08-23). "The Cultural Impact of Imam Reza's Presence in Merv: An Analytical Study". Guidance Research (in English). 2 (3): 206–231. doi:10.22034/gr.2025.530155.1039. ISSN 2783-1353.
  16. ↑ Dehghani, Milad; Ferdowsi Dolatshanloo, Marzieh (2024-02-20). "Investigating the influence of Shiism on the culture and civilization of Great Khorasan with the role of Imam Reza (peace be upon him)". International Journal of Imam Reza (as) and modern sciences (in English). 1 (2): 125–155. doi:10.22034/ijs.2023.193884. ISSN 2981-1341.
  17. ↑ Bhabani Sen Gupta (1987). The Persian Gulf and South Asia: prospects and problems of inter-regional cooperation. South Asian Publishers. p. 158. ISBN 978-81-7003-077-5. Shias constitute seventy-five percent of the population of the Gulf. Of this, ninety-five percent of Iranians and sixty of Iraqis are Shias.
  18. ↑ Smyth, Gareth (29 September 2016). "Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran". The Guardian (in British English). ISSN 0261-3077. Archived from the original on 13 July 2019. Retrieved 23 May 2024.
  19. ↑ Walter Martin (2003). Kingdom of the Cults, The. Baker Books. p. 421. ISBN 978-0-7642-2821-6. Archived from the original on 11 February 2023. Retrieved 24 June 2013. Ninety-five percent of Iran's Muslims are Shi'ites.
  20. ↑ "2021 Report on International Religious Freedom: Iran". US Department of State. Archived from the original on 25 December 2023. Retrieved 8 March 2024.
  21. ↑ "Iran", The World Factbook (in English), Central Intelligence Agency, 25 June 2025, archived from the original on 26 June 2025, retrieved 29 June 2025
  22. ↑ Gorder, Christian van (5 June 2008). Muslim-Christian Relations in Central Asia (in English). Routledge. ISBN 978-1-135-97168-7.
  23. ↑ "2022 Report on International Religious Freedom: Iran". United States Department of State.
  24. ↑ "3.18. Population by Religion and Ostan, 1395 Census". IRAN STATISTICAL YEARBOOK 1399 (2020) (PDF). p. 154. Archived from the original (PDF) on 29 March 2023. Retrieved 15 October 2023. population total (of Iran)=79926270; Muslim population=79598054
  25. 1 2 3 Mostofi, Khosrow; Avery, Peter William (17 October 2024). "Iran—People—Religion of Iran". Britannica.com. Retrieved 17 October 2024. [Pie chart, 99.6% Muslim, 0.4% Christian/other—Significantly Bahā'ī, Christian, and Zoroastrian.] The vast majority of Iranians are Muslims of the Ithnā ʿAsharī, or Twelver, Shiʿi branch, which is the official state religion. The Kurds and Turkmen are predominantly Sunni Muslims, but Iran's Arabs are both Sunni and Shiʿi. Small communities of Christians, Jews, and Zoroastrians are also found throughout the country.
  26. ↑ "Census 2016 | Iran Data Portal" (in American English). Retrieved 28 April 2025.
  27. ↑ Liu، Joseph (۲۰۱۱-۰۱-۲۷). «Table: Muslim Population by Country». Pew Research Center (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  28. ↑ State, US Department of (2023-05-15). "2022 Report on International Religious Freedom: Iran". US Department of State (in English). Retrieved 2026-08-18.
  29. ↑ "Iran". U.S. Commission on International Religious Freedom. 2024-02-06.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:وضعیت پیوند (رده)
  30. ↑ "UNdata | record view | Population by religion, sex and urban/rural residence". data.un.org. Retrieved 2026-08-18.
  31. ↑ Kameel Ahmady (2019). From Border to Border Comprehensive research study on identity and ethnicity in Iran. London: Mehri publication. pp. 124–125. ISBN 9781914165221.
  32. ↑ "WVS Database". www.worldvaluessurvey.org. Retrieved 16 October 2023.
  33. ↑ "IRANIANS HAVE LOST FAITH ACCORDING TO SURVEY". Iran International. 25 August 2020. Archived from the original on 8 September 2020. Retrieved 16 September 2020.
  34. ↑ Maliki, Tamimi Arab; Ammar, Pooyan (16 September 2020). Ware, Gemma (ed.). "Iran's secular shift: new survey reveals huge changes in religious beliefs". doi:10.64628/AB.rc9er95ph. Retrieved 16 September 2020.
  35. ↑ "IRANIANS' ATTITUDES TOWARD RELIGION: A 2020 SURVEY REPORT". GAMAAN (The Group for Analyzing and Measuring Attitudes in Iran). 16 September 2020. Archived from the original on 14 December 2022. Retrieved 16 September 2020.
  36. ↑ Stausberg, Michael; Arab, Pooyan Tamimi; Maleki, Ammar (August 2023). "Survey Zoroastrians: Online Religious Identification in the Islamic Republic of Iran". Journal for the Scientific Study of Religion (in English). 62 (4): 823–844. doi:10.1111/jssr.12870. hdl:11250/3094992. ISSN 0021-8294.
  37. ↑ Arab, Pooyan Tamimi; Maleki, Ammar (11 June 2024), "The Secular-Religious Divide in Iran", Nonbelievers, Apostates, and Atheists in the Muslim World (in English) (1 ed.), London: Routledge, pp. 112–142, doi:10.4324/9781003389293-6, retrieved 19 January 2025
  38. ↑ Saeidian, Hossein (24 August 2025). "The Betrayal of Truth: GAMAAN Polling Under Dictatorship in Iran". The Free Iran Scholars Network (in American English). Retrieved 26 February 2026.
  39. ↑ Elton L. Daniel, CONVERSION ii. Of Iranians to Islam, Encyclopædia Iranica
  40. ↑ ابوریحان بیرونی. From The Remaining Signs of Past Centuries (الآثار الباقیة عن القرون الخالیة). p.35, 36, 48
  41. ↑ Sasanian Iran (224-651 CE): Portrait of a Late Antique Empire, Mazda publishers, p
  42. ↑ میرفطروس، ملاحظاتی در تاریخ ایران ۶۹
  43. ↑ Homa Katouzian, The Persians: Ancient, Mediaeval and Modern Iran, p. 66
  44. ↑ Iran in History بایگانی‌شده در ۲۰۰۷-۰۴-۲۹ توسط Wayback Machine by Bernard Lewis.
  45. ↑ Tobin 113–115
  46. ↑ The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pg.125–258
  47. ↑ The History of Iran By Elton L. Daniel, pg. 74
  48. ↑ Fred Astren pg.33–35
  49. ↑ تاریخ ادبی ایران، ادوارد براون (درگذشت: ۱۹۲۶م)، ترجمه علی پاشا صالح، چاپ تهران، انتشارات امیر کبیر، چاپ سوم، ۱۳۵۶، ج ۱، ص ۲۹۷–۲۹۸.
  50. ↑ تاریخ ادبیات مستر براون، جلد اول، صفحه 303
  51. ↑ خدمات متقابل اسلام و ایران، ج۱۴، ص۱۱۹.
  52. ↑ نصر و مطهری، «علوم دینی»، تاریخ ایران، ۴۰۲–۴۰۳.
  53. ↑ Suha Rassam (۲۰۰۵). Iraq: Its Origins and Development to the Present Day. Gracewing Publishing. p. ۷۷. ISBN ۹۷۸-۰-۸۵۲۴۴-۶۳۳-۱.
  54. ↑ Zarrinkub,'Abd Al-Husain (۱۹۷۵). "The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath". In Frye, Richard N. (ed.). Cambridge History of Iran. ۴. London: Cambridge University Press. p. ۴۶. ISBN ۹۷۸-۰-۵۲۱-۲۰۰۹۳-۶.
  55. ↑ Khanbaghi, Aptin (۲۰۰۶). The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran (reprint ed.). I.B. Tauris. p. ۲۶۸. ISBN ۹۷۸-۱-۸۴۵۱۱-۰۵۶-۷.
  56. ↑ Meri, Josef W. ; Bacharach, Jere L. (۲۰۰۶). Medieval Islamic Civilization: L-Z, index. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. II (illustrated ed.). Taylor & Francis. p. ۸۷۸. ISBN ۹۷۸-۰-۴۱۵-۹۶۶۹۲-۴.
  57. ↑ علی میرفطروس، ملاحظاتی در تاریخ ایران، ۷۲–۶۹.
  58. ↑ شعبان، رضا (۱۳۶۵). تاریخ اجتماعی ایران. چاپ خوشه. صص. ۲۶۶.
  59. ↑ رویکرد دینی نادر شاه و تأثیر آن بر شیعیان و عالمان شیعه.
  60. ↑ «دین در دوره افشاریه». www.virascience.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  61. ↑ مصطفی تقوی مقدم فراز و فرود مشروطه
  62. ↑ محسن بهشتی سرشت از مشروطه تا انقراض قاجار
  63. ↑ سید محمدجواد قربی و حسین رفیع. «عالمان دین در آوردگاه مشروطه». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  64. ↑ قصص العلماء، تنکابنی، ص۱۴۴.
  65. ↑ ۲۵۲۰ (۲۰۲۰-۱۰-۲۱). «ملا احمد نراقی و تبیین نظریه ولایت فقیه». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۵. {{cite web}}: |نام خانوادگی= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  66. ↑ حجاب، موضوعی زنده پس از ۶۹ سال (بی‌بی‌سی فارسی)
  67. ↑ «اسناد ممنوعیت عزاداری محرم در دوره پهلوی اول». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  68. 1 2 آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، نشر نی، چاپ اول ۱۳۷۷ صص ۲۰۰–۲۰۱.
  69. ↑ علی الله جانی، سیاست ناشیانه یک نظامی در ایران
  70. ↑ بصیرت منش. علما و رژیم شاه.
  71. ↑ تعامل نهاد دین و دولت در عصر پهلوی
  72. ↑ تاریخ تحولات سیاسی واجتماعی ایران جلد یک. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1382
  73. ↑ کریستیان دلانوا ساواک
  74. ↑ «هفت نمونه از ضربات رژیم پهلوی بر فرهنگ کشور». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۵-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  75. ↑ «BAHAISM». iranicaonline.org (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  76. ↑ حقوق اقلیت‌ها در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران انجمن کلیمیان تهران
  77. ↑ اتحادیه بین‌المللی زنان پیرو ادیان توحیدی
  78. ↑ "Religion" (in English). Retrieved 2020-05-03.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  79. ↑ «آیا آتئیسم در ایران در حال گسترش است؟». بی‌بی‌سی فارسی.
  80. ↑ «هشدار نسبت به "رشد خداناباوری و بی‌دینی" در ایران». دویچه وله فارسی.
  81. ↑ National Population and Housing Census 2011 (1390): Selected Findings (PDF). The President’s Office Deputy of Strategic Planning and Control. Statistical Center of Iran. 2011. p. 8, table 3, graph 3. Retrieved 26 September 2020.
  82. ↑ «گزارش نظرسنجی دربارهٔ نگرش ایرانیان به دین» (PDF). مرداد ۱۳۹۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  83. ↑ «Middle east are people losing their religion». دویچه‌وله انگلیسی.
  84. ↑ «بر اساس نتایج نظرسنجی گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان، حدود نیمی از جامعه ایران به بی‌دینی رسیده‌اند و فقط ۳۲ درصد خود را «مسلمان شیعه» می‌دانند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۸-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  85. ↑ Nayeri، Dina (۲۰۲۲-۱۰-۲۱). «Why Is Iran's Secular Shift So Hard to Believe?». Intelligencer (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  86. ↑ «حبس و اعدام در انتظار شیطان پرستان». khabaronline.
  87. ↑ رضاییان، فرزین (۱۳۸۶)، هفت رخ فرخ ایران، انتشارات دایره سبز، ص. ۱۱۴{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  88. ↑ Sabk Shenasi Mi'mari Irani (Study of styles in Iranian architecture), M. Karim Pirnia. 2005. شابک ‎۹۶۴−۹۶۱۱۳−۲−۰; Siddiq-a-Akbar, Aptul Rakumāṉ, Muhammad Ali Tirmizi, Sultanate period architecture: proceedings of the Seminar on the Sultanate Period Architecture in Pakistan, held in Lahore, November 1990, P 179; Fallahfar, Saeed (سعید فلاح‌فر). Dictionary of Traditional Iranian Architecture (فرهنگ واژه‌های معماری سنتی ایران). Kamyab Publications. Edition 1. Tehran. 2000. شابک ‎۹۶۴−۳۵۰−۳۱۶-X pp.106
  89. ↑ Hassan Pour (2013). "The Theoretical Inapplicability of Regionalism to Analysing Architectural Aspects of Islamic Shrines in Iran in the Last Two Centuries" [کاربست ناپذیری نظری رجینالیسم در تحلیل معماری اسلامی ایران در دو قرن گذشته] (PDF). The Collection of Articles of the International Congress of Imam's Descendants (Imamzadegan). 4. Esfahan, Iran: The Charity Organisation: 16–32.
  90. ↑ بابک, خضرایی (20 مارس 2012). "مبانی نظری موسیقی دوره سلجوقی در متون قرون پنجم تا هفتم هجری". 8 (15): 125–140. {{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند |journal= است (کمک)
  91. 1 2 یافته‌های طرح آمارگیری جامع فرهنگی کشور، فضاهای فرهنگی ایران، آمارنامه اماکن مذهبی، ۲۰۰۳، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص ۳۹
  92. ↑ یافته‌های طرح آمارگیری جامع فرهنگی کشور، فضاهای فرهنگی ایران، آمارنامه اماکن مذهبی، ۲۰۰۳، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص ۱۵۴
  93. 1 2 یافته‌های طرح آمارگیری جامع فرهنگی کشور، فضاهای فرهنگی ایران، آمارنامه اماکن مذهبی، ۲۰۰۳، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص ۲۶۳
  94. ↑ On Ibn al-Rawandi, from the Encyclopaedia of Islam, 1971, Volume 3, E J Brill, Leiden, p 905
  95. ↑ Hecht, Jennifer Michael (2003). Doubt: A History: The Great Doubters and Their Legacy of Innovation from Socrates and Jesus to Thomas Jefferson and Emily Dickinson. Harper San Francisco. ISBN 0-06-009795-7.
  96. ↑ Mirfetros, Ali (1978), "Zendiqs and Materialistic Thinkers", Hallaj (10th ed.), Alborz Press, pp. 102–126.
  97. ↑ "Ахундов Мирза-Фатали". Mirslovarei.com. Retrieved March 22, 2013.
  98. ↑ «کتاب «دین سازان بیخدا» نوشته «دکتر مسعود انصاری»». بالاترین. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  99. ↑ کرمانی، عبدالحسین (میرزا آقا خان). سه مکتوب.
  100. ↑ دشتی، علی. ۲۳ سال (با مقدمه بهرام چوبینه).
  101. ↑ "Founder of ex-Muslim group threatened". United Press International. February 23, 2007.
  102. ↑ Craig Whitlock (November 11, 2005). "For Public Figures in Netherlands, Terror Becomes a Personal Concern". The Washington Post.
  103. ↑ نقد قرآن، سها
  104. ↑ قرآن کلام محمد، روزبهانی، لطف‌الله
  105. ↑ محمد پیامبرشاه عرب، روزبهانی، لطف‌الله
  106. ↑ سی، مهرداد فرهمند بی بی. «شجاع الدین شفا؛ حکایت دین ستیزی از دیار قم». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  107. ↑ لندن، کیهان (۲۰۱۵-۰۵-۳۰). «آرامش دوستدار: ما در اسلام پیر و فرتوت شدیم…». KAYHAN LONDON :: NEWS & VIEWS FOR A GLOBAL IRANIAN COMMUNITY / ENGLISH & PERSIAN. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  108. ↑ Ottawa, The (April 15, 2007). "Flight from Iran". Canada.com. Archived from the original on 27 سپتامبر 2011. Retrieved March 22, 2013.
  109. ↑ "Diplomats Concerned About Killing of Iranian Pastor". Iranvajahan.net. December 6, 2005. Archived from the original on 5 دسامبر 2008. Retrieved March 22, 2013.
  110. ↑ Merica, Dan (March 1, 2011). "Iranian pastor faces death for rape, not apostasy – report". CNN.
  111. ↑ (روسی) Alexander Kazembek: Light from the East بایگانی‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine by Alexei Pylev. April 13, 2003. Retrieved October 9, 2006
  112. ↑ Don Juan of Persia: A Shi'ah Catholic 1560–1604 (book review). Books.google.com. Retrieved March 22, 2013.
  113. ↑ Hussein Fardust, The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty:, Motilal Banarsidass, 1999, ISBN 81-208-1642-0, Google Print, pp. 122–123.
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=اسلام_در_ایران&oldid=44728223»