عملیات رمضان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
عملیات رمضان
بخشی از جنگ ایران و عراق
Operation Ramadan, Map.jpg
تاریخ۲۲ تیر ۱۳۶۱
تا
۷ مرداد ۱۳۶۱[۱]
مکانشمال‌شرقی بصره، جنوب عراق
نتیجه شکست ایران در دستیابی به اهداف
تغییرات
قلمرو
تسخیر ۵۰ کیلومتر مربع از خاک عراق توسط ایرانی[۱]
طرفین درگیر
 عراق  ایران
فرماندهان و رهبران

عراق صدام حسین

عراق ماهر عبدالرشید

ایران محسن رضایی

ایران علی صیاد شیرازی
قوا
۸۰٫۰۰۰ تا ۱۰۰٫۰۰۰ نفر
۷۰۰+ تانک[۱][۲]
۹۰٫۰۰۰ تا ۱۲۰٫۰۰۰ نفر
۲۰۰ تانک و ۳۰۰ قبضه توپخانه[۳][۱]
تلفات
۴۵۰ تانک، ۱۵۰ نفربر، ۱۴ هواگرد و ۲ هلیکوپتر[۴]
۷٫۵۰۰ نفر کشته و زخمی
۱٫۳۵۰ نفر اسیر
۲۰٫۰۰۰ کشته و زخمی
۲۵۰ تانک[۱]

عملیات رمضان عملیات تهاجمی گسترده نیروهای مسلح ایران در خلال جنگ ایران و عراق بود،[۵] که به مدت ۱۷ روز، در تابستان ۱۳۶۱ در جنوب عراق، شمال‌شرقی شهر بصره و در منطقه شلمچه انجام شد.[۶] این عملیات در ۵ مرحله، به‌طور مشترک توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فرماندهی محسن رضایی و نیروی زمینی ارتش به فرماندهی علی صیاد شیرازی طراحی و اجرا گردید.[۷] عملیات رمضان ۴۵ روز پس از آزادسازی خرمشهر انجام گرفت[۸] و در این عملیات نیروهای ایرانی برای نخستین بار اقدام به ورود به خاک عراق نمودند.[۹] عملیات رمضان بعنوان یکی از بزرگترین نبردهای زرهی، پس از جنگ جهانی دوم محسوب می‌شود.[۱۰] در این عملیات از نیروهای ایرانی بیش از ۲۰ هزار نفر کشته یا زخمی شدند و در طرف مقابل، تلفات نیروهای عراقی کمتر از ۸ هزار نفر اعلام شد.[۱۱] عملیات رمضان در پایان با شکست نیروهای ایرانی همراه بود.[۱۲]

پیشینه[ویرایش]

بعد از آزادسازی خرمشهر نظرات متفاوتی در مورد مدیریت ادامه جنگ در میان سیاستمداران و فرمانده‌های ایرانی مطرح شد. هم‌زمان با آزادسازی خرمشهر، اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرد، در این زمان عراق با بهانه قرار دادن اشغال لبنان از سوی اسرائیل، به دنبال صلح با ایران بود.[نیازمند منبع] بخش‌هایی از خاک ایران همچنان در اشغال عراق بود و ضمانتی برای تخلیه نیروهای عراقی و بازگشت به مرز، وجود نداشت. ضمن اینکه عراق موضع برتری خود را از دست داده بود و بهترین فرصت برای تعیین تکلیف سرنوشت جنگ بود.[نیازمند منبع] با توجه به تهاجم یکطرفه عراق و بی‌توجهی به قطعنامه الجزایر، تحمیل میلیاردها دلار خسارت مادی، کشته شدن ده‌ها هزار نفر از شهروندان و نیروهای نظامی ایران، عدم وجود قطعنامه‌ای قابل اتکا از سوی شورای امنیت، برآیند تحلیل‌ها در ایران، بر این محور قرار گرفت که فرصت دادن به عراق، نتیجه‌ای جز سازماندهی و تجهیز مجدد ارتش عراق برای ادامه جنگ یا تهاجم دوباره نخواهد داشت.[نیازمند منبع]

در نهایت تصمیم بر این اصل استوار شد که با اقدام به پیشروی در خاک عراق و تصرف بصره، ضمانتی برای پایان جنگ و قطعنامه شورای امنیت و تعیین غرامت ناشی از تهاجم عراق، بدست آید؛ ولی از دست دادن زمان و فاصله افتادن بین عملیات بیت‌المقدس و رمضان، به عراق فرصت لازم برای ایجاد موانعی بر سر راه نیروهای ایرانی و سازماندهی نسبی ارتش را داد.[نیازمند منبع] در این فاصله عراق حجم انبوهی از ادوات و یگان‌های زرهی خود را در اطراف بصره مستقر کرد و موانع کلاسیک و مهندسی شده فراوانی به کمک مستشاران خارجی بر سر راه نیروهای ایرانی ایجاد نمود.[نیازمند منبع] وقوع انقلاب در ایران، مشغول بودن بخشی از نیروهای ایرانی در درگیری با گروهک‌های مخالف جمهوری اسلامی، عدم انسجام نیروهای رزمی، اعمال تحریم‌های اقتصادی و نظامی ایران، بعلت عملکرد تهاجمی نیروهای انقلابی، ناسازگاری رهبر انقلاب اسلامی و مسئولان ارشد سیاسی ایران در روابط خارجی، بررسی‌های کارشناسان در عراق را به این برآیند رسانده بود که دستیابی به پیروزی، در آینده‌ای نزدیک، برای ایرانی‌ها دور از دسترس است.[نیازمند منبع]

آماده‌سازی[ویرایش]

در تابستان ۱۳۶۱ عراق از کمبود نیروهای نظامی رنج می‌برد و سازماندهی نیروی زمینی ارتش عراق با متحمل شدن شکست در عملیات‌های فتح‌المبین و بیت‌المقدس، با مشکلاتی مواجه شده بود.[نیازمند منبع] صدام حسین در سال‌های پیش، با القا این نظریه که ایران برنامه‌ای برای اشغال گسترده عراق دارد، نیروهای خود را از نظر ذهنی برای مقابله با این اشغال آماده کرده بود.[نیازمند منبع] عراقی‌ها نیروهای گسترده‌ای را در کنار مرز ایران، در طول مناطق درگیری، مستقر نموده بودند. در اطراف بصره نقشه‌های دقیقی برای ایجاد سنگر کشیده و همچنین میادین مینی را در این منطقه بر پا کرده بودند.[۱۳] یکی از اهداف اصلی ایرانی‌ها در این عملیات از بین بردن ارتش سوم عراق که در غرب اروند رود استقرار داشت. با توجه به تعداد تانک‌های این لشکر، ایرانی‌ها دسته‌های ویژه آرپی‌جی‌زن را برای از بین بردن لشکر ۳ زرهی عراق، آموزش داده بودند.

موقعیت منطقه[ویرایش]

منطقه اجرای عملیات رمضان، در زمینی مثلث شکل، به وسعت ۱٫۶۰۰ کیلومتر مربع محصور بود، که از شمال به مناطق کوشک و طلائیه و حاشیه جنوبی هورالهویزه به طول ۵۰ کیلومتر، از غرب به شط‌العرب به طول ۸۰ کیلومتر و از شرق به خط مرزی شمالی-جنوبی؛ از کوشک تا شلمچه به طول ۶۰ کیلومتر، منتهی می‌شد. عراق تا قبل از فتح خرمشهر، در منطقه شرق بصره، مواضع مستحمکی نداشت، اما در فرصت یک ماه و نیمه‌ای که به دست آورد، تغییرات مهمی در این منطقه ایجاد کرد. همچنین، ارتش عراق کانالی به طول ۳۰ کیلومتر و عرض یک کیلومتر را که مختص پرورش ماهی بود، با پمپاژ حجم زیادی آب و احداث کمین‌ها و سنگرهای تیربار، به عنوان موانعی بازدارنده در مقابل نیروهای مسلح ایران، به سمت بصره آماده کرد. در قسمت جنوبی شلمچه نیز، اقدام به پمپاژ آب نمود تا مانع از عبور نیروهای ایرانی از این محور شود.[۱۴]

استعداد نیروهای عراقی[ویرایش]

سپاه سوم ارتش عراق با لشکرهای تابعه، مسئولیت پدافند از منطقه‌ای که قرار بود عملیات رمضان در آن انجام شود را به عهده داشت. لشکرهای تابعه سپاه سوم عراق و تیپ‌های زیرمجموعه آن در عملیات رمضان:

  • لشکر ۶ زرهی: تیپ ۲۵ مکانیزه، تیپ‌های ۱۶ و ۳۰ زرهی.
  • لشکر ۵ مکانیزه: تیپ‌های ۱۵ و ۲۰ مکانیزه، تیپ‌های ۲۶ و ۵۵ زرهی.
  • لشکر ۹ زرهی: تیپ‌های ۳۵ و ۴۳ زرهی، تیپ ۱۴ مکانیزه.
  • لشکر ۳ زرهی: تیپ‌های ۶ و ۱۲ زرهی، تیپ ۸ مکانیزه.
  • لشکر ۱۱ پیاده: تیپ‌های ۴۷، ۴۸ و ۴۹ پیاده.
  • لشکر ۱۵ پیاده.

در مراحل اول، دوم و سوم عملیات رمضان، لشکر ۳ زرهی، لشکر ۹ زرهی و تیپ ۱۰ زرهی، متحمل خساراتی شدند و جهت بازسازی و بازرسی، از منطقه عملیات خارج و یگان‌های دیگری از منطقه غرب، جایگزین آنها گردید. لشکرهایی که از منطقه غرب، به منطقه جنوب اعزام شدند:

  • لشکر ۱۲ زرهی: تیپ‌های ۳۷ و ۵۰ زرهی، تیپ ۴۶ مکانیزه.
  • لشکر ۸ پیاده: تیپ‌های ۲۲، ۲۳ و ۲۸ پیاده.
  • لشکر ۴ پیاده: تیپ‌های ۵، ۱۸ و ۲۹ پیاده.
  • لشکر ۲ پیاده کوهستانی: تیپ‌های ۲ و ۴ پیاده.
  • لشکر ۱۰ زرهی: تیپ‌های ۱۷ و ۴۲ زرهی.[۱۵]

استعداد نیروهای ایرانی[ویرایش]

قرارگاه مرکزی کربلا با ۴ قرارگاه فرعی، هدایت عملیات رمضان را برعهده داشت و هر قرارگاه فرعی توسط ۲ فرمانده، بصورت مشترک از سپاه پاسداران و نیروی زمینی ارتش، هدایت می‌شد و تیپ‌های سپاه پاسداران و لشکرهای ارتش، ذیل این ۴ قرارگاه، سازماندهی شده بودند. همچنین لشکر ۳۰ زرهی سپاه و ۹ گردان از توپخانه ارتش نیز وظیفه پشتیبانی از این قرارگاه‌ها را برعهده داشتند:

نبرد[ویرایش]

عملیات رمضان در ۵ مرحله طراحی و اجرا گردید.[۱۷] این عملیات در زمینی به وسعت حدود ۱٫۵۰۰ کیلومتر مربع، با هدف تصرف شهر بصره انجام شد، ولی در نهایت اهداف از پیش تعیین شده آن، محقق نگردید. در این نبرد ۳ موج جداگانه از سپاهیان داوطلب، در زمینی مسطح، به سوی بصره حرکت کردند. در مرحله سوم این عملیات بیش از ۵۰۰ دستگاه تانک و ۲۰۰ دستگاه نفربر از تیپ ۱۰ زرهی ارتش عراق، منهدم شد و در مجموع ۸٫۷۱۵ نفر از نیروهای ارتش عراق کشته، زخمی یا توسط نیروهای ایرانی اسیر شدند. این عملیات از این نظر دارای اهمیت است، که نیروهای ایرانی برای اولین بار از آغاز جنگ، به صورت گسترده وارد خاک عراق شدند.[۱۸]

مرحله اول[ویرایش]

مرحله نخست عملیات رمضان، در تاریخ ۲۲ تیر ۱۳۶۱ با نیرویی متشکل از ۵ تیپ از قرارگاه فتح، ۲ تیپ از قرارگاه فجر و یک تیپ از قرارگاه قدس آغاز شد. در ساعت اولیه، قرارگاه فتح موفق شد به هدف‌های از پیش تعیین شده، تا منطقه بالای کانال پرورش ماهی، دست یابد، اما صبح روز بعد به دلیل متوقف شدن قرارگاه‌های فجر و قدس در خطوط اولیه نبرد و نیز دور خوردن تعدادی از یگان‌های زیرمجموعه قرارگاه فتح در پی اجرای پاتک توسط ارتش عراق، فرماندهی قرارگاه مرکزی کربلا، به کلیه نیروهای عمل‌کننده، دستور عقب‌نشینی داد.[۱۹]

مرحله دوم[ویرایش]

این مرحله از عملیات در ساعت تاریخ ۲۶ دی ۱۳۶۱ آغاز شد. در این مرحله ۲ تیپ از قرارگاه فتح و ۲ تیپ از قرارگاه نصر در عملیات شرکت داشتند. قرارگاه فتح که در محور پایین عمل می‌کرد، موفق شد به منطقه حاشیه کانال، که محل احداث پل‌های روی کانال پرورش ماهی بود، برسد. در این میان، قرارگاه نصر در انجام مأموریت خود ناکام ماند و در نهایت قرارگاه کربلا جهت پیشگیری از تلفات بیشتر، فرمان عقب‌نشینی تمامی نیروها را صادر کرد.[۲۰]

مرحله سوم[ویرایش]

این مرحله که تنها برای انهدام نیروهای عراقی طراحی شده بود، با ۵ تیپ از قرارگاه فتح در تاریخ ۲۶ دی ماه ۱۳۶۱ آغاز شد و به دلیل عدم تأمین مناسب خاکریزهای شرقی و غربی، در ساعت ۳ بامداد روز بعد، با عقب‌نشینی نیروها، بپایان رسید.[۲۱]

مرحله چهارم[ویرایش]

این مرحله در تاریخ ۲ مرداد ۱۳۶۱ با استعداد ۲ تیپ از قرارگاه نصر، با هدف باز کردن یک معبر جهت رسیدن نیروهای عمل‌کننده به بصره آغاز شد، که به دلیل ضعف در نفوذ نیروها از محور شلمچه، فرمان عقب‌نشینی صادر گردید.[۲۲]

مرحله پنجم[ویرایش]

آخرین مرحله از عملیات رمضان در تاریخ ۶ مرداد ۱۳۶۱ با استعداد ۴ تیپ از قرارگاه فتح، جهت تصرف ۳ موضع مثلث‌شکل اول و احداث خاک‌ریز شرقی-غربی از خط دژ مرزی تا مثلث سوم، آغاز شد. در ابتدای عملیات، نیروی ایرانی برای اعلام مکان خود استناد رسمی نداشتند و دلیل آن اتصال خاک‌ریز احداثی به بالای مثلث چهارم، به جای مثلث سوم بود، که این اشتباه، به عدم الحاق تیپ‌های عمل‌کننده در مرحله پنجم منجر گردید و نیروهای عراقی با رخنه از مثلث سوم، از پشت، جناحین و مقابل به نیروهای ایرانی نفوذ کردند و تلفات زیادی را به ایرانی‌ها وارد کردند.[۲۳] به همین دلیل جهت جلوگیری از تلفات بیشتر، فرمان عقب‌نشینی در ساعت ۳ بامداد ۸ مرداد ۱۳۶۱ از سوی قرارگاه مرکزی کربلا صادر شد و عملیات رمضان بپایان رسید.[۲۴]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ Connell, Michael (July 2013). Iranian Operational Decision Making - Case Studies from the Iran-Iraq War (PDF). CNA Strategic Studies. Retrieved 10 February 2017.
  2. Kenneth, Pollack. "Arabs at War: Military Effectiveness, 1948-1991". September 1, 2004. Pages 204-205.
  3. Kenneth, Pollack. "Arabs at War: Military Effectiveness, 1948-1991". September 1, 2004. Page 204.
  4. "Operation Ramadan". ارتش جمهوری اسلامی ایران. Retrieved 10 February 2017.
  5. «عملیات رمضان». خبرگزاری دفاع مقدس. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اوت ۲۰۱۹.
  6. «عملیات رمضان: ورود به خاک عراق». وبگاه آوینی.
  7. «تحلیلی بر عملیات «رمضان» در گفت‌وگو با محسن رخصت‌طلب؛». خبرگزاری مشرق. ۲۴ تیر ۱۳۹۷.
  8. «شرح عملیات رمضان». ارتش جمهوری اسلامی ایران.
  9. «نخستین عملیات برون‌مرزی ایران در جنگ». روزنامه اطلاعات. ۲۴ آبان ۱۳۹۷.
  10. «بزرگ‌ترین عملیات‌ زرهی نظامی نیروی زمینی پس از جنگ جهانی دوم». خبرگزاری دفاع مقدس. ۲۱ تیر ۱۳۹۸.
  11. «سالروز اجرای عملیات رمضان و اتخاذ تصمیم «تعقیب متجاوز»». ایسنا. ۲۳ تیر ۱۳۹۸.
  12. «شکست در عملیات رمضان به روایت شهید صیاد شیرازی». وب‌گاه خط‌شکن‌ها. ۲۸ تیر ۱۳۹۶.
  13. گل علی بابایی (۱۳۹۰)، «چهارم»، ضربت متقابل، سوره مهر، ص. ۱۰۲، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۰۶-۶۲۷-۵
  14. «عملیات رمضان». خبرگزاری فاتحان.
  15. «فراز و فرود عملیات رمضان؛ تهران به تهدیدهای خود عمل کرد». خبرگزاری تسنیم. ۲۶ تیر ۱۳۹۸.
  16. «چرا عملیات رمضان ناکام ماند؟». خبرگزاری سرپوش. ۲۳ تیر ۱۳۹۷.
  17. نصرت‌الله معین وزیری. «نگرشی علمی و آکادمیک به نحوه کاربرد اصل مانور در عملیات رمضان». فصلنامه علوم و فنون نظامی.
  18. ناگفته‌های جنگ؛ خاطرات سپهبد شهید علی صیاد شیرازی نویسنده: احمد دهقان، انتشارات سوره مهر، صفحهٔ ۳۴۷
  19. «شکست در روز اول «عملیات رمضان»». خبرگزاری فارس.
  20. «بررسی و ارزیابی عملیات رمضان». خبرآنلاین. ۵ شهریور ۱۳۹۰.
  21. «روایتی از تلفات دشمن در مرحله سوم عملیات رمضان». خبرگزاری مشرق. ۱۳ تیر ۱۳۹۴.
  22. «نگاهی به موفقیت‌های سومین مرحله از عملیات رمضان». خبرگزاری قرآن. ۳۰ تير ۱۳۹۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  23. «بررسی«ضربت متقابل»و نبرد رمضان/چرا جنگ پس از فتح خرمشهر تمام نشد؟». خبرگزاری مهر. ۲۳ شهریور ۱۳۹۸.
  24. «بازخوانی یک عملیات در سالروز وقوع». خبرگزاری مهر. ۲۳ تیر ۱۳۹۸.