عملیات مرصاد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد


(مجاهدین خلق:فروغ جاویدان)
(جمهوری اسلامی:عملیات مرصاد)
Mersad.jpg
تجهیزات نظامی مجاهدین نابود شده در سال ۱۳۶۷
زمان ۴–۸ مرداد ۱۳۶۷ (۴ روز)
مکان مرزهای غربی ایران
نتیجه پایان جنگ ایران و عراق
علت جنگ سازمان ملل متحد، برای پایان یافتن جنگ و ایجاد آتش‌بس، به هر دو طرف درگیر فشار می‌آورد. ازاین‌رو صدام حسین برای اینکه از فرصت پیش آمده در پایان جنگ و قبل از آتش‌بس استفاده کند، تصمیم می‌گیرد با کمک سازمان مجاهدین خلق حمله مجددی را به خاک ایران طرح‌ریزی و اجرا کند.
تغییرات سرزمینی مناطق کوچکی در اطراف اروندرود و اطراف مرز تا سال ۱۳۶۹ و قبل از حملۀ عراق به کویت و قبول عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر توسط عراق در اشغال نیروهای عراقی بود. در نهایت صدام به هیچ‌کدام از اهدافش نرسید و هیچگونه تفاوتی در قلمرو و مرزهای دو کشور نسبت به قبل از آغاز جنگ ایجاد نگردید.
جنگندگان
مجاهدین خلق ایران
 عراق
ایرانارتش جمهوری اسلامی ایران
ایرانسپاه پاسداران انقلاب اسلامی
سپاه بدر[۱]

بسیج مردمی جمهوری اسلامی ایران

فرماندهان
مسعود رجوی
مریم رجوی
عراق صدام حسین
ایرانسید علی خامنه‌ای
ایرانعلی صیاد شیرازی
ایرانناصر شعبانی[۲]
ایراننورعلی شوشتری
سید محمدباقر صدر
سید محمدباقر حکیم
نیروها
۵٬۰۰۰ نفر ۱۰۰۰ نفر
تلفات
۲۰۰۰ نفر کشته[۳]
۱۴۰۰ نفر اعدام‌شده
۴۰۰ نفر کشته
۱۰۸ نفر کشته از سپاه بدر[۱]

عملیات مرصاد یا عملیات فروغ جاویدان (جمهوری اسلامی ایران به این عملیات مرصاد و مجاهدین خلق به آن فروغ جاویدان می‌گویند) نام نبردی است که توسط سازمان مجاهدین خلق طرح‌ریزی شد و میان جمهوری اسلامی ایران و سازمان مجاهدین خلق پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران و پایان جنگ ایران و عراق، در سال ۱۳۶۷ درگرفت. فرماندهی نیروهای ایرانی در این عملیات بر عهده علی صیاد شیرازی و فرماندهی مجاهدین خلق در این ماجرا مسعود رجوی بود. پس از چند روز درگیری در نهایت نیروهای ارتش جمهوری اسلامی ایران بر سازمان مجاهدین خلق پیروز شدند. تعداد زیادی در این نبرد کشته شدند.

پیش‌زمینه[ویرایش]

در تیر ماه ۶۷ صدام حسین طی یک سخنرانی تلویزیونی اعلام کرد: «... بعد از مدتی خواهید دید که چگونه مجاهدین خلق به اعماق خاک خودشان نفوذ خواهند کرد و همین‌طور پیوستن مردم ایران به صفوف آن‌ها را خواهید دید.»[۴] به این ترتیب شش روز پس از قبول قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت توسط ایران، نیروهای عراقی توافقات این قطعنامه را زیر پا گذاشته، دوباره در جنوب و حوالی خرمشهر حمله کردند تا راه نفوذ برای ارتش مجاهدین خلق باز شود و حتی توانستند تا آستانهٔ تصرف آن پیش روند. به این ترتیب نیروهای دفاعی ایران در جبهه‌های جنوبی مستقر شدند. در این زمان سازمان مجاهدین عملیاتی با نام فروغ جاویدان را از مرزهای غرب ایران آغاز کرد.

مسعود رجوی در شب آغاز عملیات گفت: «بر اساس تقسیمات انجام شده، ۴۸ ساعته به تهران خواهیم رسید… کاری که ما می‌خواهیم انجام دهیم در حد توان و اشل یک ابرقدرت است؛ چون فقط یک ابرقدرت می‌تواند کشوری را ظرف این مدت تسخیر کند… از پایگاه نوژه هم ترسی نداشته باشید؛ هر سه ساعت به سه ساعت دستور می‌دهم هواپیماهای عراقی بیایند و آنجا را بمباران کنند. پایگاه هوایی تبریز را هم با هواپیما هر سه ساعت به سه ساعت مورد هدف قرار خواهیم داد… گذشته از آن، ضدهوایی و موشک سام ۷ هم که داریم… هوانیروز عراق تا سرپل ذهاب به‌همراه ستون‌ها خواهد بود. از نظر هوایی ناراحت نباشید چون هواپیماهای عراقی پشتیبان ما هستند و تمام ماشین‌ها به صورت ستون حرکت می‌کنند.»[۵][۶]

مرصاد (فروغ جاویدان)[ویرایش]

در روز حمله و آغاز عملیات نیروهای نظامی وابسته به سازمان مجاهدین خلق که با نام ارتش آزادیبخش نامگذاری شده بودند، فاصلهٔ مرز قصر شیرین تا منطقه تنگه چهارزبر در ۳۴ کیلومتری غرب کرمانشاه را با سرعت خیلی زیاد طی کردند. به دلیل هجوم ایذایی هم‌زمان ارتش عراق به جبهه جنوب بخش عمده‌ای از توان نظامی ایران در جبهه‌های جنوب غربی مشغول دفع تهاجم عراق بودند. به همین دلیل در برابر حرکت ستون‌های مجاهدین مقاومت کلاسیکی وجود نداشت و با پشتیبانی نیروهای عراقی، مجاهدین با سرعت زیاد در این جبهه پیشروی کردند. غیر از مقاومت محدودی که توسط ساکنان کرد منطقه وجود داشت، نیروهای مجاهدین بدون مانعی جدی تا عمق ۱۴۵ کیلومتری خاک ایران پیش رفتند. مجاهدین پیش‌بینی نموده بودند با اشغال منطقه مردم به حمایت از آن‌ها خواهند پرداخت ولی بر خلاف انتظار، کردهای منطقه به مقاومت پرداختند که همین مقاومت محدود محلی سرعت پیشرفت ستون نظامی مجاهدین را محدود نمود. آن‌ها توانستند شهرهای قصر شیرین، سرپل ذهاب، کرند غرب و اسلام‌آباد غرب را اشغال و تخریب کرده و به سرعت از طریق جاده به سمت کرمانشاه پیش‌روی کنند.

بمباران شیمیایی[ویرایش]

چهار روز قبل از عملیات فروغ جاویدان از سوی سازمان مجاهدین خلق، ارتش عراق نیز در روز ۳۱ تیر ماه ۱۳۶۷ چندین روستای ایران در غرب استان کرمانشاه شامل روستاهای زرده، روستاهای نساردیره، نساردیره سفلی و شاه مار دیره از توابع شهرستان گیلانغرب، شیخ صله از توابع شهرستان ثلاث باباجانی، دودان از توابع شهرستان پاوه و روستای باباجانی از توابع شهرستان دالاهو را با بمب‌های گاز خردل و گاز اعصاب بمباران کرد. این بمباران‌ها به مرگ صدها غیرنظامی و مجروحیت چندین هزار نفر از افراد غیرنظامی انجامید. دام‌ها و زمین‌های کشاورزی که محل معیشت مردم بود، نابود شده و تا مدت‌ها آلوده شد. بسیاری از مجروحان این روستا به دلیل آثار بمب‌های شیمیایی به بیماری‌های اعصاب، سرطان و… مبتلا شده و کودکانی با انواعی از مشکلات و بیماری‌های مادرزادی در این روستاها به دنیا آمدند. پند روز پس از این بمباران عملیات فروغ جاویدان اتفاق افتاد و جادۀ مواصلاتی مناطق غرب استان به مرکز استان کرمانشاه مسدود شد. به همین دلیل امکان اعزام مجروحان به بیمارستان بسیار محدود شد. برخی منابع این امر را در بالا رفتن تلفات حملات شیمیایی مؤثر می‌دانند؛ این در حالی است که درگیری میان سازمان مجاهدین خلق با نیروهای ایران پس از ۴ روز خاتمه یافت،‌اما بسیاری از مجروحان شیمیایی این حملات تا سال‌ها شناسایی نشده و به دلیل نداشتن سابقۀ پزشکی تحت خدمات درمانی قرار نگرفتند.[۷][۸][۹]

عملیات مرصاد[ویرایش]

تصویری از چند فرد کشته‌شده وابسته به سازمان مجاهدین خلق طی عملیاتی که سازمان مجاهدین از آن با عنوان «فروغ جاویدان» و جمهوری اسلامی ایران از آن با عنوان «مرصاد» یاد می‌کند.

عملیات مرصاد، پاتک نیروهای نظامی ایران در پاسخ به عملیات فروغ جاویدان است که سرانجام در پنجم مرداد ماه ۱۳۶۷، با رمز «یا علی» و در منطقه اسلام‌آباد غرب و کرند غرب در استان کرمانشاه، آغاز شد. نیروهای نظامی ایران ابتدا مسیر ستون‌های زرهی مجاهدین خلق را سد کردند. سپس نیروها را پشت سر مجاهدین هلی برن کردند. آنگاه بالگردهای هوانیروز ارتش با سلاح‌های ضد تانک به ستون زرهی مجاهدین یورش بردند و هواپیماهای اف-۵ پایگاه ۴ شکاری نیروی هوایی پایگاه دزفول به فرماندهی حمید نجفی و علیرضا آیینی هم ستون زرهی مجاهدین را بمباران کردند. در انتها نیروهای زمینی سپاه به باقی‌مانده نیروهای مجاهدین حمله کردند.

برخی کارشناسان جنگ و فرماندهان نظامی در ایران، ترور علی صیاد شیرازی فرمانده سابق نیروی زمینی ارتش را به دلیل تدابیر وی در عملیات مرصاد و شکست سنگین مجاهدین خلق در این عملیات تفسیر می‌کنند.[۱۰]

جزئیات عملیات[ویرایش]

وقتی که ستون‌کشی مجاهدین خلق با سرعت زیاد به پیش می‌رفت به طوری که آن‌ها در جادۀ آسفالته با خودروهای چرخ‌دار از مرز قصرشیرین به طرف کرمانشاه، همدان، قزوین، کرج و نهایتاً تهران در حرکت بودند. بعد از اسلام‌آباد غرب در منطقه ای در ۳۵ کیلومتری کرمانشاه که به دلیل جغرافیای خاص یک رشته‌کوه ایجاد یک تنگه بر جاده و دشت کرده‌بود، تنگه چهارزبر، یک نیروی معدود از سپاه و بسیج ایران، گردان قمربنی هاشم از تیپ ۱۲ قائم سمنان، به‌طور اتفاقی حضور داشت که بعد از اطلاع در نیمه‌شب با احداث تعدادی خاکریز بر روی جاده در انتظار ستون مجاهدین راه را سد کردند و تا طلوع خورشید مقاومت سختی انجام دادند که ستون مجاهدین متوقف شده زمین‌گیر شد.

  • با طلوع خورشید در روز اول هدف ضمن سد کردن هجوم ستون مجاهدین خلق، بستن مسیر پشت سر آنها نیز بود. در این روز بالگردهای پایگاه کرمانشاه هوانیروز ارتش اقدام به انهدام مؤثر خودروهای ستون کرده و برای مدافعان خاکریز در تنگه، نیروهای کمکی فرستاده شد؛ همچنین نیروهای ایرانی پشت سر ستون در بین کرند و سرپل ذهاب هلی برن شدند. آنروز نیروی هوایی ارتش وارد عمل نشد زیرا در آن زمان پایگاه هوایی نوژه همدان توسط عراق بمباران شده بود و انجام عملیات پاکسازی باند فرود قدری فرصت را از آن‌ها گرفت، به همین دلیل نیروی هوایی با یک روز تأخیر وارد عملیات شد.
  • در روز دوم حمله زمینی تیپ‌هایی از نیروهای سپاه و بسیج از جناح جنوبی دشت صورت گرفت که با پشتیبانی نیروی هوایی ایران همراه شد و نیروهای مجاهدین در دشت بین تنگه چهارزبر تا گردنه حسن‌آباد محاصره شده و مورد حمله بسیار مؤثر نیروهای ایرانی قرار گرفتند.
  • در روز سوم ستون و یگان‌های باقیمانده مجاهدین خلق به کلی منهدم شدند و فراری‌ها و باقیمانده مجاهدین در شهرهای پشت سر ستون مانند اسلام‌آباد غرب، کرند، سرپل ذهاب و روستاها نیز به‌طور کامل پاکسازی شدند.
  • فرماندهی این عملیات بر عهده سرتیپ علی صیاد شیرازی بود. وی در سال ۱۳۷۸ توسط سازمان مجاهدین خلق ایران ترور شد.[۱۱][۱۲]
  • واژه عربی «مرصاد» به معنی کمین است. به خاطر کمین برنامه‌ریزی شده‌ای است که ارتش جمهوری اسلامی ایران انجام داده بود این نام برای این عملیات در نظر گرفته شد.
  • هاشمی رفسنجانی در این مورد گفت «جنگ و صحنه به گونه‌ای درست شده بود که اینها توی کیسه آمدند و ما در کیسه را بستیم. تدارک منافقین خیلی وسیع بود و ضربه وارده بر آن‌ها خیلی عمیق است. ۱۲۰ تانک زرهی دجله، ۶۰ نفربر و ۶۰۰ خودرو دیگر، حدود ۵۰۰۰ پیکارجو و همین تعداد پشتیبانی و تدارکاتچی و طرح رسیدن به تهران، خیلی احمقانه و ساده‌لوحانه و هفتاد درصد انهدام»[۶]

در عملیات مرصاد بیش از ۴ هزار و ۸۰۰ نفر از نیروهای مجاهدین خلق کشته و زخمی شدند و در میان کشته‌شدگان و اسرا تعداد زیادی از کادرهای ارشد سازمان و فرمانده‌های تیپ‌ها نیز وجود داشت. پس از پایان عملیات، تنگه چهارزبر، تنگه مرصاد نام گرفت.[۱۳]

شرکت سپاه بدر در عملیات[ویرایش]

نیروهای سپاه بدر که سازمانی با ایدئولوژی شیعه و متشکل از اتباع شیعۀ عراق است نیز در عملیات مرصاد شرکت کردند. این نیروها توسط سیدمحمدباقر صدر رهبری می‌شدند و به وی و سید محمدباقر حکیم وفادار بودند. ۱۰۸ نفر از اعضای سپاه بدر عراق در این عملیات کشته شدند که از این تعداد ۱۰۵ نفر تبعۀ کشور عراق، ۲ تن تبعۀ بحرین و یک نفر تبعۀ فرانسه بودند. از این تعداد ۴۵ نفر در «گردان شهید صدر» عضویت داشتند. همچنین ۷۰ نفر از نیروهای این گردان نیز در عملیات مرصاد زخمی شدند.[۱]

کشتار بیمارستان اسلام‌آباد غرب[ویرایش]

در ۴ مرداد ۱۳۶۷ و پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران و حمله سازمان مجاهدین خلق به خاک ایران و پس از اشغال شهر توسط سازمان مجاهدین خلق رویداد. نیروی‌های این سازمان، مجروحان (به گفته برخی منابع همچنین کارکنان) مستقر در بیمارستان را قتل‌عام کرده و اجساد آنان را در محوطه بیمارستان به آتش کشیدند. پیش از آن، کشتار در جریان تصرف شهر نیز روی داده بود.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶] یکی از فرماندهان ایرانی نیز معتقد است که مریم رجوی با خودروی ضد گلوله و هلیکوپتر در منطقه حضور داشته و دستور حمله و کشتار بیمارستان توسط شخص وی صادر شده‌است.[۲۷]

با تصرف بیمارستان و شهر اسلام‌آباد غرب مدارک پزشکی برخی مجروحان شیمیایی روستاهای اطراف از جمله روستای زرده نیز نابود شد که روند درمان آنان را سال‌ها مختل کرد.[۲۸]

پیامدها[ویرایش]

قتل‌عام زندانیان (مجاهد و غیر مجاهد) پس از مرصاد[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ خبرگزاری رسمی حوزه: اسامی ۱۰۸ شهید غیر ایرانی عملیات مرصاد، نوشته‌شده در ۱۲ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  2. رادیو فردا: ناصر شعبانی، فرماندۀ جنجال‌ساز سپاه در مورد یمن کیست؟، نوشتۀ مراد ویسی، نوشته‌شده در ۱۷ مرداد ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  3. علیرضا برزگر (۱۳۷۹روزشمار جنگ تحمیلی عراق با جمهوری اسلامی ایران، تهران: سروش، ص. ۲۲۵
  4. http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/06/110629_l13_hashemi_memoirs_ganji.shtml
  5. A Gulf Truce Leaves Rebels In a Quandary New York Times (August 28, 1988)
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ بی‌بی‌سی
  7. http://www.fardanews.com/fa/news/275936
  8. http://www.asriran.com/fa/news/173851/سالی-۱۰-نفر-در-نساردیره-شهید-می‌شوند
  9. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۵.
  10. شکست در مرصاد دلیل ترور شهید صیاد شیرازی بود . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]
  11. «شهادت امیر سرلشکر علی صیاد شیرازی (ایرنا)». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۵.
  12. کتابشناسی شهید علی صیاد شیرازی (خبرگزاری hawzah.ne)
  13. کمینگاهی جهنمی به نام مرصاد بایگانی‌شده در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine پایگاه خبری افکارنیوز
  14. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۵.
  15. http://www.irna.ir/fa/News/81252965/سایر_حوزه_ها/مرصاد__عملیات_شکست_منافقین_در_اسلام_آّباد_و_کرندغرب
  16. http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/5737/7101/86240/
  17. http://www.khabaronline.ir/detail/438618
  18. http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13920516001221
  19. http://www.jamejamonline.ir/NewsPreview/1152931506539564861
  20. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۵.
  21. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۵.
  22. http://snn.ir/textversion/detail/news/335909/114
  23. http://www.asriran.com/fa/print/161912
  24. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۵.
  25. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۵.
  26. http://www.tasnimnews.com/Home/Single/444363
  27. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۵.
  28. http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2872963

پیوند به بیرون[ویرایش]