بوکان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از بوققان)
پرش به: ناوبری، جستجو
بوکان
بۆکان
Bukan West Azarbijan.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان بوکان
بخش مرکزی
مردم
جمعیت ۱۷۰٬۶۰۰ نفر(۱۳۹۰)[۱]
رشد جمعیت ۴/۱ درصد سالیانه[۲]
جغرافیای طبیعی
مساحت با پهنه ۸ کیلومتر[۳] و بصورت طولی ۱۲ کیلومتر[۴]
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۳۰۰ تا ۱٬۳۷۰ متر[۵]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد[۶]
میانگین بارش سالانه ۴۲۸–۵۰۰ میلیمتر[۷]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۰ روز(۱۳۹۰)[۸]
اطلاعات شهری
شهردار رشید میرحسامی[۱۰]
تأسیس شهرداری ۱۳۲۷[۱۱]
ره‌آورد فرش، صنایع دستی، شیرینی محلی، قالی، ترشی، ماهی قزل آلا، لبنیات محلی و انواع میوه‌های فصلی
پیش‌شماره تلفنی ۴–۰۴۴ و پیش شمارهٔ مراکز شهری:۶۲٬۶۳٬۶۵[۹]
وبگاه شهرداری بوکان
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ن ۲۷
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به‌شهر فرهیختگان بوکان خوش آمدید.
نماینده مجلس محمدقسیم عثمانی

بوکان (دربارهٔ این پرونده تلفظ ) یکی از شهرهای مهم کردنشین ایران و مرکز شهرستان بوکان است که در شمال‌غربی ایران و در استان آذربایجان غربی واقع شده‌است. این شهر از سمت غرب به کوه‌های برده زرد، برده رش و از سمت شرق به کوه نالشکینه محدود شده‌است و در دشت‌های استپی و زمین‌های حاصلخیز قرار گرفته‌است. زبان مردم بوکان کردی سورانی با لهجهٔ مُکریانی است.

این شهر در جنوب مرکزی استان آذربایجان غربی و در ارتفاع ۱٬۳۷۰ متری از سطح دریا و در منطقهٔ کوهستانی واقع شده و آب‌وهوای معتدلی دارد و با شهر ارومیه ۱۸۵ کیلومتر فاصله دارد. همچنین با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است. طبق نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در ۱۳۸۵ شهرستان بوکان با ۷۴٫۲۵ درصد جمعیت شهرنشین؛ رتبهٔ نخست شهرنشینی را در استان آذربایجان غربی به خود اختصاص داده‌است.

در سلسله‌های حکومتی ایران منطقهٔ بوکان، پایتخت حکومت مَنّائیان بوده که از سال ۶۱۶ تا ۸۵۰ پیش از میلاد (۲۳۴ سال) بر ایران فرمانروایی کرده‌اند.[۱۲]برخی از مورخان و باستانشناسان معتقدند که آثار بدست آمده از این شهر و حومه آن نشان می‌دهد که بوکان همان هگمتانه است، حتی برخی گمان برده‌اند آنچه مورخان یونانی و از جمله هرودت در وصف اکباتان گفته‌اند، ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند، زیرا در قلایچی دیوارهای هفت رنگی وجود دارد که به دیوارهایی که هرودوت در هگمتانه توصیف می‌کند، شباهت بسیاری دارد.

تا پیش از دورهٔ قاجار نامی از بوکان در منابع تاریخی و جغرافیایی دیده نمی‌شود.[۱۳]روایات زیادی در مورد ریشهٔ نام این شهر وجود دارد، مردم کُرد معتقدند بوکان از دو کلمهٔ «بوک» که معنی آن در زبان کردی «عروس» است و «–ان» که علامت جمع پسوند است گرفته شده است.

در زمان ناصرالدین شاه قاجار، بوکان تحت تملک عزیزخان مکری بوده است، با جمعیتی تنها ۱۰۰ نفره در ۱۲۳۱ خورشیدی. در اولین سرشماری دوره پهلوی به سال ۱۳۳۵، جمعیت این شهر بالغ بر ۵٬۳۰۷ نفر بوده و در طی مدت کوتاهی، یعنی در سال ۱۳۶۵ جمعیت آن به ۶۷٬۹۳۸ نفر رسیده‌است و از رتبه هشت جمعیتی در میان شهرهای استان آذربایجان غربی به رتبه سوم صعود کرد. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ جمعیت بوکان ۱۷۰٬۶۰۰ تن بوده و پنجاه‌ویکمین شهر پرجمعیت ایران و سومین و چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و کردستان ایران به‌شمار می‌رود.

بوکان دومین شهر مهاجرپذیر ایران و دومین شهر پس از ارومیه از نظر سطح باسوادی است. به این شهر لقب‌های «عروس شهرهای ایران»،[۱۴] «عروس غرب ایران»،[۱۵] و شیرازکردستان داده شده است.

نام

نوشتار اصلی: ریشه نام بوکان

دربارهٔ واژهٔ بوکان، نظریه‌های بسیاری مطرح شده و بیشتر پژوهشگران بر این باورند که این واژه، کُردی است.[۱۶][۱۷]

  • انور سلطانی، پژوهشگر و نویسندهٔ کُرد در مورد ریشهٔ نام این شهر در تحلیل و نظریه علمی که منتشر کرده‌است، چنین می‌گوید:

موضوع، کلمهٔ «بگ» یا «بغ» است. بگ یا بغ، خدای ملت‌های باستانی که پیش از آمدن زرتشت در سرتاسر سرزمین هند تا غرب ایران زیسته‌اند، بوده‌است. باستان شناس ایرانی ابراهیم پورداوود در مقاله‌ای با عنوان «بغ» نوشته است: واژه بغ از زمان‌های بسیار کهن در زبان ما رایج بوده و در زبان‌های باستانی ایران مانند زبان اوستایی و وفورس باستان وجود داشته که می‌توان به گاتا‌ها یا سروده‌های زرتشت که کهن‌ترین بخش اوستا را شامل می‌شوند اشاره کرد. بگ به معنای قسمت و بخت آمده‌است. در بخش‌های دیگر اوستا نیز «بغ» همان خداوند است. پیش از آمدن زرتشت، «بغ» نام خداوند بوده و زرتشتی‌ها نام اهورامزدا را بر آن نهادند. با این اوصاف کهن‌ترین دولت منطقه که شهر بوکان را نیز دربرمی گیرد، دولت قدرتمند مانا است. دولت مانا نخستین دولت متحد و مقتدر منطقه غرب ایران بود که صاحب قدرت اقتصادی و حکومتی قوی بوده است.

براین اساس نام این شهر ابتدا «بکان» یا بگان بوده که از دو بخش تشکیل شده است: بگ یا بک +ان بخش اول به معنی خدا و بخش دوم پسوند جمع یا مکان است. برپایهٔ این نظریه، شهر بوکان با تلفظ اصلیش (Bukān)[۱۸] به معنی شهر «خداوند بگ» یا مکان خداوند بگ است. براساس تغییر آوایی حروف که در رشته زبان‌شناسی، صورت عملی و تأئید شده یافته و همچنین با توجه به آثار بدست آمده از داخل شهر و حومه آن که نشان از وجود آتشکده‌های مقدس آن دوران می‌باشد، می‌توان منطقی بودن این تحلیل را تأئید کرد.[۱۹]

  • در تاریخ رشیدی واژه بوکان نام یکی از خان‌های مغول نیز می‌باشد.[۲۰]
  • مردم کُرد براین باورند که بوکان از دو کلمهٔ «بوک» که معنی آن در زبان کردی «عروس» است و «ـان» که علامت جمع پسوند است گرفته شده است.[۲۱]
  • در لغت نامه دهخدا، بوکان نعلی است آهنین که درون برف در پای کنند.[۲۲]
  • رضاقلیخان هدایت در کتاب فرهنگ انجمن‌آرای ناصری در مورد ریشهٔ نام این شهر می‌گوید: بوکان نام قصبه‌ایست در ولایت ساوج بولاق مکری که گویند آب و هوای نیکو دارد و در برهان بمعنی گلزار نیز نوشته و اگر چنین باشد با کاف عربی خواهد بود و بوکان یعنی «کانُ بوی خوش».[۲۳]

پیشینه تاریخی

پیش از اسلام

آجر نفش بزبالدار مربوط به قلایچی بوکان، نگهداری در: موزهٔ شرق باستان توکیو، ژاپن تانابه ۱۹۸۳

کشفیات گروهی از باستان‌شناسان در سال ۱۳۵۰ و مطالعات پس از آن نشان داده منطقهٔ بوکان از قدیم پادگان اشکانیان و ساسانیان بوده‌است. آثار باستانی زیادی که در این منطقه به دست آمده مؤید همین نظریه‌است.[۲۴] نتایج حاصله از کاوش‌های باستان‌شناسان تاریخ این منطقه را به هزارهٔ نخست پیش از میلاد مسیح می‌رساند.[۲۵] آثار یافت شده از تپه قلایچی واقع در هفت کیلومتری شهر بوکان، که قدمت آنها به ۲٬۸۰۰ سال پیش می‌رسد نشان دهندهٔ آبادانی این ناحیه و وجود تمدنی مهم در این منطقه است.

چنین بنظر می‌رسد که این مکان مرکز دولت مانّا بوده و حتی برخی از باستان شناسان گمان می‌کنند آنچه مورخان یونانی، همچون هرودت در وصف اکباتان آورده‌اند ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند.[۲۶] هنری رولینسن باستان‌شناس بریتانیایی بعنوان افسر تحت آموزش در ایران در سال ۱۸۴۰ میلادی تحقیقاتی را برروی آثار تاریخی بوکان و سایر مناطق کردنشین ایران انجام داده و پیش از کشف شدن منطقه باستانی قلایچی بوکان درباره بوکان و تحقیقاتش در یادداشتی بنام «اکباتان آتروپاتن» چنین نوشته‌است:[۲۷]

یکی دیگر از آثار کشف شده از قلایچی

بوکان همان اکباتان دوم (هگمتانه) است چراکه در اطراف این منطقه آتشکده‌های مربوط به عهد زردتشت وجود دارد و همچنین در مجاورت تخت سلیمان قرارگرفته است.[۲۸]

پایه ستون تزیینی قلایچی، کشف شده در اوچ تپه بوکان مربوط به عصر آهن که در جریان کاوش‌های غیرقانونی در قلایچی به این محل منتقل شده است.[۲۹]

احسان یغمایی باستان‌شناس و سرپرست تیم کاوش‌های قلایچی در سال‌های ۱۳۶۰ نیز این موضوع را در مصاحبه با روزنامهٔ سرمایه[۳۰] در سال ۱۳۸۵ چنین توضیح می‌دهد:

با مشاهده آثار بدست آمده از قلایچی هگمتانه در بوکان است نه همدان.[۳۱]

بوکان از دیرباز محل سکونت اقوام سلسله جبال زاگرس بوده و آثار فراوانی از آنان باقی‌مانده‌است. از قدیمی‌ترین آثاری که تاکنون در این منطقه شناسایی شده بقایای دوره‌های نئولتیک، دالما و کلکولتیک هستند، که این آثار در ده‌ها تپه مربوط به دوره دالما (۴٬۸۰۰ تا ۴٬۱۰۰ ق. م) یافت شده‌اند. پیشینه تاریخی این شهر به دوره‌های نئولتیک-کلکولتیک، عصر آهن،[۳۲] عصر برنز، عصر مس،[۳۳] عصر مفرغ،[۳۴] هخامنشی، اشکانی و ساسانی[۳۵] می‌رسد، و از این نظر، یکی از قدیمی‌ترین سایت‌های زندگی انسان واقع در فلات ایران است.[۳۶] تپه قلایچی کهن‌ترین سایت تمدنی و شهرنشینی در شمالغرب ایران می‌باشد، که در آن یک قلعه با مشخصات تمدن مانایی از زیر خاک بیرون آورده شده است.[۳۷]

برخی از آثار کشف شده از تپه قلایچی، نگهداری در موزه ارومیه

پیشینه تاریخی این شهر به ۳٬۰۰۰ سال پیش بازمیگردد که طبق شواهد بدست آمده بوکان همان ایزیرتو یا ایزیرتا پایتخت تمدن مانناییان است. این در حالیست که تا پیش از سال ۱۳۵۷ باستان شناسان آمریکایی گمان می‌کردند تپه باستانی حسنلو مرکز حکومت ماناها، پادشاهی بسیار قدرتمند هزاره نخست پیش از میلاد بوده است.[۳۸] تمدن مانا در مناطق کردنشین شمال‌غربی ایران سکنی داشته‌اند.[۳۹]

وجه بارز هنر ماننایی ظرافت و زیبایی وصف‌ناپذیر آن است که در هنر تمدن‌های معاصر آنها کم‌نظیر است.[۴۰] یکی از هنرهای معروف آنها ساخت آجرهای لعابدار بوده‌است. آجرهای با طرح‌های رنگین، که پس از گذشت حدود ۳٬۰۰۰ سال تقریباً سالم باقی‌مانده‌اند. نمونهٔ بسیار زیبایی از این آجرها در موزهٔ شرق کهن توکیو نگهداری می‌شود.[۴۱] مانایی‌ها دولت منطقه‌ای بودند که با اورارتوها و آشوری‌ها در یک سرزمین می‌زیستند. این دولت منطقه‌ای گاه با اورارتوها علیه آشوریان هم پیمان می‌شدند و گاه با اتحاد با آشوریان علیه اورارتوها می‌جنگیدند. اما آنچه درباره مانایی‌ها اکنون کاملاً مشخص است؛ که این قوم، قومی جنگجو بوده و مهمترین خدای مورد پرستش آنان «هالدی» خدای جنگ بوده است.[۴۲]

در دورهٔ ساسانی بوکان به پایگاه اشکانیان وساسانیان نیز منتسب است زیرا تپه‌های خاکستری نشانگر آتشکده‌های عهد زرتشت بود و طبق بررسی‌های به عمل آمده درروند و خاستگاه پیدایش شهرها معلوم می‌گردد که خاورمیانه و مخصوصاً مناطق کردنشین جزءکهن‌ترین تمدن‌هایی هستند که پیشینه شهرنشینی در آنها به اثبات رسیده است و بر همین اساس شهر کنونی بوکان با توجه به قراگیری در حیطه جغرافیایی فوق ونیز وجود ده‌ها بنا، تپه و سایت‌های تاریخی در داخل واطراف خود از کهن‌ترین مکان‌هایی است که دارای سابقه شهرنشینی بوده است[۴۳] این سرزمین به سبب موقعیت حساس سپاه‌گردانی خود که میان دولت‌های آشور، اوراتو و ماد قرار داشت و در کشمکش‌های این دولت‌ها دست به دست می‌گشت. یافته‌های باستان‌شناسان مؤید این نظر است که بوکان در دوره‌های بعدی نیز موقعیت سپاه‌گردانی خود را همچنان حفظ کرد و در دوره‌های اشکانیان و ساسانیان از این منطقه به عنوان پایگاه نظامی بهره‌برداری می‌شده است.[۴۴] تاکنون دو کتیبه مربوط به دورهٔ ساسانیان و اشکانیان که یکی از آنها متعلق به پسر پادشاه اورارتو بود و در بوکان قرار داشت مفقود شده‌اند.[۴۵]

پس از اسلام

از تاریخ این منطقه در دورهٔ فتوحات اسلامی اطلاعات روشنی دردست نیست. اما با توجه به نزدیکی بوکان به شیز(تخت سلیمان امروزی) و فتح شیز در سال ۲۲قمری (۶۴۳ میلادی) این منطقه نیز مانند دیگر نواحی آذربایجان می‌بایستی در همان تاریخ بدست مسلمانان فتح شده باشد.[۴۶] از رویدادهای تاریخی این بخش از ایران در دورهٔ اسلامی منابع زیادی موجود نیست و از منابع تاریخی نیز در این باره اطلاعات مهمی به دست نمی‌آید، اما نام‌های با ریشه مغولی که بر نقاط مختلف جغرافیایی و طوایف منطقه اطلاق می‌شده و واژگانی که همچنان در گویش کردی مکری باقی‌مانده نشانهٔ چیرگی مغولان و حضور دراز مدت آنان بر این نواحی است.[۴۷] تا قبل از آبادشدن بوکان، پیرامون چشمه (حه‌وزه‌گه‌وره) تا مسیر رودخانه اصلی پوشیده از نیزار و زمین مرطوب و باتلاقی بوده است.[۴۸]

عزیزخان مکری

در دروهٔ صفویه بوکان به عنوان یک روستای کوچک و گلین شناخته می‌شد حال آنکه مشایخ و ایل‌های گوناگونی در آن زندگی و سکونت داشتند. یکی از مشایخ بزرگ، آغا رستم خان (جد جلال طالبانی رئیس جمهور سابق عراق) بود که از بی رحمی شاه عباس صفوی از بوکان به عراق گریخت و در قره داغ سکونت گزید.[۴۹]

ملک سیف الدین خان، بوکان در دوره قاجار سال ۱۸۹۱ میلادی برابر با ۱۲۷۰ خورشیدی، عکس از ژاک دو مورگان

در اواخر سدهٔ نهم یکی از حاکمان محلی بنام امیرسیف‌الدین مکری که نسبت او به حاکمان بابان می‌رسید مناطق آختاچی، ایل تیمور، ایل گورک مکری از دهستان‌های امروزی بوکان را به سرزمین‌های تحت حکومت خود درآورد. شاه اسماعیل صفوی[۵۰] چندین بار تلاش‌های ناموفقی برای سرکوبی امیرسیف‌الدین مکری نمود تا سرانجام صارم امیرسیف‌الدین به اطاعت سلطان سلیم عثمانی درآمد تا تحت فرمان شاهان صفوی نباشد.[۵۱]آختاچی یا آختاسی و تیمور نام خوانین و حکام مغول بوده که روزگاری بر این مناطق فرمانروایی می‌کردند.[۵۲]از استقرار مکریان در این نواحی، بوکان دست کم از اواخر سدهٔ نهم هجری قمری آباده بوده است همچنین به سبب کوچ‌نشینی طوایف کُرد مکری هیچ‌گاه مراکز مسکونی بزرگ در این بخش از کُردستان به وجود نیامد.[۵۳]

نوشتار اصلی: خلکی

در دورهٔ قاجار ایل خَلکی یکی از ایل‌های قدیمی مکری بود که بوکان یکی از مراکز حکومت روستایی آنها محسوب می‌شد.[۵۴]این ایل در سده سیزدهم قمری از بین رفت. ایل خلکی به همراه دام‌های فراوان خود در مرزهای عراق و ایران به ییلاق و قشلاق مشعول بودند و در طی زمان به تدریج رو به یکجانشنی آورده و سه مرکز مهم و ملکی را بوجود آوردند و در نهایت به سه دسته تقسیم شدند. دسته اول به ییلاق و قشلاق پرداخته، دسته دوم در روستای اینگیجه (یکی از روستاهای شهرستان بوکان) مستفر شد. این دو دسته با فشار مظفرالدوله (پدر میرپنج) و حکم وی در روستای سردارآباد ساکن شدند. دسته سوم به رهبری علی‌مردان بیگ در بوکان ساکن شدند.[۵۵]این دسته برخوردها و درگیری‌هایی بر سر سکونت در بوکان و اطراف آن با عزیزخان مکری داشت که بهمین دلیل رفته رفته اموال و املاک خود را از دست داده و متلاشی شدند.[۵۶]قدمت این ایل و طایفه به زمان امیر سیف الدین رئیس ایل مکری‌ها می‌رسید.[۵۷]

نوشتار اصلی: عزیزخان مکری

بوکان در زمان ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۳۱ خورشیدی روستایی کوچک متشکل از خانه‌های گلین در پیرامون چشمه‌ای بیش نبود.[۵۸]اهمیت آن تنها بواسطه ارتباط این شهر با خاندان عزیزخان مکری بوده‌است.[۵۹] تا اینکه عزیز خان مکری با عنوان فرمانده کل قوای عساکر منصوره نظام و غیر نظام دوره ناصرالدین شاه شش دانگ بوکان را در سال ۱۲۲۸ هجری شمسی به مبلغ ۱۸۵۰ تومان از مارفاغای دهبکری (بزرگ ایل دهبکری) خریداری نمود.[۶۰]

عزیزخان از اهالی نستان سردشت و داماد امیرکبیر بود. وی در دورهٔ قاجار چنان بر ناصرالدین شاه تأثیر گذاشت که زمانیکه برای مدتی بین آنها کدورتی پیش آمد شاه ایران برایش در نامه‌ای چنین نوشت:[۶۱]

عزیزا بیا عزیزت کنم همه ملک ایران را کنیزت کنم

وی در بوکان قلعه‌ای بنا نهاد و آنرا مرکز حکومت خود و خاندانش نمود.[۶۲]

نوشتار اصلی: سیف الدین خان مکری

پس از مرگ عزیزخان مکری، فرزند ارشد وی سیف‌الدین که در آن دوران کودکی بیش نبود برمسند پدرش نشست و مادرش که نیابت او را برعهده داشت از خردسالی وی به نفع خود استفاده نمود تا آنجا که وقتی سیف‌الدین به سن بلوغ رسید از ۸۰۰ پارچه آبادی میراث پدرش تنها بوکان برای او باقی‌مانده بود. از این زمان بوکان به عنوان مرکز قلمرو مکریان نقش و اهمیت سیاسی و فرهنگی بیشتری یافت.[۶۳]

به دستور سیف‌الدین خان مکری قلعه و عمارت عزیزخان سردار تکمیل می‌گردد،[۶۴] این قلعه به نواحی اطراف مشرف بود و دارای دو برج بلند بود که در روز به علت فلزکاری بالای برج‌ها از مسافت دور دیده می‌شد. برای ساخت مسجدجامع و حوضخانه بوکان سیف‌الدین خان به اجبار چند آبادی از املاک مورثی خود را فروخت. حاکم وقت بوکان به کمک مهندسین روسی حوضخانه این شهر را ساختند.[۶۵] ژاک دو مورگان از اعضای هیئت علمی فرانسه در ایران هنگام بازدید از غار سهولان با مطلع شدن از مرگ سیف الدین خان بلافاصله به طرف شهر بوکان حرکت کرد. دومورگان در کتاب خود بنام «جغرافیای غرب ایران» دراین باره چنین نوشته: سیف‌الدین از مهربان‌ترین و مهمان نوازترین کردها است. وی پسر حاکم سابق آذربایجان به همین اسم از القاب والی‌های مکری واز همین رو دارای قدرت و حکمرانی غیرقابل اینکاری در طوایف و عشایر بوده و بدبختانه بعد از عزیمت ما از مکریان اِجل این مرد توانا و دانا را در ۲۹ سالگی درربود و ایران را از وجود یک هوشمند و برگزیده محروم ساخت، وی در بوکان درگذشت.[۶۶]

بوکان همانند شهرهای پیرامون خود در طی جنگ جهانی اول در امان نماند. پیشروی روس‌ها و عثمانی‌ها به این منطقه سبب ویرانی آن گردید. تا عقب‌نشینی عثمانی‌ها و روس‌ها عده‌ای از سرشناسان کُرد و سرداران بوکان در این دوره توسط عثمانی‌ها اعدام شدند و این منطقه مورد حمله و تاراج بسیار قرار گرفت.

نوشتار اصلی: محمدحسین خان مکری
از راست: احمدآغای ایلخانی و سردار محمدحسین خان مکری در سن هیجده سالگی، در فاصلهٔ سالهای ۱۲۷۸–۱۲۸۰ خورشیدی

در سال ۱۲۸۹ شمسی هنگامی که ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی خاورشناس و ایران‌شناس روسی به آذربایجان سفر کرد سردار محمدحسین خان مکری او را به بوکان آورد و مردم منطقه نیز به پیشواز مینورسکی رفته و از او پذیرایی بعمل آوردند.[۶۷]

در سال ۱۲۹۳ شمسی در زمان جنگ جهانی اول محمدحسین خان به همراه چند نفر دیگر از سرشناسان کرد به جرم طرفداری از حزب هیوا و پناه دادن به شیخ محمود توسط عوامل دولت عثمانی دستگیر شد. محمدخان بانه از خان‌های مشهور بانه، سیف‌الدین خان اردلان حاکم سقز، شیخ باباسعید برزنجی از شیوخ منطقه و شاعر و خوشنویس و فاضل کُرد از افرادی بودند که توسط عثمانی‌ها اعدام شدند. محمدخان بانه را در شهر بانه اعدام می‌کنند و به محض رسیدن به شهر سقز سیف‌الدین خان اردلان نیز دستگیر می‌شود.

دوازده سرباز و مأمور دولت عثمانی سردار محمدحسین خان را همراه میرزامحمود افخم منشی و پیکارش با دست و کتف بسته در حالیکه سوار بر شتر لخت و بدون جهاز بودند بطرف شهر مراغه که مقر فرماندهی سپاه عثمانی‌ها بود بردند. شیخ باباسعید بزرنجی غوث آبادی در روستای کهریزه در چندکیلومتری شهر بوکان بقتل رسید و جسد او را به زادگاهش (روستای غوث آباد) برده و در آنجا بخاک سپردند.[۶۸] محمدحسین خان دارای مقام عالی و جایگاه دولتی بود و تصور نمی‌کرد که مأمورین عثمانی بدون توجه به قوانین موجود آن زمان یک شخصیت دولتی (بعنوان حاکم ولایت ساوجبلاغ و سردشت) را خودسرانه دستگیر و به اعدام محکوم کنند. از طرفی دیگر شجاع الدوله والی وقت آذربایجان به طرفداری از روس‌ها می‌پرداخت و در اطراف میاندوآب شجاع‌الدوله و قشونش هم‌زمان با دستگیری سردار کُرد و همراهانش در جنگ برابر سپاه عثمانی شکست فاحشی خوردند و ناچار بسوی تبریز گریختند. محمدحسین و میرزامحمود افخم در مراغه زندانی شدند و سرانجام در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی به دستور «ارکان» یکی از فرماندهان حکومت عثمانی، محمدحسین خان مُکری و سیف‌الدین خان سقز در مقابل صدها سرباز عثمانی در میدان عمومی شهر مراغه تیرباران شدند.[۶۹]

میرزامحمود افخم منشی به وساطت حاجی باپیرآقا آزاد می‌گردد و به وسیله او و بزرگان شهر مراغه با تشریفات لازم و احترام اجساد «سردار بوکان» و «سیف‌الدین خان اردلان» را به بوکان آورده و جنازه سیف‌الدین اردلان را به سقز منتقل کرده و پیکر سردار محمدحسین خان مُکری نیز در گورستان بوکان دفن می‌گردد. این گورستان که در پارک ملت شهر بوکان واقع است اکنون به آرامگاه سرداران مکری مشهور است.[۷۰]

در طول این سلسله جنگ‌ها بوکان در دست روس‌ها بود تا پس از رویداد انقلاب اکتبر قوای روس ایران را تخلیه ایران از، ترک‌های عثمانی جای روس‌ها را گرفتند.

دورهٔ معاصر

با آغاز حکومت رضا شاه پهلوی، به تدریج در بوکان ادارات دولتی مانند پست و تلگراف، دارایی، مدارس دولتی، گمرک و ژاندارمری دایر گردید. تا قبل از سال ۱۳۱۵ شمسی در تقسیمات کشوری ایران بوکان به عنوان یک قصبه شناخته می‌شد.[یادداشت ۱] در سال اولین مدرسه دولتی در این شهر در سال ۱۳۰۷ خورشیدی تأسیس و سپس با دایر شدن سایر ادارات دولتی از قبیل دخانیات، ثبت احوال و بخشداری، شهر بوکان بعنوان شهر پررونق و قابل توسعه مطرح گردید.[۷۱]

تاج تورات، تورات به شکل کاغذی لوله شده نوشته می‌شود که پس از لوله کردن در دست، دو بخش که هر یک حاوی نیمی از کتاب مقدس به شکل لوله هستند. درون لوله‌ها از هر دو سوی بالا و پایین، دسته‌ای با تاجی طلایی و باارزش بر سرش وارد لوله‌ها می‌کنند. مربوط به یهودیان بوکان، نگهداری در موزه اورشلیم

اکثریت یهودیان کردستان مابین جنگ‌های جهانی اول و دوم به شهر بوکان مهاجرت نموده‌اند و در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۲۹ پس از تشکیل اسرائیل در فلسطین بسیاری از یهودیان ساکن این شهر املاک و اثاثیه خود را فروخته و به این کشور مهاجرت نمودند؛[۷۲][۷۳][۷۴] از افراد سرشناس در این منطقه می‌توان به خانواده ملت باشی اشاره نمود. کلیمیان عمدتاً در شهر بوکان در محلهٔ بنام گه‌ره‌کی جوولکه‌کان (محلهٔ یهودیان) که حدفاصل محلهٔ پاساژ حمام کهنه تا چهار راه شهرداری امروزی بوده سکونت داشتند. از دورهٔ قاجار تا اواخر دوره پهلوی دوازده هزار یهودی در کردستان ایران ساکن بوده‌اند.[۷۵]قوم یهود ایران بیشتر در تهران، اصفهان، همدان، شیراز، مشهد و در کردستان[۷۶]عمدتاً در شهرهای بوکان و بانه زندگی می‌کنند.[۷۷]

جمعی از اهالی بوکان، تهران سال ۱۳۳۳

در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ در دوره نخست‌وزیری محمد مصدق و گذراندن طرح‌ها و قوانین جدید از جمله قانون مربوط به سهیم کردن رعایا در درآمدهای حاصله و حذف عوارض و اختصاص درصدی از سهم مالکان برای فعالیت‌های عمرانی و آبادی روستاها، مردم حامی دولت و برنامه‌ها و قوانین مصوبه بودند و در مقابل مالکین و صاحبان قدرت محلی مخالفت کرده و به عناوین مختلف در صدد کارشکنی برمی‎آمدند. در منطقه بوکان فیض الله بیگی، محال آختاچی، رودخانه مجیدخان، حاج قاسم کریمی، عبدالله ایرانی و علی میره‌بیگ با غنیمت شمردن فرصت و موقعیت زمانی، اقدام به تشکیل جلساتی در بوکان کرده و به اقداماتی نظیر ارسال طومار و مخابره تلگراف برای تهران در جهت حمایت از حرکت ملی دست زده و همزمان با تشکیل جلسات و تجمعاتی با حضور افراد مختلف از جمله نمایندگان مردم و کشاورزان برای بیان خواسته‌ها و ارسال نامه و شکایت در جهت احقاق حقوق خود اقدام می‌نمودند.[۷۸]

یحیی صادق وزیری در کتاب گفتمان تاریخی فرهنگی کردها در این باره می‌گوید: پس انتخابات سال ۱۳۲۹ در دوره هفتم مجلس، جنبشی دهقانی که نتیجه بلافصل و منطقی مبارزات انتخاباتی بود علیه مالکین درست در این مناطق (بوکان و حومه آن) اوج گرفت.[۷۹]

بعداز انقلاب ۱۳۵۷ بوکان درگیر جنگ‌های داخلی شد و در طی هشت سال جنگ ایران و عراق بارها توسط گروهای اپوزیسیون کرد و نیروهای سپاه پاسداران ایران دست به دست شد. یکی از شدیدترین درگیری‌ها در این شهر مربوط به سال ۱۳۶۱ است که بر اساس منابع سپاه پاسداران بوکان آخرین شهر کردنشین ایران بود که آزاد شد.[۸۰]

بوکان یکی از شهرهای آذربایجان غربی است که میزان خسارات و تخریب وارد شده به آن در طول جنگ ایران و عراق ۲٫۴۰۹ واحد مسکونی بود که مجموعاً پنج درصد از کل استان اعلام گردیده است.[۸۱]بوکان در سال ۱۳۶۷ سه بار توسط هواپیماهای عراقی بمباران شد که مجموع این حمله‎ها ۱۵ نفر کشته و ۱۶۰ نفر مجروح شدند.[۸۲]

سیاست

شهرداری

نوشتار(های) وابسته: فهرست شهرداران بوکان

شهرداری بوکان با قدمت بیش از نیم قرن در اوایل دوره پهلوی دوم در سال ۱۳۲۷ پایه‎‌گذاری شد و نخستین شهردار این شهر عمر ایلخانی‌زاده بود. در بدو تأسیس؛ جمعیت شهر به ۵٫۰۰۰ نفر می‌رسید درحالیکه تا قبل از این تاریخ، بوکان را تنها یک قصبه بزرگ می‌نامیدند.[۸۳] شهرداری بوکان در سال۱۳۹۰ در میان ۴۲ شهر استان آذربایجان غربی رتبه هشتم را از نظر جمعیت بخود اختصاص داد.[۸۴]

نماینده‌مجلس

در ۲۲ فوریه ۱۹۶۱ برابر با دوم اسفند ۱۳۳۹ خورشیدی، نخستین نماینده رسمی بوکان در دوره بیستم مجلس شورای ملی شخصی بنام عبدالله خان ایلخانی‌زاده بود.[۸۵] پس از این تاریخ بوکان بصورت مستقل دارای یک نماینده در مجلس ایران بوده‌است.[۸۶][۸۷]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

نمایی از طبعیت بهاری بوکان

موقعیت ممتاز جغرافیایی[۸۸] و امنیت نسبی جاده‌ها،[۸۹] بوکان را بعنوان مرکز منطقه جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه تبدیل کرده است. این شهر با قرارگیری بر سر راه‌های ارتباطی سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، و کردستان از موقعیت جغرافیایی و ترافیک ویژه‌ای برخورداراست.[۹۰]بوکان از غرب به مهاباد، و از جنوب به سقز محدود است، بوکان در دشت‌های استپی و هموار قرارگرفته[۹۱] و در میان کوه‌های نالشکینه و برده‌زرد واقع شده است.[۹۲]

موقعیت جغرافیایی

شهر بوکان در °۳۶ درجه وَ ۳۱ دقیقه عرض شمالی و °۴۶ درجه وَ ۱۲ دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد ۱٬۳۷۰ متر است.[۹۳]

آب و هوا

آب و هوای شهر بوکان معتدل کوهستانی است و در زمستان سرد و پرف و در فصل بهار و تابستان هوای گرم و خنکی دارد. روزهای زمستانی این شهر طولانی و معمولاً تا اواخر اسفندماه ادامه دارد.[۹۴]حداکثر مطلق دمای بوکان ۴۲ درجه سانتی گراد بالای صفر و حداقل مطلق دمای هوا ۲۷ درجه سانتی گراد زیر صفر بوده و متوسط بارندگی سالانه نیز ۴۲۸ میلی‌متر است.

طبیعت

باغهای امیرآباد
نقشهٔ آب و هوایی ایران؛ شهر بوکان در شمالغرب کشور و در جنوب مرکزی دریاچه ارومیه قرار گرفته و آب و هوای آن مدیترانه‌ای است.

██ مدیترانه‌ای با باران بهاره

██ مدیترانه‌ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

باغ‌ها
نوشتار اصلی: امیرآباد بوکان

باغ‌های معروف آلبالوی امیرآباد با قدمت بیش از هشتاد سال[۹۵] هرساله تولیدکننده چندین تن انواع میوه و انواع سبزی است. این باغ‌های سرسبز از نامدارترین باغ‌های منطقه بوکان و حومه بشمار می‌آیند.[۹۶]

درگذشته حدود ۲۰ باغ زیبا و سرسبز که بدلیل وفور آب، در بوکان وجود داشته‌است که در میان آنها اکنون باغ‌های امیرآباد، باغ قاضی و باغ‌های کوسه (کوسته) بجای مانده‌اند.[۹۷]

اسامی باغ‌های مشهور منطقه از گذشته تاکنون:

  • باغ قاضی
  • باغ قاسم آقا
  • باغ‌های صلاح مهتدی
  • باغ میره بیگ
  • باغ ملاعلی
  • باغ سردار
  • باغ عبدالرحمن
  • باغ حاجی حریری
  • باغهای امیرآباد
  • باغ حاجی ابراهیم محمدیان
  • باغ حسن سام بیگی
  • باغ احمد کرمانج
  • باغ حاجی علی
  • باغ مام نصراله
  • باغ شیخ قادر
سراسرنمای شهر بوکان (۱۲ مهٔ ۲۰۱۴) در روز
گذر سیمینه رود از باغهای بوکان
کوه طرغه
مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر از خطر بیشتری برخوردار هستند
سیمینه‌رود (تاتاهو)
نوشتار اصلی: سیمینه‌رود

این رودخانه در زبان کردی به نام تاتاهو معروف است که از ارتفاعات منگور و ترجان سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری دهستان ترجان وارد بوکان می‌شود از وسط این شهر عبور می‌کند، این رود سپس به دریاچه ارومیه می‌ریزد، حواشی این رودخانه نیز بویژه در دره‌ها و دشت‌ها، بسیار زیبا و دیدنی است.[۹۸]

رودخانه سیمینه رود در مرکز دشت‌های وسیع و حاصل خیز همچون حاجی لک، مجیدخان و بخشی از دشت سرچنار از توابع بوکان قرار گرفته و حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار هکتار از زمین‌های این دشت‌ها که بیشترین میزان تولید محصولات کشاورزی را به خود اختصاص داده‌اند به لحاظ منابع آبی در چهار فصل سال از آب این رودخانه تأمین می‌شوند.[۹۹]

کوه طرغه

طرغه نام کوهی است که در ۲۲ کلیومتری غرب بوکان قرار دارد. نام این کوه در اشعار هنرمندان کرد نیز دیده می‌شود، طرغه یکی از کوه‌های زیبای آذربایجان و کردستان ایران می‌باشد که در میان مردم کرد از محبوب ویژه‌ای برخوردار است. کوه طرغه از جنس سنگ‌های آهکی و از نوع سوخته می‌باشد. ارتفاع آن ۲۲۲۴ متر است. ریشه نام این کوه برگرفته از نام مغولی طرقائی یا تراغای است، تراغای نام پدر تیمور گورکان معروف به تیمور لنگ بود.[۱۰۰]

کوه طرغه در خط راس اصلی رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد و مختصات جغرافیایی آن بین ۵۰ / ۰۵. ۳۳ .۳۶ عرض جغرافیایی و ۴۰ / ۲۱. ۵۷ ۴۵ طول جغرافیایی است.[۱۰۱]این کوه یکی از بلندترین کوه‌های منطقهٔ مکریان می‌باشد.[۱۰۲]

مردم

زبان، قومیت و مذهب

نوشتار(های) وابسته: یهودیان آذربایجان
توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان کردی سورانی سخن گفته می‌شود.

زبان مردم این شهر کردی سورانی یا کرمانجی شرقی می‌باشد.[۱۰۳]کرمانجی شرقی خود به چندین لهجه تقسیم می‌شود. لهجهٔ رایج در سنندج لهجهٔ اردلانی است و لهجهٔ منطقهٔ بوکان نیز مکریانی نام دارد.[۱۰۴]مکریانی لهجه‌ای صاف و خالص و فصیح است و از حیث شکل و تعداد کلمات بسیار غنی است.[۱۰۵] باتوجه به نزدیکی بوکان به شهرهای مراغه و میاندوآب، اکثریت مردم این شهر به زبان ترکی نیز مسلط هستند.[۱۰۶]

بوکان شهری در اکثریت کردنشین و یکی از شهرهای مهم استان آذربایجان غربی بشمار می‌رود.[۱۰۷]

مردم بوکان عمدتاً سنی و شافعی مذهب می‌باشند[۱۰۸] مسلمانان در نقاط شهری ۹۲ درصد و در نقاط روستایی ۹۸ درصد اعلام شده‌است.[۱۰۹]اقلیتی از شیعیان نیز در بوکان ساکن هستند[۱۱۰] در گذشته نیز یهودیان و ارامنه در این شهر سکونت داشته‌اند.[۱۱۱]که بخش بزرگی از کلیمی‌های شهر با تشکیل کشور اسرائیل در سال ۱۳۲۹ مانند یهودیان سایر نقاط مختلف ایران از بوکان ابتدا به تهران و سپس به اسرائیل مهاجرت کردند.[۱۱۲]نام بوکان نیز در فهرست آلیانس جهانی اسرائیل به ثبت رسیده‌است.[۱۱۳]اقلیتهای از سایر مذاهب دیگر هم در شهر بوکان سکونت دارند.

جمعیت

نوشتار اصلی: جمعیت‌شناسی بوکان
تغییرات جمعیت بوکان (۱۳۹۰–۱۳۳۵)

در زمان ناصرالدین شاه قاجار بوکان تحت تملک عزیزخان مکری و جمعیت آن در سال ۱۲۳۱ خورشیدی تنها ۱۰۰ نفر بوده است.[۵۸]بیشترین افزایش نسبی جمعیت شهر بوکان در دوره‌های ۱۳۵۵ الی ۱۳۶۵ بوده است که طی آن جمعیت شهر بوکان از ۱۳ درصد به ۲۳ درصد رشد داشته است و از رقم ۲۰٬۵۷۹ نفر درسال ۱۳۵۵ به ۶۷٬۹۳۸ نفر در سال ۱۳۶۵ رسیده است که رشد جمعیتی بسیار بالای است و مهم‌ترین دلایل رشد جمعیتی این شهر در این دوره را متیوان اثرات مستقیم انقلاب اسلامی ایران دانست که باآغاز جنگ‌های داخلی کردستان و ناامنی بیشتر روستاها، موج شدیدی از مهاجرت مردم روستاها به شهرها بوقوع پیوست که با شروع جنگ ایران و عراق این مهاجرت با ورود مهاجرین مناطق جنگ زده شدت بیشتری یافت.

هرم جمعیتی بوکان در سال ۱۳۸۵[۱۱۴]
مردان سن زنان
۳٬۹۸۴  ۷۵+  ۱٬۶۳۰
۳٬۲۹۴  ۷۰–۷۴  ۱٬۵۳۱
۳٬۱۴۷  ۶۵–۶۹  ۱٬۵۶۱
۳٬۴۰۸  ۶۰–۶۴  ۱٬۸۸۴
۴٬۷۰۷  ۵۵–۵۹  ۲٬۵۸۸
۷٬۰۹۵  ۵۰–۵۴  ۳٬۵۹۷
۹٬۸۳۵  ۴۵–۴۹  ۵٬۰۹۸
۱۱٬۵۶۶  ۴۰–۴۴  ۵٬۷۵۳
۱۴٬۶۰۶  ۳۵–۳۹  ۷٬۵۱۰
۱۴٬۸۸۱  ۳۰–۳۴  ۷٬۳۴۵
۲۱٬۳۱۷  ۲۵–۲۹  ۱۰٬۷۹۸
۲۱٬۹۵۱  ۲۰–۲۴  ۱۰٬۰۹۵
۲۷٬۱۰۶  ۱۵–۱۹  ۱۳٬۳۴۵
۲۲٬۸۵۷  ۱۰–۱۴  ۱۱٬۵۲۴
۱۶٬۰۳۱  ۵–۱۰  ۸٬۲۳۴
۱۶٬۴۲۶  ۰–۴  ۸٬۴۶۴

در سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت بوکان ۱۷۰٬۶۰۰ نفر بود. از این تعداد ۸۵٬۸۳۵ نفر مرد و ۸۴٬۷۶۵ نفر زن بود. این تعداد در قالب ۴۳٬۲۶۹ خانوار بودند.[۱] بوکان سومین شهر پرجمعیت استان آذربایجان غربی[۱۱۵][۱۱۶] و چهارمین شهر بزرگ کردنشین ایران است.[۱۱۷] بوکان دومین شهر مهاجرپذیر ایران عنوان شده است.[۱۱۸]جمعیت شهر بوکان در شش ماه دوم هر سال بیش از ۱۷٬۰۰۰ نفر به آن اضافه می‌شود که ناشی از مهاجرت فصلی مردم روستاها در فصول پاییز و زمستان به شهر است.[۱۱۹]از جمعیت کل شهرستان، ۷۱ درصد آن مربوط جمعیت شهری می‌باشد[۱۲۰]در طرح سکان جمعیت در سال ۱۳۹۰ شهر بوکان با شهرهای ارومیه و خوی دارای جمعیت ۱۰۰ تا ۲۵۰ هزار نفری استان آذربایجان غربی رتبه بندی شده‌است.

فرهنگ

جشن و شادی مردم بوکان با فرا رسیدن سال نو
دف در موسیقی کردی از جایگاه بالای برخورداراست
لباس مردمان کُرد
بازی جورابن
آداب و رسوم

مراسم و آیین‌هایی که در میان مردم کرد مرسوم است در برگیرنده اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای کهن این مردم دارد واغلب تاریخی، پاره‌ای و اسطوره‌ای است. آدب و رسوم کردها کاملاً مانند دیگر اقوام ایرانی برگزار می‌گردد.[۱۲۱]از آداب و فرهنگ منطقهٔ بوکان می‌توان به حنابندان، چهارشنبه سوری، نوروز، رقص کردی و موسیقی کردی اشاره کرد. موسیقی کردی با موسیقی‌های باستانی ایران نسبتی تمام و کمال دارد.[۱۲۲]

در میان انواع بی‌نظیر موسیقی کردی، هوره، شمشال، دف از قدمت بالای برخورددارند که قدمت برخی از آنها، به بیش از هزار سال و حتی به پیش از ظهور اسلام در ایران می‌رسد و در حال حاضر بسیاری از مولودی‌ها و آهنگ‌های کردی در موسیقی اقوام خاورمیانه شنیده می‌شود و این به علت تأثیرگذاری و غنی بودن این نوع موسیقی در کنار موسیقی همسایگان خود است.[۱۲۳]

پوشش

پوشاک مردان و زنان کُرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است. ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء به نوع فصل، نوع منطقه، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها بستگی و با یکدیگر تفاوت دارند.

لباس زنان و مردان اهالی کرد زبان جنوب آذربایجان غربی همان لباس عمومی اهالی کردستان است که جزو یکی از زیباترین و متین‌ترین نمونه لباس‌های بومی در میان کُردها بشمار می‌رود. جزئیات لباس کردی با توجه به شرایط مختلف جغرافیای و آب و هوایی تفاوت‌هایی در بین دیگر نقاط کردستان ایران دارد، اجزای یک لباس کردی مردانه منطقه بوکان چنین است: که‌وا پانتۆڵ نوعی زیبا از شلوارکردی مردانه (که مردم بوکان آن را پاتول تلفظ می‌کنند) نقش کت و شلوار را دارد ولی دوخت و فرم آنها با کت و شلوار تفاوت کلی دارد؛ که وا بصورت یک ژاکت نظامی دوخته می‌شود. با این تفاوت که جیب‌های آن روی سینه دوخته می‌شود و تنه و آستین‌های که وا چاک دارد، این نوع لباس مردانه را بیشتر در فصل زمستان می‌پوشند که کردهای این منطقه به آن «مرادخانی» می‌گویند.[۱۲۴]

لباس زنان نیز از قسمت سرپوش پوش آن می‌توان به دستمال یا روسری زنان کُرد اشاره کرد.[۱۲۵]دستمال، پارچه‌ای است بسیار نازک و سه گوش که تارهایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند و بدین وسیله بر زیبایی آن می‌افزایند، اغلب پولک‌هایی نیز با آن تارها می‌دوزند تا زیبایی آن را چند برابر کنند. هر چند در مراسم عروسی و فلکلور اکثراً روسری در اولیت قرار قرار نمی‌گیرد و الزامی نیست.

هم چنین شال نوعی پارچه‌ای زیبا است که بر ریو لباس در ناحیه کمر بسته می‌شود در رنگ و ابعاد مختلف.[۱۲۶]امروزه نمونهٔ لباس زنانه، بیش از یک میلیون تومان قیمت دارد، ولی با این وجود، یکی از محصولات پرفروش در میان مردم کرد بشمار می‌رود لذا بیشتر زنان کُرد به این لباس‌ها علاقه خاصی دارند.[۱۲۷]

رقص
نوشتار اصلی: رقص کردی

رقص کردی بخشی از آیین‌های نمایشی کُردها است که بصورت گروهی و به شکل حلقه‌ای نا کامل مرکب از رقصندگان زن و مرد در حالیکه پنجه دست هایشان به هم گره خورده است و از چپ به راست در حرکت هستند اجرا می‌شود.[۱۲۸]

در رقص کردی معمولاً یک نفر که حرکات رقص را بهتر از دیگران می‌شناسد نقش رهبری گروه رقصندگان را به عهده می‌گیرد و در ابتدای صف رقصندگان می‌ایستد و با تکان دادن دستمالی که در دست راست دارد ریتم‌ها را به گروه منتقل می‌کند و در ایجاد هماهنگی لازم آنان را یاری می‌دهد. رهبر گروه رقصنده که سرچوپی نامیده می‌شود با تکان دادن ماهرانه دستمال و ایجاد صدا بر هیجان رقصندگان می‌افزاید، در این هنگام دیگر افراد بدون دستمال به ردیف در کنار سرچوپی به گونه‌ای قرار می‌گیرند که هر یکی با دست چپ، دست راست نفر بعد را می‌گیرد اصطلاحاً این حالت را گاوانی نامیده می‌شود، نفر آخر هم با در دست داشتن دستمال به گروه نظم خاصی می‌بخشد.

دستمال داشتن رهبر و نفر آخر نشان دهنده برابری بوده و دست همدیگر را گرفتن هم نشانه اتحاد گروه است.

رقص مردم بوکان از آرامش و از یک پارچه گی خاصی برخوردار و به سبک آرام و ملایمی می‌باشد، هم چنین در بوکان سبکی بنام سپیی وجود دارد که رقص نسبتاً تندی است و منشاء آن منطقه فیض اله بیگی بوکان است. در رقص‌های کردی تمامی رقصندگان به سر گروه چشم دوخته و با ایجاد هماهنگی خاصی وحدت و یکپارچگی یک قوم ریشه‌دار را به تصویر می‌کشند.[۱۲۹]

بازی‌های محلی

در کنار آداب و رسوم کُردها و بخصوص منطقهٔ بوکان سرگرمی و بازی‌های گوناگونی وجود دارد که به بازی دامه (یک نوع شطرنج ابداعی اما کاملاً متفاوت با بازی فکری شطرنج کنونی)، بازی جورابن (جوراب بازی)، بازی بوکه بارانه(عروس باران)، میشن(تیله بازی) و بازی خوزین (چوگان بازی) اشاره کرد.

جورابن یا در اصلاح فارسی جوراب بازی، بازی گروهی است که در این بازی ۱۰ عدد جوراب مردانه بزرگ از جنس پشم را به صورت دهانه باز در دو ردیف پنج تایی می‌چینند و یک تیله بنام «مازو» را در کنار آنها می‌گذارند و بازیکنان در دو گروه، طرفین جوراب‌ها می‌نشینند. این بازی هم اکنون، رایج‌ترین بازی و سرگرمی جوانان و نوجوانان کُرد می‌باشد که به طور عمده در شب‌های طولانی و سرد زمستان و در ماه‌های رمضان نیز اجرا می‌شود.[۱۳۰] هرساله مسابقات بزرگ جورابین (جورابن) با شرکت تیم‌های از سایر شهرستانهای مناطق کردنشین ایران در شهر بوکان برگزار می‌شود.[۱۳۱]

مشاهیر

بوکان دارای پیشینه‌غنی فرهنگی، تاریخی، سیاسی و معنوی می‌باشد بطوری که در طول یکصدسال اخیر به عنوان مرکز فرهنگ و ادب وهنر کُردی شناخته شده است و به شیرازکردستان معروف گشته‌است.[۱۳۲][۱۳۳]بزرگانی همچون، حسن زیرک از هنرمندان نامدار در میان کردها، عبدالله بیگ ملقب به مصابح الدیوان از شاعران کرد و عضوهیئت کنسولگری فرانسه در تبریز، رضاکریم مجاور[۱۳۴] از نویسندگان و شاعران مشهور بوکانی، قادر عبدالله‌زاده نوازنده‌بلندآوازه‌ای شمشال (نوعی نی)، عباس حقیقی شاعر بزرگ کُرد،[۱۳۵] محمدسیعدنجاری و امین گردیگلانی از نوسیندگان برجسته[۱۳۶] و حاجی باباشیخ نخست وزیر جمهوری مهاباد[۱۳۷] و سیدیاسین قریشی نویسنده و کاریکاتوریست برجسته بوکانی را می‌توان نام برد.

برخی دیگر از مشاهیر و نامداران شهر بوکان که می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

سینما
حضور مردم در سینما سعدی بوکان در دههٔ ۴۰ خورشیدی

تاریخ تأسیس نخستین سینمای بوکان مربوط به دوره پهلوی دوم است که در سال ۱۹۶۱ میلادی برابر با ۱۳۴۰ شمسی ساخته شد. مالک سینما سعدی یکی از آذری‌ها منطقه بود. این سینما مقابل ساختمان اداره دخانیات شهر قرار داشت که بعدها سینما در آتش سوخت و با آغاز انقلاب اسلامی نیز سینما تخریب گردید.[۱۳۸] بعد از سینما سعدی در دههٔ هفتاد سینما وحدت با ظرفیت ۴۸۳ نفر ساخته شد. این سینما از معدود مرکزهای فرهنگی و تفریحی بوکان بوده که تا اکنون بیش از ۱۲ سال از تعطیلی آن می‌گذرد.[۱۳۹] شهر بوکان بعنوان یک شهر با کاربری فرهنگی همواره در هنر و هنرپروری پیشگام بوده است و در عرصه هنر نمایش در سطح استان آذربایجان غربی پیشتاز بوده است اما بدلیل نبود امکانات لازم در آن وضعیت فرهنگی و هنری این شهر را با چالش مواجه کرده است.[۱۴۰] سینما وحدت بوکان به دلیل بی‌توجهی و اختلافات ناشی میان شهرداری و پیمانکار تعطیل و به حال خود رها شده است. نماینده مردم این شهر در سال ۱۳۹۱ عدم همکاری مسئولان بوکان را مشکل اصلی تعطیلی سینما وحدت اعلام کرد.[۱۴۱] با این حال بوکان دارای شرکت فیلم سازی است و مجوز ساخت فیلم صادر می‌کند و با داشتن کانون فیلم به نقد فیلم می‌پردازد.

مکان‌های تفریحی و گردشگری

دریاچه‌سد
سد بوکان
نوشتار اصلی: سد بوکان

سد بوکان جزو مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی محسوب می‌شود.[۱۴۲]سدی خاکی با هسته رسی است که در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بوکان در میان دشت‌های استپی و سرسبز قراردارد.[۱۴۳]از این سد ابتدا برای تنظیم و استفاده از آب و سیلابهای رودخانه زرینه استفاده می‌شد و در جهت آبیاری اراضی پایین دست سدی در محل جنوب‌شرقی بوکان بر روی این رودخانه بسته شده‌است.[۱۴۴] کار احداث این سد در سال ۱۳۴۶ با هدف تأمین آب کشاورزی، شرب و برق منطقه توسط شرکتی اتریشی آغاز و در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد. این سد در مسیر رودخانهٔ زرینه‌رود قرار دارد.[۱۴۵] نام پیشین آن کوروش کبیر بوده که بعدها به نام شهید کاظمی تغییر یافت.

بوستان ساحلی
تندیس مبارزه با پلیدی واقع در کیوه‌رش

طول تاج این سد ۵۳۰ متر و ارتفاع آن از پی ۵۰ متر است. با افزایش حجم مخزن سد در سال ۱۳۸۴ حجم کل مخزن سد به ۷۶۲ میلیون مترمکعب رسید. این سد علاوه بر تأمین آب شرب شهر تبریز، سالیانه نیز بیش از یکصد میلیون متر مکعب آب شرب و صنعت و در حدود ۵۵ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی مناطی از استان آذربایجان شرقی نیز آبیاری می‌کند. هم چنین این سد هرساله پذیرای هزاران نفر از سرتاسر استان‌های کشور است.[۱۴۶][۱۴۷]

بوستان ساحلی بوکان
نوشتار اصلی: بوستان ساحلی بوکان

یکی از بزرگترین پارک‌های واقع در استان آذربایجان غربی است و در قسمت غربی بوکان قرار گرفته‌است و به سه بخش تقسیم شده‌است که عبارتند از: بخش مجتمع تفریحی برده‌رش (کوه‌سیاه)؛ کوه‌هی درچندصدقدمی این پارک قراردارد و دارای طبیعت بکر و سرسبزی است.

بخش شمالی پارک نیز باغ‌های امیرآباد قرارگرفته‌اند باغ‌های معروف آلبالوی امیرآباد هر ساله پذیرای عده زیادی از مردم کردستان است.[۱۴۸]همچنین از حاشیه این پارک رود سیمینه رود عبور می‌کند.

شمال این پارک دارای امکاناتی همچون: زمین بسکتبال، شهربازی، زمین اختصاصی فوتسال، امکانات ورزشی، مسیرهای جهتدار دوچرخه سواری است. بخش جنوب پارک نیز به پیست اسکی، بوفه، امکانات تفریحی، سینماچندبعدی، شهربازی و نمایشگاههای صنایع دستی اختصاص دارد.[۱۴۹]

کوه سیاه

پارک جنگلی برده رش یکی از مراکز تفریحی و گردشگری شهر بوکان می‌باشد[۱۵۰]که در غرب شهر در نزدیکی باغهای امیرآباد و در شرق رودخانه سیمینه رود واقع شده است. در مجتمع گردشگری کوه سیاه با کاشت بیش از ۱۰۰۰ اصله نهال سرو نقره‌ای و خمره‌ای، فاز اول آن در سال ۱۳۸۴ به پایان رسید. این پارک از نظر توپوگرافی بر شهر بوکان کاملاً مسلط است، تفرجگاه بوکان بزرگترین تفرجگاه و پارک جنگلی استان آذربایجان غربی بشمار می‌آید. همچنین احداث مراکز مختلف فرهنگی، ورزشی و تفریحی با هدف تکمیل این پارک جنگلی یکی از اولیت‌های مهم صنعت گردشگری شهرداری بوکان است.[۱۵۱] کوه سیاه به‌عنوان بزرگترین جاذبهٔ طبیعی شهرستان بوکان به‌شمار می‌رود که پتانسیل تبدیل شدن به دهکده‌ای توریستی را دارد.[۱۵۲]

بناها

بناهای تاریخی و مساجد بوکان طول قدمتشان محدود به دوره قاجار است که می‌توان به آرامگاه حمامیان ،آرامگاه سرداران مکری، قلعه سردار، آرامگاه شیخ احمد مکریانی، مسجد حمامیان و مسجد جامع بوکان اشاره کرد.[۱۵۳]بوکان با داشتن ۸۰ اثر تاریخی ثبت شده درفهرست آثار ملی بعنوان یکی از شهرهای تاریخی ایران بشمار می‌آید.[۱۵۴]

غارقلایچی، عمیق‌ترین غار آبی-آهکی ایران
غار طبیعی قلایچی

غار غار قلایچی با دهانه‌ای بزرگ به قطر ۸ متر سال‌ها با داستان‌های فراوان پر رمزو رازترین مکان نامشکوف بوکان بود تا اینکه در سال ۱۳۸۱ نخستین تیم منتخب از کوه نوردان بوکان موفق به فرود از چاه نخست این غار به طول ۱۱۰ متر شدند، سپس در سال ۱۳۸۴ تیم مجهزتری به سرپرستی مقبل هنرپژو کوهنوردی عضو تیم ملی توانست سه تالار عظیم این غار را بعد از چاه مورد شناسایی و طول مسیر پیمایش شده این غار را به حدود ۳۰۰ متر برساند. ازآن سال به بعد تیمهایی وارد این غار شده و هرکدام مقداری از آن را بازدید کردند تا بالاخره تیمی از باشگاه سنگنوردان بوکان موفق به پیشروی بیشتر و نقشه‌برداری حدود ۴۰۰ متر ازاین غار برای اولین بار شدند.[۱۵۵]

غار قلایچی در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی شهرستان بوکان و در مجاورت محوطه باستانی قلایچی که از مراکز تمدن مانایی‌ها است قرارگرفته و از جمله غارهای طبیعی به شمار می‌آید که در اثر نفوذ آب به درون لایه زمین شکل یافته و از نظر ساختاری می‌توان آن را از جمله غنی‌ترین غارهای مکشوف در ایران به شمارمی رود. دهانه غار با قطر ۸ متر در ارتفاع ۱٬۷۵۰ متری کوهی با همین نام قراردارد. گفته می‌شود این غار عمیق‌ترین چاه طبیعی کشف شده در ایران است.[۱۵۶]

تپه قلایچی
نوشتار اصلی: تپه قلایچی

بوکان هویت تاریخی خود را از قلعه قلایچی در مجاورت روستای قلایچی در هشت کیلومتری شمال شرقی بوکان می‌گیرد؛ که بازمانده یکی از مراکز بسیار مهم تمدن ماناها در هزاره اول پیش از میلاد مسیح در حوزه شمال غرب ایران که برخوردار از تمدن و قانون بودند است.

حاکمان قلعه تاریخی قلایچی معبد این قوم متمدن بودند که نزدیک به سه هزار سال پیش مدت زمانی در این ناحیه سکونت و حکم رانی کرده‌اند وآنچه از اجزای معماری این تمدن کهن در این قلعه باستانی به دست آمده با تمدن‌های مشابه و هم‌زمان خود (از جمله حسنلو) در نقده و (زیویه) در سقز که از نظر جغرافیایی با قلعه قلایچی هم حوزه‌است، قابل مقایسه و برابر دانست به گونه‌ای که آثار معماری مکشوفه از نظر مشخصات و نقشه بیش از هر چیز بیانگر یک معبد بزرگ است.[۱۵۷]

این تپه مربوط به عصر آهن I- II است و این اثر در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۳۸۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مقبره سردار
بنای قاجاری آرامگاه سرداران مکری واقع در پارک ملت

آرامگاه تاریخی سرداران مکری (محل دفن شخصیت‌های سرشناس منطقه و خانواده عزیزخان) که با معماری سنتی بنا شده است و با توجه به سبک معماری و نیز زندگی نامه سردار محمدحسین خان مکری مربوط به دوره قاجار است. مقبره سردار شامل یک حیاط کوچک در ضلع جنوبی و ساختمان مقبره است. مقبره بنایی مستطیل شکل به ابعاد تقریبی ۱۳ در ۱۵ متر و مساحت مقبره در حدود ۱۹۸ متر مربع بوده و دارای یک گنبد مرکزی ایوان دار که برای اجرای گوشه سازی گنبد از روش طاق بند استفاده و دارای دو دهلیز در طرفین است. این بنا امروزه در پارک عمومی ملت شهربوکان قرارگرفته‌است.[۱۵۸] مقبره در سطح ۱۹۸ متر مربع و دارای یک گنبد مرکزی، ایوان و دو دهلیز در طرفین است. مصالح به کار رفته در پی بنا از سنگ لاشه به صورت، دیوارها، گنبد و طاق‌ها از آجر چهار گوش است.

اسامی برخی از دفن شدگان در این مقبره:

گنبد سردار همچنین محل دفن خانواده عزیز خان مکری داماد میرزا محمد تقی‌خان فراهانی معروف به امیرکبیر است.[۱۵۹] این مکان به عنوان یکی از مکان‌های مهم تاریخی شهر در سال ۱۳۸۲ توسط میراث فرهنگی کشور به شمارهٔ ۳۸۴۷ ثبت شده‌است. مقبره اصلی سردار عزیزخان مکری در رواق پایین پا مقبره سید حمزه در پارک مقبرةالشعرا تبریز قرار دارد.[۱۶۰]

پارکچه حسن زیرک
مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک

مجتمع گردشگری یا پارکچه حسن زیرک در فضای بیش از ۱۰۰۰ مترمربع احداث شده که دارای فضای سبز و گل کاری و نورپردازی است. مجتمع در دامنه کوه نالشکینه ساخت شده است و آرامگاه هنرمندان برجسته کُرد استاد حسن زیرک، قادر عبدالله زاده نیز در این مجتمع قرارگرفته‌اند و هر ساله پذیرای صدها نفر از دوستداران هنر و موسیقی کردی از مناطق مختلف کُردنشین ایران و بخصوص اقلیم کُردستان عراق است.[۱۶۱]

مساجد

نخستین مسجد بوکان در دوره قاجار ساخته شده و اکنون این بنا بعنوان مسجدجامع این شهر کاربرد دارد. همچنین ملاسلام شیخ اسلامی اولین امام جمعه بوکان در دوران عزیزخان مکری بود[۱۶۲]

نمایی از مسجدجامع

مسجد بازار یا مسجد سردار در میدان اسکندری در خیابان انقلاب شهر بوکان واقع شده است. این مسجد در سال ۱۲۶۲ شمسی ساخته شده است و بنام حاکم و سردار بوکان، محمدحسین خان مُکری نامگذاری شده است. این مسجد نیز یکی از بناهای قدیمی و قاجاری همین شهر می‌باشد که قدمتی بیش از ۱۵۰ سال دارد.

این شهر دارای بیش از ۶۵ مسجد است که از مساجد مهم آن می‌توان به اسامی زیر اشاره کرد.

  • مسجد صلاح الدین ایوبی
  • مسجد ایلخانی زاده
  • مسجد محمدحسین خان سردار مکری (بازار)
  • مسجد جامع بوکان|مسجد جامع
  • مسجد خلیفه شیخ حسام الدین
  • مسجد جمال الدین اسدآبادی
  • مسجد سیدقطب
  • مسجد بلال حبشی
  • مسجد خانقا
  • مسجد عزیزخان سردار مکری
  • مسجد محمدمطصفی
  • مسجدامام حسین
  • مسجد امام حسن
  • مسجد امام علی
  • مسجد صفا
  • مسجد قدس
  • مسجد نور
  • حسینیه فاطمیه
  • مسجد حضرت ابراهیم
  • مسجد حضرت عمر
  • مسجد حضرت ابوبکر
  • مسجد امام شافعی
  • مسجد قبله
  • مسجد حضرت فاطمه
  • مسجد سلمان فارسی
  • مسجد الرسول
  • مسجد ایمان[۱۶۳]
نمایی از داخل مسجد حمامیان
مسجد حمامیان
نوشتار اصلی: مسجد حمامیان

در نزدیکی شهر و در کنار روستای حمامیان قرارگرفته‌است. بافت این مسجد به سال ۱۲۸۹ هجری شمسی برابر با ۱۳۲۸ قمری برمیگردد و قبل از جنگ جهانی اول ساخته و بنا شده‌است. بانی این مسجد محمود آقا ایلخانی زاده و معمار آن معمارباشی مراغه‌ای بوده‌است.[۱۶۴] بنای مسجد بابلان مربع شکل و بصورت تک گنبدی با مصالح سنگ لاشه‌ای در پی و آجر چهارگوش در بدنه و گنبد پوششی بصورت دو لایه با ظرافت خاصی بنا گردیده و بعد از احداث بنای مسجد واحدهایی تحت عنوان مدرسه متصل به بنای مسجد ساخته شده‌است.[۱۶۵]

مسجد جامع بوکان
نوشتار اصلی: مسجد جامع بوکان

در کنار تپهٔ قدیمی قلعه سردار و در ضلع شرقی رود سرآب قرار گرفته‌است. این مسجد به دستور حاکم وقت بوکان ساخته شده است که بعدتر یعنی در سال ۱۳۴۵ هجری شمسی بنای مسجد گسترش یافت و ۴ گنید آجری و ۳ ستون به آن اضافه شد. در حال حاضر این بنا برای برگزاری نماز جمعه بوکان مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۶۶] مسجد جامع بوکان را علی اصفهانی در سال ۱۲۷۴ هجری شمسی با ۱۲ گنبد و ۶ ستون از جنس سنگ‌های آهکی تراشدار بنا کرد.[۱۶۷]

خانه‌ها

نگاره قدیمی از قلعه سردار
نوشتار اصلی: قلعه سردار بوکان

قلعه سردار بوکان یکی از مکان‌های مشهور در بوکان می‌باشد که با قدمتی تاریخی مورد توجه بیشتر اهالی این شهر در گذر زمان بوده است. قسمت نخست ساختمان این قلعه در سال ۱۲۸۷ هجری قمری برابر با ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری وزیرجنگ ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده و مرکز حکومت خانواده اش بوده است.

قلعه سردار در گذشته‌های دور برای سکونت و بعنوان مرکز حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در فاصله سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۱ از این قلعه بعنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه استفاده می‌شد. در سال ۱۳۲۸ قلعه سردار تبدیل به مدرسه شده و طنین صدای زنگ مدرسه در آن به صدا درآمد که هم اکنون این زنگ تاریخی توسط سازمان میراث فرهنگی بوکان نگهداری می‌شود.

در سالهای اولیهٔ انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱) قلعه ویران می‌شود و اکنون از تپه بعنوان پایگاه مقاومت بسیح استفاده می‌شود. قلعه سردار بوکان باوجود قدمتش در فهرست میراث ملی ایران ثبت نگردیده است.[۱۶۸]

مراکز آموزشی

واحد مراکز آموزشی

شاپور اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی

اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی بانام شاپور بامدیریت مهدی شیبانی (یکی از اهالی شهر تبریز) تأسیس گردید.[۱۶۹]که قبل از آن مکتب خانه‌های قدیمی وجود داشت و عموماً دانش آموزان برای فراگرفتن کتاب‌های مقدماتی و ساده نظیر گلستان ،بوستان سعدی و منشئات امیرانظام و نصاب الصبیان مشغول بودند و تا آن تاریخ هیچ مدرسه دولتی در بوکان وجود نداشته است.[۱۷۰]درسال۱۳۹۰ تعداد آموزشگاه‌های موجود بوکان در مقطع متوسطه ۲۹ واحد و پیش دانشگاهی ۲۷ واحد می‌باشد.[۱۷۱]هم چنین تراکم دانش آموز در کلاس تشکیل شده در کلیه مقاطع تحصیلی این شهر ۳۳ نفر می‌باشد که نسبت به میانگین استان در رتبه هشتم قرار دارد.[۱۷۲]بوکان دارای بیش از ۴۲ هزار نفر دانش آموز است.[۱۷۳]

دانشگاه آزاداسلامی واحد بوکان

بوکان داری سه دانشگاه شامل پیام نور، آزاد و دانشگاه علمی کاربردی است.[۱۷۴] دانشکده پرستاری و پیراپزشکی در شهر بوکان نیز دایراست.[۱۷۵]در دانشگاه پیام نور بوکان ۳۲۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند.[۱۷۶]دانشگاه جامع علمی کاربردی بوکان دارای ۱۴۰۰ دانشجو در ۲۰ رشته کارشناسی و ۱۶ رشته کاردانی است.[۱۷۷]در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان نیز حدود ۱۵۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند.[۱۷۸]

تاریخ برپایی مدرسه علوم بوکان مربوط به دورهٔ قاجار است که تأسیس مدرسه و انتقال عالم نامدار منطقه ملا محمدحسن وجدی قزلجی از ترجان به شهر بوکان و تأمین تمامی هزینه‌های مدرسه و مستمری طلاب توسط حاکم وقت بوکان یعنی سردار محمدحسین خان مکری صورت می‌گرفت.[۱۷۹]تا اینکه در دوره پهلوی دوم ساختمان مدرسه علوم دینی بوکان در سال ۱۳۵۵ شمسی به مساحت چهارهزار متر مربع در جنوب این شهر تأسیس شد. تعداد طلاب اولیه این مدرسه بیش از پنجاه نفر بود که تحت نظارت سرپرست مدرسه علوم دینی مشغول به تحصیل بودند.[۱۸۰]از شخصیت‌های برجسته مدرسه علوم دینی بوکان می‌توان به مرحوم ملا هادی افخم زاده اشاره کرد.[۱۸۱]در شهر بوکان و حومه آن بیش از ۳۰ مدرسه علوم دینی فعال وجود دارد.[۱۸۲]

کتابخانه‌ها

نخستین کتابخانهٔ عمومی بوکان در سال ۱۳۴۰ تأسیس شده‌است.[۱۸۳]شهر بوکان دارای ۳ باب کتابخانهٔ عمومی و ۴ باب کتابخانه عمومی مشارکتی است. هم اکنون ۳ باب کتابخانه عمومی مستقل و تعدادی کتابخانه مستقر در مساجد بوکان مشغول ارائه خدمات به شهروندان این شهر هستند.[۱۸۴] بیشترین اعضای کتابخانه‌های این شهر را دانش‌آموزان مقاطع مختلف تشکیل می‌دهند.[۱۸۵]مساحت فضای کتابخانه‌های بوکان ۲ هزار و ۵۷۰ متر مربع بوده و سرانه آن ۱٫۱۴ متر به ازای هر ۱۰۰ نفر می‌باشد و تعداد اعضای کتابخانه‌ها ۳٬۰۰۰ و ۷۰۰ نفر است[۱۸۶] و به نسبت جمعیت شهر در حد پایینی قرار دارد که قرار گرفته شدن کتابخانه‌های بوکان در مرکز شهر و عدم دسترسی بخش زیادی از جمعیت شهر به کتابخانه‌ها از مهم‌ترین علل کمبود اعضای کتابخانه‌های شهر است.[۱۸۷]در کتابخانه‌های شهرستان بوکان ۶۵٬۰۰۰ جلد کتاب وجود دارد.[۱۸۸]

معضلات شهری

آلودگی هوا

آلودگی هوای بوکان بیشتر بصورت گردوغبار می‌باشد و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.[۱۸۹]این نوع آلودگی هنگامی خطرساز است که غلظت آن از حد مجاز بگذرد که می‌تواند مواردی مانند کاهش دید در شهر و مشکلات تنفسی را برای مردم به وجود آورد.[۱۹۰]ایستگاه سنجش آلودگی هوای شهر بوکان در زمینی به مساحت ۱۸ متر مربع در ضلع شمالی میدان استقلال احداث شده‌است و اطلاعات آن کاملاً از طریق اتصال به شبکه از ارومیه و تهران قابل دسترسی است.

زباله شهری

کل زباله‌های تولیدی شهر بوکان در سال ۱۳۹۲ در هرروز ۱۵۷۸۰۲ تن است. (که میزان سالیانه آن به ۵۷۵۹۷۷۳۰ می‌رسد)[۱۹۱]که بیشترین مقدار اجزای زباله مواد فسادپذیر است که مقدار متوسط آن در شهر ۷۷/۹ درصد و کمترین مربوط به فلزات است با ۳/۱ درصد کل زباله‌های شهری است. باتوجه به جمعیت ۱۷۰٬۶۰۰(۱۳۹۰) هیچگونه سیستم مکانیزه جمع‌آوری زباله در این شهر وجود ندارد[۱۹۲] نه تنها اقدامی صورت نگرفته بلکه در حال حاضر نیز باروش سنتی به جمع‌آوری و دفع زباله‌ای شهری اقدام می‌شود.[۱۹۳]

آب شرب

بوکان باآنکه یکی از شهرهای پرآب ایران بشمارمی آید[۱۹۴] اما بامشکل جدی کم آبی در مناطق مختلف این شهر روبه رو است.[۱۹۵] بزرگترین سد آذربایجان غربی در این شهرستان قرار دارد. مردم این شهر از مشکل کمبود آب رنج می‌برند، درحالی که دریاچه سد شهید کاظمی این شهرستان آب شهرستان‌های تبریز، بناب، ملکان،[۱۹۶]میاندوآب و بخشی ازمراغه را تأمین می‌کند.[۱۹۷] مسئولان و مدیرکل آب و فاضلاب استان آذربایجان غربی به هیچ عنوان پاسخگو نیستند.[۱۹۸] این شهر تنها دارای دو مخزن ذخیره آب ۵ هزار و ۱۰ هزار مترمکعبی است. در هرثانیه در بوکان ۳۳۰ لیتر و پیک مصرف ۶۰۰ لیتر می‌باشد مطالعات جدیدی برای انتقال آب از سد بوکان انجام گرفته که پیش بینی شده است مشکل آب شرب ۳۰ سال آینده این شهر را برطرف خواهد کرد.[۱۹۹]

ساختار شهری

گسترش

خاستگاه اولیه بوکان در پیرامون چشمه یا حوض خانه آن بود.[۲۰۰] درحدود ۱۱۵ سال قبل مرحله‌ای از جذب جمعیت و توسعه آبادی دراطراف هستهٔ اولیه آن یعنی قلعه سردار، مسجد جامع و استخر آغاز شد.

مهم‌ترین عوامل شکل گیری هسته اولیه شهر بوکان، عامل طبیعی سیاسی و مذهبی بوده است. بطوری که وجود چشمه بعنوان منبع اصلی تأمین کننده آب آشامیدنی و محلی برای اجرای مراسمات محلی و بومی بوده است و به همین دلیل یکی از عوامل اصلی شهر بوکان وجود چشمه‌ای بنام «حه‌وزه گه‌وره» بوده است و از آنجا که شهر بوکان به دلیل موقعیت استراتژیک و ارتباطی که با مناطق و شهرها و روستاهای پیرامون داشته از نظر سیاسی نیز نسبت به سکونتگاه‌های دیگر از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است به همین جهت محلی برای اجرای سیاست‌های حکومت مرکزی در این منطقه بوده و وجود قلعه سردار گویای این واقعیت است. این قلعه در نزدیکی چشمه اصلی واقع شده است و هم چنین به دلیل اهمیت دین اسلام برای حاکمان و مردم شهر؛ مسجد جامع بوکان نیز در همان دورهٔ قاجار در نزدیکی قلعه و چشمه احداث شد.[۲۰۰]

در قرن بیستم میلادی تغییرات قابل توجهٔ در شهرهای ایران و عموماً شهر بوکان به طور خالص روی داده است. ورود نظام سرمایه داری و معماری مدرن و از همه مهم تر ورود اتومبیل و به طبع آن ساخت شبکه راه‌های ارتباطی و خیابان بندی، ظاهر شهر بوکان دچار دگرگونی شد. بوکان به دلیل داشتن تنگناهای ژئومورفولوژی به صورت خطی و در محور رودخانه سیمینه رو ودامنه کوه نعل شکن (نالشکینه) رشد و توسعه پیداکرده است.[۲۰۰]

از سال ۱۳۴۰ تا اکنون این شهر گسترش زیادی را تجربه نموده‌است و در حال حاضر تاپای کوه نعل شکن و زمین‌های اطراف سیمینه رود به زیرساخت و سازهای شهری قرارگرفته است. گسترش شهر بوکان بیشتر در جهت شمالی و جنوبی بوده و زمین‌های حاصل خیز برای کشاورزی را اشغال نموده است.[۲۰۱]

تااین تاریخ رشد شهرنشینی آن سریعتر شده و به علت وجود عوامل باز دارنده توسعه از قبیل رودخانه وارتفاعات درقسمت غرب وشرق بوکان، این توسعه اکثراً در جهت خط معینی در امتداد شمال جنوب شکل گرفته است. شهر بوکان ۶/۸ درصد از مساحت استان آذربایجان غربی را در برگرفته.[۲۰۲] شهر بوکان با پهنه‌ای حدود ۸ کیلومتر یکی از شهرهای پرجمعیت و بزرگ استان آذربایجان غربی است.[۲۰۳] طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ از جمعیت کل شهرستان بوکان، ۷۴/۲۵ درصد به نقاط شهری اختصاص دارد.[۲۰۴] قدیمی‌ترین محلهٔ بوکان قلعهٔ سردار نام دارد.[۲۰۰]

تاحیه‌های شهرداری بوکان

مناطق شهرداری

شهر بوکان به سه ناحیه از سوی شهرداری تقسیم بندی شده‌است.

فضای سبز

در سال ۱۳۸۵ مساحت کل فضای سبز بوکان ۷۷۰٬۰۰۰ مترمربع برابر با ۷۷ هکتار که سرانه فضای سبز این شهر برای هرنفر ۴٫۳۸ مترمربع بوده‌است.[۲۰۵]

سازمان‌ها

تاریخ تأسیس نخستین سازمان‌های دولتی، بانک‌ها، ادارات، کتابخانه‌ها، موسسات و مراکز آموزشی و فرهنگی در شهر بوکان

اقتصاد

بوکان در آذربایجان غربی رتبه سوم صنعت پس از ارومیه و خوی را به خود اختصاص داده است.[۲۰۶] و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی[۲۰۷] فعالیت دارد. هم چنین از لحاظ سرمایه‌گذاری ۷/۶ در صد سرمایه‌گذاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده است.[۲۰۸]همچنین در شهرک صنعتی بوکان هم اکنون ۵۳ کارگاه تولیدی مشغول به فعالیت هستند.[۲۰۹]

نمایی از کارخانه سیمان کاوان

واحدهای صنعتی

اکثر کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی و تولیدی بوکان محدود به دوره جمهوری اسلامی است که بعد از خاتمهٔ جنگ هشت ساله ایران و عراق و درگیری‌های داخلی در مناطق کردنشین ایران، موقعیت استراتژیک این شهرستان باعث شد واحدهای صنعتی گوناگونی در بوکان احداث شوند و اکنون باداشتن ۱۵۰ واحدصنعتی در رتبه سوم صنعت استان آذربایجان غربی قرار گرفته است.[۲۱۰] شهرک صنعتی بوکان به مساحت ۵۹ هکتار و دارای هفت هکتار فضای سبز است.[۲۱۱]

کارخانه سیمان کاوان یکی از بزرگترین کارخانه‌های آذربایجان غربی و شمال غرب ایران می‌باشد که روزانه توانایی تولید چهارتن سیمان را دارد.[۲۱۲]

این کارخانه بدلیل موقعیت خاص جغرافیای و نزدیکی به مرز الخصوص باکشور عراق و به‌جهت رشدصنعت در سال ۱۳۸۵ فازاول و سال ۱۳۹۰ فازدوم آن ساخته شد و بیش از ۵۰۰ نفر بصورت مستقیم و ۴۰۰۰ هزارنفر بصورت غیره‌مستقیم در این کارخانه مشغول به‌کار هستند.[۲۱۳] برای احداث این کارخانه ۲۵ میلیون یورو و ۵۴۵ میلیارد ریال تسهیلات هزینه شده‌است.[۲۱۴] ۳۲ درصد محصولات کارخانه‌سیمان کاوان بوکان به خارج از ایران صادر می‌شود.[۲۱۵]

واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان در سال ۱۳۷۶ با خرید ماشین آلات مورد نیاز از کشور اتریش راه‌اندازی شد و فعالیت خود را به منظور تأمین لوله‌های مورد نیاز طرح‌ها و سیستم‌های آبیاری در بخش‌های کشاورزی، آبرسانی شهری و روستایی، گازرسانی و فاضلاب آغاز کرده‌است که در سال ۱۳۹۳ بعنوان واحد نمونه استاندارد کشوری معرفی شد.[۲۱۶]

در سال ۱۳۸۵ طرح احداث بزرگ‌ترین کارخانه قند خاورمیانه در بوکان به تصویت رسید که باگذشت هفت سال بااینکه زمین آن دراین راستا تحت تملک قرارگرفته است ولی هنوز کلنگ زنی نشده و به مرحله اجرا نرسیده است.[۲۱۷]

برخی از صنایع مهم شهر بوکان
نام سال تأسیس رده فعالیت صادرات وضعیت
کارخانه سیمان کاوان ۱۳۸۵ سیمان تیپ یک و تیپ ۲ کردستانعراقترکیه فعال
شیشه ۱۳۸۸ شیشه دوجداره و.. کردستانعراقترکیه فعال
پلی اتیلن ۱۳۷۶ پلی اتیلن کردستانعراقروسیه فعال
ماشین سازی ۱۳۷۴ تجهیزات و قطعات صنایع سبک نروژکردستانعراقسوئدانگلستان فعال
نساجی خاتم‌الانبیاء دههٔ ۷۰ نساجی خاورمیانه تعطیل

تجارت

بوکان به دلیل موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی فوق‌العاده و نیروی انسانی تحصیل کرده، در تجارت (صادرات و واردات) از مزیت نسبی برخوردار است، این شهر درمسیر ارتباطی کلان شهرهای ارومیه، تبریز، تهران و با مناطق مرزی کردنشین ایران نیز با شهر سردشت دارای جاده بین شهری می‌باشد. بیشتر کالاهای وارداتی اقلیم کردستان عراق از طریق سردشت به شهر بوکان انتقال می‌یابند. همچنین بوکان با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است.[۲۱۸]سهم بوکان از صعنت آذربایجان غربی ۶٫۷درصد است.[۲۱۹]

مشکلات صنعت

یکی از مشکلات صنایع و واحدهای صنعتی بوکان نقدینگی و تسیهلات بانکی و نبود سرمایه‌گذار فعال است.[۲۲۰] کارخانه‌نساجی خاتم‌الانبیا در دروان فعالیت خود یکی از بزرگترین کارخانه‌های نساجی خاورمیانه بود که به دلیل مشکلات نقدینگی و اعتبارات از ۲۳ اردبیهشت سال ۱۳۸۶ تاکنون تعطیل است. نساجی خاتم‌الانبیا روکش مخصوص صندلی خودروهای سبک و سنگین و پوشاک را تولید می‌کرد که توانایی تولید ۱۸ هزارمتر در ۱۵ روز را دارا بود. این کارخانه ریسندگی در ایران و خاورمیانه باتولید محصولات ممتاز خود از جایگاه بالای برخوردار بود.[۲۲۱]

ترابری و حمل و نقل عمومی

جاده ۲۱
شهر مقصد فاصله(KM)
تهران ۶۲۲
تبریز ۲۲۲
ارومیه ۱۸۵
شیراز ۱۳۵۴
اهواز ۸۴۴
اراک ۵۲۲
سنندج ۲۳۱
اصفهان ۸۷۰
کرمانشاه ۳۶۳
رشت ۴۸۷

جاده مهم ۲۱ که از بوکان نیز می‌گذرد و مراکز استان‌های غرب ایران را به هم متصل می‌کند و سپس به مرز جمهوری آذربایجان ختم می‌شود.

بوکان مرکز ناحیه جنوب و جنوب شرقی دریاچه ارومیه و مهم‌ترین جاده ترانزیتی غرب کشور عنوان شده‌است که ۱۳ استان از راه‌های مواصلاتی شهرستان بوکان تردد می‌کنند.[۲۲۲] این شهر بر سر راه‌های ارتباطی سه استان مهم آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان قرارگرفته و از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است بطوری که ارتباط در شهرهای ناحیه‌ای شمال غرب کشور نظیر تبریز و سنندج بایکدیگر بدون عبور از این شهر امکان پذیرنیست.[۲۲۳]

فاصلهٔ شهر بوکان با برخی از مناطق پر رفت‌وآمد:[۲۲۴]

بوکان دارای شش پایانه مسافربری بین شهری فعال است که نخستین پایانه مسافربری متمرکز بر روی شهر در سال ۱۳۹۰ باوسعت ۱۵۸۰۰ مترمربع با زیربنای ۱۰۰۰مترمربع[۲۲۵] به بهره‌برداری رسید. این ترمینال دارای یک جایگاه اختصاصی سوخت سی‌ان‌جی است.[۲۲۶]هرچند به علت مکان یابی اشتباه و عدم کارشناسی برای این پایانه مسافربری اعتراضاتی دربین مردم این شهر صورت گرفت.[۲۲۷]

سازمان اتوبوسرانی بوکان در سال ۱۳۸۱ تأسیس شده است[۲۲۸] بیش از ۴۹ دستگاه اتوبوبس در سطح شهر و حوزه‌های استحفاظی به فعالیت اشتغال دارند وهمگی آن‌ها به بخش خصوصی واگذار شده‌اند.[۲۲۹][۲۳۰] تعدا ۲۷ دستگاه از اتوبوس‌های این سازمان بنز ۳۵۵ و تعداد ۲۲ دستگاه دیگر بنز ۴۷۵ می‌باشند.[۲۳۱]در روز تعداد ۱۹۹۲۰ نفر و در ماه ۵۹۷۶۶۰۰ نفر توسط اتوبوس‌های سازمان اتوبوسرانی بوکان جابجا می‌شوند.[۲۳۲]

در شهر بوکان بیش از یک هزار تاکسی فعال وجود دارد که حدود ۷۵ درصد جابجای مسافرین درون شهری را بخود اختصاص داده است. از این تعداد تاکسی‌های ویژه و پلاک سفید مختص موسسات وآژانس‌های تلفنی سطح شهر ۲۹۹ دستگاه و پلاک قرمز ۵۵۰ دستگاه تاکسی است.[۲۳۳] برای اولین بار در دههٔ هفتاد خورشیدی به وزارت راه و ترابری ابلاغ شد که طرح مطالعاتی احداث راه آهن مراغه به بوکان را آغاز نماید.[۲۳۴] اما انجام نشد. در مرداد۱۳۹۰ مجدداً مصوبه طرح مطالعاتی راه‌آهن مراغه-میاندوآب به بوکان ابلاغ و از سوی معاون اول دولت احمدی نژاد ابلاغ گردید.[۲۳۵]اما باگذشت بیش از ۲۰ سال هنوز پروژه راه آهن بوکان به مرحله اجرا نرسیده است و معلق است.

در طرح جامع حمل و نقل ایران، براساس آن کشور به پنجاه‌و چهار منطقه تقسیم شده است که شهر بوکان در منطقهٔ هشت این تقسیم بندی قراردارد.[۲۳۶]

ورزش

فوتبال

پاس و استقلال جزو اولین تیم‌های فوتبال در قبل و بعد انقلاب در بوکان بودند.

سردار بوکان باشگاه‌ورزشی فوتبال این شهر در سال ۱۳۷۹ تأسیس شد و در سالهای ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ نایب قهرمان و قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی بوده‌است.

اکنون تنها تیم فوتبال بوکان در حال حاضر در لیگ‌های کشوری، تیم نوروز بوکان می‌باشد که در لیگ دسته سه کشور حضور دارد، همچنین این تیم در سال ۱۳۹۲ قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی شد.[۲۳۷]باشگاه نوروز در سال ۱۳۸۹ تأسیس شده است.[۲۳۸]

کوه نوردی

ورزش کوه‌نوردی در سالهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ نه‌به‌شکل امروز بلکه بیشتر در آموزشگاه‌ها به صورت گردش درحال انجام بود، اولین گروه‌های کوهنوردی به شیوه نوین در سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۰ توسط دبیرانی که از مرکز و شهرها به بوکان آمده بودند برپا شد و در سال ۱۳۶۷ نخستین هیئت کوهنوردی در این شهر آغاز به فعالیت نمود. درحال حاضر ۱۵ گروه‌کوه‌نوردی در سطح شهرستان بوکان حضور دارند و همچنین باوجود دیواره‌های سنگ نوردی در باشگاه‌ها سنگ نوردی بوکان نیز به صورت فعال زیر نظر هیئت کوهنوردی بوکان به فعالیت می‌پردازند. هیئت کوه‌نوردی بوکان از فعال‌ترین هیئت‌های ورزشی در سطح استان آذربایجان غربی و ایران است.[۲۳۹]

شطرنج

هیئات شطرنج بوکان در سال ۱۳۶۸ تأسیس شده است و یکی از قطب‌های اصلی شطرنج آذربایجان غربی و کردستان بشمار می‌آید. شطرنج بوکان این قابلیت و توانایی را داشته که در سال ۱۳۸۹ میزبان سومین دوره مسابقات کشوری جام چی چست باحضور اساتید بزرگ شطرنج ایران و بازیکنان تیم ملی باشد.[۲۴۰] هم چنین بوکان در سال۱۳۹۰ مجوز برگزاری مسابقات بین‌المللی را از فدراسیون شطرنج دریافت کرد و در این تاریخ اولین مسابقات بین‌المللی جام بوکان با حضور بازیکنان پنج کشور مختلف در هتل ایزدی این شهر برگزار گردید.[۲۴۱]

امکانات ورزشی

بوکان دارای بیش از ۱۸ باشگاه ورزشی روباز و سرپوشیده شامل سالن‌های آمادگی جسمانی، پیتلاس، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ، تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، بینت بال، ورزش‌های رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری و ووشو، فوتبال، والیبال و هندبال، زمین‌های اسکیت، اسب سواری و تیراندازی با کمان و چمن‌های طبیعی و مصنوعی و استخر شنا است.[۲۴۲]همچنین شهر بوکان دارای یک ورزشگاه ۵ هزار نفری می‌باشد.[۲۴۳]

مراکز درمانی

فریدریش آلمانی، درمانگاه بوکان سال ۱۳۲۶ شمسی

اولین درمانگاه بوکان در سال ۱۳۲۶ باسپرستی دکترفریدریش و همسرش (ارویر) که از یهودی‌های آلمانی تبار بودند درجنوب این شهر ساخته و پس از تکمیل آن رسماً فعالیت خود را آغاز نمود.[۲۴۴] در سال ۱۳۳۰ درمانگاه ۳۰ تخته‌خوابی در بوکان در زمینی به مساحت ۳۰۹۶ متری با سپرستی دکتر فریدریش و باتلاش جمعی از اعضای شیروخورشید (هلال احمر) ساخته شد و این درمانگاه تاسال ۱۳۵۰ مشغول به فعالیت بود.[۲۴۵] سپس در سال ۱۳۴۵ نخستین بیمارستان بوکان بانام کوروش کبیر با پنجاه تخت باساختمانی یک طبقه در شمال شهر احداث گردید که اکنون با نام بیمارستان قدیم در میان مردم شناخته می‌شود.[۲۴۶]بیمارستان شهیدقلی پور در دههٔ ۷۰ با ۹۶ تختخواب در شرق شهر احداث و تأسیس گردید.[۲۴۷]در سال ۱۳۸۸ طرح توسعه این بیمارستان از ۹۶ تخت به ۲۴۰ تصویب به مرحله اجرا رسید و هم اکنون در حال احداث است.[۲۴۸]شهر بوکان باجمعیت بالغ بر ۱۷۰هزار نفر تنها دارای یک بیمارستان فعال می‌باشد که کمبود پزشک، امکانات و تختخواب موجب ناراضایتی مردم این شهر شده‌است.[۲۴۹]

رسانه‌ها

نشریه‌ها

نوشتار اصلی: روزنامه‌های کردی

اولین نشریه کُردی در ایران توسط یکی از اهالی بوکان شخصی بنام ملا محمد قزلجی ترجانی زاده در سال ۱۹۲۲ میلادی برابر با ۱۳۰۱ خورشیدی و به نام روز کُرد که با نام کردستان هم شناخته می‌شود در ارومیه منتشر می‌شد.[۲۵۰] نشریه و چاپخانهٔ بوکان نیز در سال ۱۳۲۴ فعالیت خود را آغاز کرد. اولین شماره نشریهٔ بوکان که در قالب یک مجلهٔ ادبی، سیاسی بود با سردبیری حسن قزلجی در ۲۱ مارس ۱۹۴۶ به دو زبان کردی و فارسی منتشر می‌شد. این چاپخانهٔ بعد از فروپاشی جمهوری مهاباد تعطیل و به کار خود پایان داد.[۲۵۱] بعد انقلاب اسلامی هیچ نشریهٔ در بوکان چاپ نشد تا این‌که در سال ۱۳۷۸ ویژه نامه رصد در این شهر چاپ و منتشر شد و سپس نشریه‌های دیگری به مرور زمان بانام‌های داهاتوو، خور، باران، آزادی، فردای ما، پیام زمان، کوشا، صدای آشنا، سطر اول، مرزداران و جوتیاران چاپ و منتشر یافت. هم اکنون چهار دوهفته نامه فعال با اسامی فرصت برابر، جامعه کردستان، پیام بهاران، صدای آشنا وجود دارد. هم چنین چهار نمایندگی خبرگزاری فعال در بوکان مستقر است.[۲۵۲]

نسخه‌های از مجله ادبی-سیاسی هلاله

ره‌آورد

بامیه و زولبیا، شیرینی معروف بوکان
غذاهای سنتی

مردم بوکان نیز همانند مردم دیگر شهرهای ایران در فصول مختلف غذاهای گوناگون و سنتی مختص بخود را دارند که می‌توان به (اسفناجدلمهٔ برگ مو، گیلاخه، برویش یا بروش (بلغور)، کنگر و ماست، هلیماو، دوکلیو(آش دوغ)و کلانه اشاره نمود.[۲۵۳]

سوغات

از سوغات بوکان می‌تواند به شیرینی بامیه و زولبیا، ماهی، کلوچه‌های محلی، تخم آفتابگردان، پنیر کوزه، ترشی محلی، لبنیات و میوه‌های فصلی اشاره کرد.[۲۵۴]

صنایع دستی

صنایع دستی بوکان قالی بافی، سجاده بافی، پارچه بافی، فرش دستباف، جاجیم، گلیم، کلاش (نوعی کفش کردی) و طرحهای چوبی می‌باشند.[۲۵۵]

قالی بافی یکی از مهم‌ترین صادرات صنایع دستی بوکان در آذربایجان غربی بشمار می‌رود که به خارج از ایران نیز صادر می‌شود.[۲۵۶] درهمین رابطه مجلس فرانسه با فرش قالیبافان بوکانی با ۳۵۰ متر مربع مساحت[۲۵۷] تزیین شده است.[۲۵۸]هشتادو پنج درصد فرش تولیدی این شهرستان به خارج از کشور صادر و مابقی آن نیز در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۵۹] فرش بوکان به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت است.

یادداشت

  1. در یکی از بندهای مجموع قوانین دوره قانونگذاری مجلس شورای ملی دوره هشتم در سال ۱۳۱۰، بوکان بعنوان یک قصبه ذکرشده‌است. تاریخ تأسیس شهرداری این شهر مربوط به سال ۱۳۲۷ است.

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراساًن جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۲. 
  2. بهرام سرمست، نادر زالی، انتظام فضایی شبکهٔ شهری و برنامه‌ریزی جمعیتی در افق ۱۴۰۰؛ مطالعهٔ موردی: آذربایجان، ۱۶.
  3. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  4. ایرنا. «۶۰ درصد از مشکلات شهر بوکان با ایجاد مجتمع صنوف آلاینده مرتفع می‌شود». ۲۲ مرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۵ اردبیشهت ۱۳۹۴ (فارسی). 
  5. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  6. «آب و هوای بوکان». اطلاعات اقلیم. بازبینی‌شده در هفتم آبان ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  7. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  8. «گزیده اطلاعات». استان آذربایجان غربی معاونت برنامه ریزی. بازبینی‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  9. «اعلام شماره جدید». مخابرات استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۴. 
  10. «شهردار بوکان منصوب شد». کردپرس، ۴اسفند ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۲ اسفند ۱۳۹۳ (فارسی). 
  11. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. بازبینی‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۴. 
  12. «سلسله‌های حکومتی ایران». توسعه پژوهش‌های دانشنامه اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۳ (فارسی). 
  13. کریم شریعت، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، جلد سیزدهم.
  14. «جاذبه‌های گردشگری آذربایجان غربی / بوکان عروس شهرهای ایران». استانداری آذربایجان غربی، ۱۹ اسفند ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۵ فروردین ۱۳۹۴ (فارسی). 
  15. «بوکان عروس غرب ایران». جام جم، ۱۵ آذر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۶ فروردین ۱۳۹۴ (فارسی). 
  16. کریم شریعت، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، جلد سیزدهم.
  17. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحه ۱، تاریخچه و موقعیت.
  18. GEOnet Names Server، Bukān.
  19. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحه ۱، تاریخچه و موقعیت.
  20. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحه ۱، تاریخچه و موقعیت.
  21. «بوکان عروس آذربایجان». ایرانشهر، ۳۱ تیر۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۱بهمن (فارسی)۱۳۹۲. 
  22. «واژه بوکان». لغت نامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  23. رضاقلیخان هدایت. «فرهنگ انجمن‌آرای ناصری». کتابخانه دیجیتال نور، ۱۲۸۸ هجری قمری. بازبینی‌شده در ۲۸ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  24. نینا ویکتورینا پیگولوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ۳۳.
  25. ابراهیم افخمی، ۱۷۱.
  26. محمودپدرام، ۳۰–۳۵.
  27. انور سلطانی. «قڵایچی بۆکان، هه‌مان هه‌گمه‌تانهٔ کۆنه». بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (کردی). 
  28. روزنامه سلطنتی بریتانیا، جامعه، ص٦٥-١٥٨، شماره١٠، لندن(انگلیسی)
  29. «معرفی، مطالعه و تاریخ‌گذاری پایه ستون تزیینی مکشوفه از منطقه بوکان». دانشگاه همدان، زمستان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۹۳ (فارسی). 
  30. احسان یغمایی، هگمتانه در بوکان است نه همدان.
  31. احسان یغمایی، هگمتانه در بوکان است نه همدان.
  32. «تپه قلایچی مربوط به عصر آهن I- II». میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  33. «سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران». بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  34. «کشف آثار فرهنگی عصر مفرغ در تپه علی‌آباد بوکان». ۱۴دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  35. «معرفی بوکان، لیست آثار تاریخی». مرجع شهرهای ایران. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  36. «کشف آثار فرهنگی با بیش از پنج هزار سال قدمت در تپه علی‌آباد بوکان». کردپرس، ۱۳۹۲/۱۰/۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  37. خبرگزاری شبستان. «تپه باستانی قلاپچی بوکان یادگار هزاره اول قبل از میلاد ا». ارومیه، ۱۳۹۱/۵/۲۳. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  38. «پیکرک سفالی یک زن در معبد قلایچی بوکان کشف شد». سازمان میراث فرهنگی ایران، ۱۳۸۵/۵/۲۵. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  39. Yousef Hassanzade. Yousef Hassanzade,Nader Farji, Parvin Qadernezhad. Introducing The Historical Monuments Of Bukan. Shomeztehran, 2006. ISBN 978-960-40-14-08. 

  40. زبان آرامی - بوکان و منابع تاریخی است، ١٩٩٨، گزارش شمارهL آکادمی پاریس کتیبه بیلیس۲۹۳–۳۰۱(انگلیسی)
  41. کتیبه بوکان آرامی: ملاحظات تاریخی. اسرائیل مجله اکتشاف در کتیبه ابیهکال(انگلیسی)
  42. «نوع معماری مانایی‌ها در قالایچی بوکان دیده شد». سازمان میراث فرهنگی ایران، ۱۳۸۳/۸/۲۱. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  43. یگانه. «کشف یک معبد سه هزار ساله در بوکان». روزنامه کیهان، پنجشنبه، مارس١٩٨٥. 
  44. زبان آرامی دستگیره بوکان: نشانه جغرافیایی توسعه یافته است، اخبار اثرلوژی، آب و برق(فرانسوی)
  45. «دو کتیبه باستانی مفقود شد!». خبرگزاری آفتاب، ۲۵ مرداد ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  46. کریم شریعت، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، جلد سیزدهم.
  47. ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی. «محل نامهای مغولی در کردستان مکری». کردستان میدیا. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  48. بهرام بیگی، ایل فراموش شده، ۳۹.
  49. «یک کرد ایرانی‌الاصل رئیس‌جمهور عراق». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  50. نیکیتین، ٣٥٥.
  51. مردوخ، تاریخ مشاهیرکُرد جلد۲، ٣٧١-٣٧٢.
  52. محمدصمدی، تاریخچهٔ مهاباد، ١۵.
  53. مرگان، کردستان، ٤٦.
  54. محمد بهرام بیگی، ایل فراموش شده، ۶۸.
  55. محمد بهرام بیگی، ایل فراموش شده، ۶۸.
  56. محمد بهرام بیگی، ایل فراموش شده، ۶۰.
  57. محمدصمدی، تاریخچهٔ مهاباد، ۱۵.
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ سۆمانه بۆکانی. «مێژووی شاری بۆکان». بۆکان، ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۴ (کردی). 
  59. رسول پیروتی. «عزیزخان مکری سردارکلّ؛ ستاره‌ای درخشان در آسمان صدارت و وزارت در عهد ناصری». ۷/۹/۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  60. ناصر علیار، ڕه‌خنه له‌سه‌ر کتێتبی بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا، ٦-٧.
  61. افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۱۴۰.
  62. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان، ۱۶۴–۱۷۹.
  63. مرگان، دانشنامه-ایرانیکا، ۴۳.
  64. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۱۲۰.
  65. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ١٥٥-١٧٥.
  66. افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۱۸۵.
  67. انور سلطانی. «هاتنی میرنورسکی بۆ بۆکان». بۆکان رۆژهه‌ڵات. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (کردی). 
  68. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٢٩.
  69. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣١.
  70. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣٢.
  71. حسین سلطانزاده، مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران.
  72. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۳.
  73. بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا [بوکان در قرن بیستم]. ج. اول. کوله پشتی, 2009. ISBN ‎9786005816099. 
  74. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۴.
  75. «بررسی وضعیت و مسائل آموزشی اقلیت‌های دینی در دوره مظفرالدین شاه». مجلس شورای اسلامی، ١۵بهمن١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  76. محمد رئوف توکلی، جغرافیا و تاریخ بانه- کردستان، ۲۷۴.
  77. ساوینا، نام اقوام در جغرافیای ایران، ۱۷۴.
  78. محمدیان، رحمان. بوکان در سدهٔ بیستم. ۱۳۸۹. 
  79. عرفاًن قانعی، (آهنگ وفا) گفتمان تاریخی فرهنگی کردها، ١٤٩.
  80. معاون بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس خراساًن رضوی. «نقش خراساًنی‌ها در آزادسازی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱/۷/۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  81. احمدپوراحمد، ویژگیهاوتوزیع جغرافیایی بازسازی مناطق جنگزده استان آذربایجان غربی، ۱۷۱الی۱۷۳.
  82. «شهرستان بوکان». ویکی شهید. بازبینی‌شده در ‏۲۲ اکتبر ۲۰۱۴ (فارسی). 
  83. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریا-بوکان، ۸۰–۸۱.
  84. دفترآمار و فناوری اطلاعات، آمار درجه، جمعیت و سال تأسیس شهرهای کشور بر اساس سرشماری جمعیت سال١٣٨۵ و برآورد جمعیتی سال٩٠، ۴.
  85. صمدی، تاریخ مهاباد، ٢٢٠.
  86. صمدی، تاریخ مهاباد، ٢٢١-٢٢٢.
  87. «محمد قسیم عثمانی پیروز انتخابات مجلس نهم در بوکان شد». پارسینه، ۱۳اسفند۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  88. «جاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان غربی». سفرمهر. بازبینی‌شده در ۲۲دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  89. «آغاز به کار نمایشگاه فرهنگ ترافیک در بوکان». فارس نیوز. بازبینی‌شده در ۲۲دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  90. زیستا، فاکتورهای جغرافیای و رشدجمعیت شهری بوکان، ١، ١٢.
  91. «برف و سرما سبب تشکیل کلونی میش مرغ‌های بوکان شد-دشتهای استیپی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۹/۲۴. بازبینی‌شده در ۲۹دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  92. جعفری، آذربایجان غربی، ٩٩، ١١٤، ١٦٨، ١٩٠، ٤٣٦.
  93. حسن‌زاده یوسف، یادگارهای ایزیرتو، ۲.
  94. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۶–۵.
  95. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  96. «بوکان عروس غرب ایران». جام جم آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  97. افخمی ابراهیم، مکریان-بوکان، ۶.
  98. «دریاچه هاو رودخانه‌ها». سازمان میراث فرهنگی، صنایع و گردشگری استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  99. «بررسی اهمیت و نقش رودخانهٔ سیمینه رود در توسعه بخش کشاورزی». جهادکشاورزی آذربایجان غربی، ١اردبیهشت١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  100. بریون، منم تیمور جهان‌گشا، فصل اول-۱.
  101. «کوه طرغه بوکان». آسمان بوکان، ۱۰ اسفند، ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰٢ فوریه ۲۰۱٥ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲. 
  102. افخمی، تاریخ و ادب و فرهنگ مکریان، ۷۰.
  103. «کردی سورانی و لهجه‌های مناطق مختلف کردستان». بازبینی‌شده در تیر ١٣٩٢ (انگلیسی). 
  104. ذاکری، مصطفی، بررسی زبان کردی سورانی، مجله «نشر دانش»، سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳ (از صفحه ۶۹ تا ۷۳)
  105. محمدامین زکی بیگ، زبدهٔ تاریخ کرد و کردستان، ۲۲۷.
  106. «آشنایی با استان آذربایجان غربی». همشری آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  107. «معرفی شهربوکان». سازمان نظام کاردانی ساختمان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  108. «بۆکان». کوردیپێدیا. بازبینی‌شده در ۳۰ مهر ۱۳۹۳ (کردی). 
  109. «جغرافیایی انسانی-دین و مذهب». روابط عمومی فرمانداری شهرستان بوکان. بازبینی‌شده در پنجم آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  110. حاجعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران استان آذربایجان، جلد۴–۹۸.
  111. ، سالنامه پارس، ۹.
  112. امیرخانی، غلامرضا، بررسی زمینه‌های مهاجرت یهودیان بوکان در دوره پهلوی دوم، ۱–۵.
  113. Daniel Tzadik. Religious Desputation of Imami Shiis Against Judaism in the Late E ighteen and Nineteenth Centuries. Studia Iranica, 2005. 

  114. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  115. «شهر شما چقدر جمعیت دارد؟». پارسینه، ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  116. «نگاهی به ظرفیت‌های سومین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی». خبرگزاری نسیم، ۲ دی ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  117. خالوندی، بهزاد. "بوکان"%20شهر%20خوانندگان%20و%20نوازندگان%20اسطوره%20ای%20/%20بهزاد%20خالوندی «بوکان شهر خوانندگان و نوازندگان اسطوره‌ای». کردپرس، ۷ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  118. خبرگزاری جمهوری اسلامی. «بوکان دومین شهر مهاجرپذیر کشور است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  119. «بوکان دارای بیشترین تعداد واحدهای نانوایی در آذربایجان غربی است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۱۳مهر ١٣٩٣ (فارسی). 
  120. رحیم فروخ نیا. «مطالعه موردی برروی شهربوکان». دانشگاه ابوعلی سینا همدان، ۲۰۰۶. بازبینی‌شده در سیزدهم مهر ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  121. «آداب و رسوم کردستان (کردها)». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  122. «بخش دوم، موسیقی کردی». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  123. «نگاهی گذرا به فرهنگ، تاریخ و آداب و رسوم مردم کردستان». خبرگزاری تقریب، شنبه۹اردیبهشت۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  124. «ویژگی‌های فرهنگی کردستان». بازبینی‌شده در ۲۲دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  125. سیدمحمدصمدی، تاریخچه مهاباد، ٤٣٦.
  126. صمدی، مهاباد، ٤٣٥.
  127. «لباس‌های میلیونی بر قامت زنان کردستان». ایسنا، شنبه۲۵آبان۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  128. «هه لپرکی ندای فرهنگ چند هزار ساله کردها». زانست ایران، ۶ بهمن ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  129. «آیین رقص کُردی در مردم کُرد». کُردتودی، ۱۵ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  130. «کردستان مهد بازی‌های بومی و سنتی». آفتاب دل، ۵ دی ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ بهمن ۱۳۹۳ (فارسی). 
  131. «بوکان قهرمان مسابقاًت جورابین شد». کردپرس، ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۷ بهمن ۱۳۹۳ (فارسی). 
  132. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  133. "بوکان"%20شهر%20خوانندگان%20و%20نوازندگان%20اسطوره%20ای%20/%20بهزاد%20خالوندی «"بوکان" شهر آواز و موسیقی اصیل کردی». کُردپرس، ۳۹۱/۱۲/۷. بازبینی‌شده در ۲۳دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  134. «آنتولوژی داستان کوتاه کردستان ایران». کتاب نیوز، ۱۳۸۹/۰۴/۲۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  135. «مراسم بزرگداشت عباس حقیقی شاعر کرد در بوکان برگزار شد». خبرگزاری زریان. بازبینی‌شده در ۳۰دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  136. «مدرسین آموزشکدهٔ زبان کردی تجلیل شدند». کُردپرس، ۱۳۹۱/۱/۴. بازبینی‌شده در ۳۰دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  137. «مردم کُرد». بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (کردی). 
  138. ابراهیم فرشی. «له جاڕکێشانه‌وه بۆ سینه‌ما سه‌عدی». روژ، ۱۷ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۸ اردبیهشت ۱۳۹۴ (کردی). 
  139. «کلید قفل سینما وحدت بوکان پیدا شد». زریان، ۱۳۹۱/۱۱/۲۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۳/۱ (فارسی). 
  140. «تلنگرهای بیداری بر آوای خفته سینما وحدت شهرستان بوکان». شهرداری بوکان، ۱۳۹۳/۰۲/۰۲. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۰۳/۰۱ (فارسی). 
  141. «بوکان همچنان بدون سینما می‌ماند». خبرآنلاین، ۱ بهمن ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۰۳/۰۱ (فارسی). 
  142. «مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی». پرتال اداره میراث فرهنگی آذربایجان غربی، نگارش٣١شهریور ماه١٣٨٩. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  143. ابراهیم افخمی، تاریخ ادب مکریان، ٨٨.
  144. «سد بوکان». تیشینه. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  145. «سد شهید کاظمی بوکان (زرینه‌رود)». شرکت مدیریت منابع آب ایران (فارسی). 
  146. «سد شهید کاظمی بوکان در پی بارندگی‌های اخیر سرریز شد». پورتال استانداری آذربایجان غربی (فارسی). 
  147. «در مراسمی با حضور وزیر نیرو، طرح افزایش ارتفاع سد شهید کاظمی بوکان به بهره‌برداری رسید». شبکهٔ خبریِ آب ایران (فارسی). 
  148. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  149. «اولین پارک بانوان شهرستان بوکان افتتاح شد». پرتال شهرداری بوکان، ۱۳۹۰/۰۳/۰۸. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  150. «کوه رش (کوه سیاه) و مسیر روستای کوسه روکردار بازدیدمسافرین نوروزی». کانی پرس. بازبینی‌شده در چهار نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). 
  151. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، وسط، مجتمع تفریحی گردشگری کوه سیاه.
  152. «ساقط شدن دست سودجویان از حریم حقیقی و حقوقی کوه سیاه». شهرداری بوکان، ۲۱ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در چهارده آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  153. حسن یوسف زاده، یادگارهای ایزیرتو، ۱و۲.
  154. «بوکان ٨٠ اثر تاریخی ثبت شده دارد». خبرگزاری فارس، ۱۳۹۱/۴/۱۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  155. «غار قلایچی باعمیق‌ترین چاه ایران». غارنوردی ایران. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  156. «گزارش ششمین گردهمایی غارنوردان درغار قلایچی "عمیق‌ترین چاه ایران». انسان‌شناسی و فرهنگ، ١٦مرداد١٣٨٩. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  157. «تپه قلایچی». راستخون. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  158. «نصب تابلوی سر در آرامگاه سرداران مکری از طرف مؤسسه فرهنگی ادب». کُردپرس، ۱۳۹۱/۱/۹. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  159. «مقبره بزرگان آذربایجان غربی». تیبان. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  160. «گورستان سرداران موکری». راهنمایی ایرانگردی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  161. شورش خالدی، نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، وسط، مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک.
  162. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب فرهنگ مکریان، ۲۹.
  163. شورش خالدی، گردشگری بوکان، جدول٢چپ.
  164. «مسجد حمامیان». سایت جامع گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  165. «مسجدحمامیان». ایران۹۹. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  166. «بدنه مسجد جامع بوکان مرمت شد». میراث آریا، ۱۸مهر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  167. «مسجدجامع بوکان». پرتال بزرگ گردشگری ایران و جهان. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  168. اسماعیل سرخ. «سرنوشت قلا سردار و نگاههای نگران به آن». زریان، ۱۳۹۱/۹/۲۰. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۳/۱ (فارسی). 
  169. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۶.
  170. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۵.
  171. «اطلاعات مدارس در سال تحصیلی». مدیریت آموزش و پرورش شهرستان بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  172. «مدارس و دبیرستانهای بوکان». فرمانداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  173. «٧٠٠ میلیون ریال کتاب از سوی بنیاد علوی به دانش آموزان بوکان اهدا شد». ۲۶دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  174. «ساختمان جدید دانشگاه علمی و کاربردی بوکان به بهره‌برداری رسید». هفته نامه سفید، ۲۲اردبیهشت۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  175. «کمبود هیئت علمی ادامه کار دانشکده پرستاری بوکان را تهدید می‌کند». تسنیم، ۱۸دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  176. «دانشگاه پیام نور بوکان رتبه دوم قبولی در مقطع کارشناسی را دارد». کردپریس، ۱۳۹۰/۲/۲۷. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  177. «افتتاح ساختمان اتاق اصناف و ساختمان اداری آموزشی دانشگاه علمی- کاربردی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۱۱/۱۸. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  178. «معرفی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان». دانشگاه آزاد. بازبینی‌شده در ۸ فروردین ۱۳۹۴ (فارسی). 
  179. افخمی ابراهیم، تاریخ و فرهنگ مکریان، زندگی نامه سردار بوکان.
  180. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۹.
  181. «نگاهی به زندگی و تلاشهای دینی و اصلاًحی عالم فرزانه ملاعبدالله هادی افخم‌زاده». اصلاًح، ۲۹شهریور۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  182. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۴۴.
  183. «تخصیص ۱۰۰ میلیون ریال اعتبار به کتابخانه‌های بوکان». فارس، ۱۳۹۳/۵/۱۱. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  184. «شهرداری بوکان بدهی خود را به کتابخانه‌های عمومی پرداخت کرد». زریان، ۲۳ فروردین ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۴ (فارسی). 
  185. «وجود ۳۰ هزار نسخه کتاب در کتابخانه مرکزی بوکان». فارس، ۱۳۹۲/۱۲/۱۲. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  186. «عضویت ۳ هزار و ۷۰۰ نفر در کتابخانه‌های عمومی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  187. «تعداد اعضای کتابخانه‌های بوکان نسبت به جمعیت پایین است». فارس، ۱۳۹۳/۴/۳. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  188. «وجود ۶۵۰۰۰ جلد کتاب در کتابخانه‌های بوکان». خبرگزاری فارس، ۵/۸/۱۳۹۳. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  189. «هوای بوکان بعد از ۲ روز وقفه دوباره غبارآلود شد». کُردپرس، ۱۳۹۱/۳/۵. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  190. «آلودگی هوا در بوکان به هفت برابر حد مجاز». پرتال تخصصی بهداشت و ایمنی، ۲۵اردبیهشت۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  191. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۱۰۱.
  192. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۹۶.
  193. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۹۸.
  194. «بوکان علی‌رغم پرآب بودن، دچار مشکل تأمین آب است». ایسنا، چهارشنبه۱۱مرداد١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  195. «وعده‌های آبکی، مانع از رسیدن آب به خانه‌های بوکانی‌ها». دانا، ١٣٩٢/٦/٧. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  196. «انتقاد نماینده بوکان از وضعیت آب آشامیدنی و راه‌های این منطقه». ایسنا، چهارشنبه ۲۹ آبان ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  197. «سد شهید کاظمی بوکان سرریز شد». خبرگزاری فارس، ١٣٩١/١/٣٠. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  198. «بحران کم آبی بوکان جدی است». کردپرس، ۱۳۹۱/۸/۲۷ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  199. «آبرسانی به بوکان زیر سایه کمبود اعتبارات/وعده احداث خط انتقال جدید آب». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۱۰/۱۷ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  200. ۲۰۰٫۰ ۲۰۰٫۱ ۲۰۰٫۲ ۲۰۰٫۳ محمدرحیم رهنما، محمد اجراشکوهی، ایوب معروفی. «برنامه ریزی سناریو بهبود بخش مرکزی شهر بوکان». برنامه ریزی و مدیریت شهری، ۴ اردبیهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۹ بهمن ۱۳۹۳ (فارسی). 
  201. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۵.
  202. اصغر ضرابی، جمال محمدی و شورش آهنگری. «تحلیل مدیریت مواد زائد جامد شهری، با تأکید بر بازیافت زباله (مطالعه موردی؛ شهر بوکان)». مجلهٔ جغرافیا و برنامه ریزی محیطی/شماره ۴۸، زمستان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در دهم آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  203. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  204. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  205. شهرداری بوکان، کاروان عمراًن و توسعه، ۳۳.
  206. «رتبه سوم صنعت آذربایجان غربی». اروم آنلاین، ۱دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  207. «شرکت ماشین سازی بوکان». بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  208. «به منظور حل مشکلاًت صاحبان صنایع در بوکان جلسه‌ای با حضور مسئولان استانی تشکیل گردید». فرمانداری بوکان، ۲۱دسامبر۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  209. «یک کارگاه صنعتی در بوکان به بهره‌برداری رسید». ایرنا، ۲۴بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  210. «بوکان به رتبه ۳ صنعت آذربایجان غربی ارتقاء پیدا کرد». تسنیم، ۳۰آذر۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  211. «بوکان». اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۸ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  212. «فاز دوم کارخانه سیمان بوکان افتتاح شد». ایسنا، شنبه۱۸آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  213. «گام‌های بلند آذربایجانغربی در تولید و صادرات سیمان». سیمان ایران. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  214. «کارخانه بزرگ سیمان کاوان بوکان افتتاح شد». خبرگزاری برنا، شنبه۱۸آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  215. «افتتاح کارخانه سیمان سردار بوکان». پایگاه اطلاع رسانی صنایع سیمان ایران، ۱۹بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  216. «واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان به عنوان واحد نمونه کشوری در سال ۱۳۹۳ انتخاب شد». فرمانداری بوکان، ۱۹ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۳۰ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  217. «کارخانه قند بوکان هنوز کلنگ زنی نشده است». عرش نیوز، ۲ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  218. حسن عبدی. «شناسایی اولویت‌های اقتصادی بوکان». آژانس خبری زریان، ۱۳۹۲/۵/۱۱. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  219. «سهم بوکان از صنعت آذربایجان غربی ۶٫۷ درصد است». باشگاه خبرنگاران جوان، ۱۷دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  220. «استخراج سنگ‌های معدنی از ۱۹ معدن در بوکان». فارس. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  221. «نساجی خاتم‌الانبیا بوکان به دلیل قطع آب، برق و تلفن تعطیل شد». شبکه اینترنتی آفتاب، ۲۵اردیبهشت۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  222. «جلسه شورای ترافیک بوکان». صداوسیمای مرکز آذربایجان غربی، دوشنبه پنجم آبان ١٣٩٣. بازبینی‌شده در ششم آبان ۱۳۹۳. 
  223. شهرداری بوکان، کاروان عمراًن و توسعه، ٩.
  224. «مسافت مسیر جاده‌ای بوکان به ارومیه و فاصله و مسیر جاده بوکان به مراکز استانها». بهراه، ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۹ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  225. «بهره‌برداری ترمینال مسافربری بوکان». معاونت عمراًنی استانداری آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۳دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  226. «پایانه بین شهری بوکان افتتاح شد». کُردپرس، ۱۳۹۰/۶/۳۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی ۱۳۹۳ (فارسی). 
  227. «ساخت جایگاه C.N.G در محوطه ترمینال شهر بوکان». زریان، ۱۳۹۱/۴/۳۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  228. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمراًن و توسعه، ۹۷-بند۱.
  229. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۳.
  230. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمراًن و توسعه، ۹۷-بند۲.
  231. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمراًن و توسعه، ۹۷-بند۹.
  232. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمراًن و توسعه، ۹۷-بند۱۰.
  233. «تعداد تاکسی‌ها و سهم آنها در جابجایی مسافران در شهر بوکان». سازمان تاکسرانی بوکان. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  234. «مطالعه و اجرای خط راه آهن از مراغه به غرب کشور از طریق بوکان». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  235. «وزارت راه مکلف به تسریع در تکمیل راه آهن ارومیه-مراغه شد». پایگاه‌اطلاع رسانی دولت، ۱۳۸۹/۵/۳۱. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  236. شهرداری بوکان، عمراًن وتوسعه شهری، ۱۰.
  237. تیم فوتبال نوروز بوکان قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی شد «تیم نوروز بوکان قهرمان لیگ برتر فوتبال آذربایجان غربی شد». اصلاًح وب. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  238. «یادی از پیشکسوتان فوتبال بوکان به زبان تصویر». زریان، ۱۳۹۲/۹/۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  239. شورش خالدی، گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ١ کوه‌نوردی.
  240. «پایان سومین دوره جام چی چست». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۱۴بهمن۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۹بهمن۱۳۹۲. 
  241. «آغاز نخستین دوره جام بوکان». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۳۰آبان۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  242. غفورشیخی، جامعه ورزشی بوکان، شماره ۹۸، ۳.
  243. «پیشرفت ۹۸ درصدی ورزشگاه ۵ هزار نفری بوکان». خبرگزاری فارس، ۱۷ بهمن ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۳(فارسی). 
  244. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٢.
  245. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٣.
  246. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨١.
  247. «بررسی نقش بیمارستان شهید قلی پور بوکان در رفع نیازهای منطقه». مگ ایران. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  248. «بیمارستان بوکان سال ٩٢ بهره‌برداری می‌شود». بازبینی‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  249. «تنها بیمارستان بوکان از امکانات کافی برخوردار نیست». زنان نیوز، ١٣٩٢/١٠/٣٠. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  250. «نخستین روزنامه کردی ۱۱۷ ساله شد». ایرنا، ۵ اردبیهشت ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ اردبیهشت ۱۳۹۴ (فارسی). 
  251. «حسن قزلجی، خانواده قزلجی، نشریات کردی». راه‌توده. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (کردی). 
  252. «خبرنگار ایرنا در بوکان، خبرنگار برتر حوزه سلامت معرفی شد». ایرنا، ۱۶ اردبیهشت ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ اردبیشهت ۱۳۹۴ (فارسی). 
  253. «معرفی غذاهای سنتی کُردی». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  254. «سوغات بوکان». اطلاع رسانی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  255. «صنایع دستی بوکان». فرمانداری بوکان، معرفی شهرستان، صنایع دستی. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  256. ایرنا. «سالانه ۵۲ هزار مترمربع فرش و تابلو فرش در بوکان تولید می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  257. «فرش دست بافت۱۲۰ متری سفارشی کشور عمان، در بوکان برش زده شد». خبرگزاری موج، ۱۱بهمن۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  258. «تالار مجلس فرانسه با فرش هنرمندان بوکانی تزیین می‌شود». میراث آریا، ۱۴اردبیهشت۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  259. «۴۲ هزار متر مربع فرش سالانه در بوکان تولید می‌شود». ایرنا، ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 

منابع

فارسی

کردی

  • علی یار، ناصر. ڕه‌خنه له کتیبی بۆکان له‌سدهٔ بیستم دا). چاپ اول. تهران، ۱۳۹۲. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۴۹۳۸۸۵. 
  • محمدیان، رحمان. بۆکان له‌سدهٔ بیستم دا. چاپ اول. تهران: کوله‌پشتی، تابستان ۱۳۸۹. شابک ‎۹۷۸۶۰۰۵۸۱۶۰۹۹. 

English

برای مطالعه بیشتر

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد بوکان اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikibooks در میان کتاب‌ها از ویکی‌کتاب
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر
Search Wikispecies در میان گونه‌ها از ویکی‌گونه
Search Wikivoyage در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر

مراکز شهری