راه‌آهن ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
راه آهن‌ایران
Iran railway en.png
نقشه قطار ایران در ‎تیر ۱۳۸۵
عملیات
راه‌آهن ملی راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران
مجری اصلی RAI, Tooka rail, Samand rail,
آمار
هامسافر ۲۱ میلیون
مسافر به کیلومتر ۱۳ بیلیون
بار ۳۱ میلیون تن
طول مجموعه
مجموع ۸٬۱۶۰ کیلومتر (۵٬۰۷۰ مایل)
دو خطه ۱٬۴۲۶ کیلومتر
راه‌آهن برقی ۱۴۶ کیلومتر
مسیر سریع‌السیر ۱۵۰ کیلومتر
واگن
فاصله چرخ ۱٬۴۳۵ میلی‌متر 
(۴ فوت ۸+۱۲ اینج)
۱٬۵۲۰ میلی‌متر 
(۴ فوت ۱۱+۵۶ اینج)
۱٬۶۷۶ میلی‌متر 
(۵ فوت ۶ اینج)
برق رسانی
اصلی ۲۵ kV 50 Hz AC
خصوصیات
تعداد تونل ۱۰۵
طول تونل ۱۲۰ متر
طولانی ترین تونل ۳٬۰۰۰
تعداد پل ۳۵۰
طولانی ترین پل ۷۵۰ متر
تعداد ایستگاه قطار ۳۶۰
بلندترین ارتفاع ۲٬۵۰۰ متر
پایین ترین ارتفاع ۲۰- متر

کشور ایران، در حال حاضر دارای ۸۰۷۲ کیلومتر شبکه ریلی استاندارد و ۹۶ کیلومتر (میرجاوه-زاهدان) خطوط ریلی عریض است.[۱] ساخت و توسعه خطوط ریلی در ایران توسط معاونت ساخت و توسعه راه آهن انجام می‌پذیرد. نگهداری و تعمیر و هم‌چنین بهره برداری از این شبکه ریلی بر عهده شرکت راه آهن جمهوری اسلامی ایران می‌باشد.

تاریخچه[ویرایش]

نوشتار اصلی: روزشمار راه آهن ایران


نقشه راه آهن سراسري ايران

پیشینه احداث و بهره‌برداری موفق اولین راه‌آهن در ایران به سال ۱۸۸۶ میلادی با احداث خط راه آهن محمودآباد (سواحل جنوبی دریای مازندران) به آمل برمی‌گردد. این طرح اگرچه در نظر بود تا تهران ادامه یابد، ولی با کارشکنی‌های پیمانکارهای بلژیکی به شکست انجامید و خطوط آن، برچیده و برای احداث تلگراف استفاده شد. در سال ۱۸۸۲ (میلادی) و ۱۲۶۱ شمسی خط تراموایی بین تهران و شاه عبدالعظیم به طول ۸۷۰۰ متر کشیده شد. عرض این راه آهن یک متر بود و به وسیله مسیو بواتال فرانسوی اجرا شد و بعدها به یک بلژیکی واگذار شد.

در ۹ نوامبر ۱۸۹۰ ناصرالدین شاه قاجار پیمان‌نامه‌ای با روسیه تزاری امضا کرد که ایران را از ساخت راه آهن تا ده سال باز می‌داشت. این محدودیت در دسامبر ۱۸۹۹ برابر با شروط وام ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ فرانکی روسیه با دست‌خط مظفرالدین‌شاه برای ده سال دیگر تمدید شد.

مسیر راه آهنی نیز از بندر انزلی و پیره بازار به رشت وجود داشته که بعدها جمع آوری شده‌است. تنها بازمانده این مسیر یک لوکوموتیو بخار است که بر روی آخرین قطعه چندمتری ریل، هنوز در داخل محوطه سازمان بنادر انزلی خودنمایی می‌کند و تاریخ ۱۸۴۸ را بر روی خود دارد. ۱۲ کیلومتر ازین مسیر تا اواسط دوره رضا شاه همچنان مورد استفاده بوده‌است.[۲] پس اولین و قدیمی‌ترین راه آهن همان مسیر بندر انزلی به پیر بازار و رشت است.

در سال ۱۹۱۸ میلادی، راه آهنی از بوشهر تا برازجان به طول ۶۰ کیلومتر توسط انگلستان کشیده شد. این خط آهن بیشتر جنبه نظامی داشت، اگرچه واردات کالای انگلستان را نیز از طریق بوشهر آسان می‌نمود. در پایان جنگ جهانی نخست، انگلستان پیشنهاد فروش این راه آهن را به شهرداری بوشهر نمود که متأسفانه بودجه شهرداری این شهر تکافوی خرید آن را نکرد و این مسیر توسط سازندگانش جمع آوری و مصالح آن به بصره انتقال یافت.[۳]

نخستین مسیر از خطوط ریلی موجود که در حال حاضر در کشور بهره برداری می‌شود مسیر تبریز به جلفا به طول ۱۴۹ کیلومتر میباشد که در سال ۱۲۹۵ به بهره برداری رسید. همچنین این مسیر اولین و تنها خط برقی کشور می باشد.[۴] راه آهن میرجاوه به زاهدان در ۱۲۹۹ افتتاح شد. در دوره رضاشاه طرحی برای اتصال این راه آهن از مسیر بیرجند به مشهد در دست بررسی بوده‌است.[۵]

راه آهن سراسری[ویرایش]

نوشتار اصلی: راه آهن سراسری


ایجاد راه آهن سراسری درایران همواره یکی از آرزوهای بزرگ و ملی محسوب می‌گردید. و با اینکه در حدود نیم قرن کوشش‌هایی از طرف اولیای امور در انجام این امر خطیر به عمل می‌آمد، تحقق این آرزوی ملی تا سال ۱۳۰۶ به طول انجامید.

تکمیل خطوط ریلی[ویرایش]

رضاشاه پهلوی در حال سفت کردن آخرین پیچ راه آهن سراسری در مازندران.

زمانی که راه آهن سراسری درشرف اتمام بود، وزارت راه مامور ساختمان سایر خطوط گردید و اولین خطی که پس از خط سراسری اقدام به ساختمان آن گردید، خط گرمسار-مشهد بود. ساختمان خط مزبور از روز ۲۴ اسفند ۱۳۱۶ آغاز و زیرسازی و ریل گذاری آن تا ایستگاه شاهرود به طول ۳۱۵ کیلومتر تا سال ۱۳۲۰ به اتمام رسیده و بهره برداری از آن شروع شد. لیکن عملیات ساختمانی از شاهرود به بعد به علت بروز جنگ جهانی دوم متوقف گردید تااینکه بعداز پایان جنگ مجدداً عملیات ساختمانی آن از سال ۱۳۲۶ به وسیله وزارت راه و از اعتبارات سازمان برنامه شروع گردید و پس از پیشرفت عملیات ساختمانی از اسفندماه ۱۳۳۳ ریل گذاری آن به وسیله اداره ساختمان وزارت راه و از هفدهم دیماه ۱۳۳۴ توسط راه آهن دولتی ایران آغاز و درهفدهم دیماه ۱۳۳۵ خاتمه یافت و از همان تاریخ اقدام به قبول بار از همه نقاط راه آهن به این خط گردید.

دومین خطی که پس از تکمیل راه آهن سراسری اقدام به ساختمان آن گردید، خط تهران-تبریز می‌باشد. ساختمان این خط روز هجدهم آبانماه ۱۳۱۷ از تهران شروع و تا روز چهاردهم آبانماه ۱۳۲۱ ساختمان و ریل گذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهره برداری ازآن شروع گردید. لیکن به علت بروز جنگ جهانی دوم عملیات این خط نیز متوقف و پس از پایان جنگ مانند خط گرمسار-مشهد عملیات ساختمانی آن به وسیله وزارت راه شروع و ریل گذاری آن از میانه شروع و روز ۲۹ مهر ۱۳۳۵ به ایستگاه مراغه رسیده و از دهم دیماه ۱۳۳۵ بهره برداری از تهران تا مراغه آغاز گردبد.

ساختمان خط قم-یزد از نهم آذرماه ۱۳۱۷ از قم شروع و پیش بینی شده‌بود که در سال ۱۳۲۱ خاتمه یابد. لیکن پس از وقایع ۱۳۲۰ عملیات خط مزبور نیز متوقف گردید. چون قسمتی از زیرسازی این خط حاضر و برای ریل گذاری آماده بود. در تاریخ ۲۹ فروردین ۱۳۲۶ راه آهن دولتی ایران با مصالح موجود اقدام به ریل گذاری از قم به کاشان نموده و در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ماه ۱۳۲۸ عملیات ریل گذاری خاتمه یافته و از روز ۱۹ خرداد ماه ۱۳۲۸ بهره برداری آن شروع شد.

ساخت و توسعه خطوط ریلی[ویرایش]

نوشتار اصلی: معاونت ساخت و توسعه راه آهن

شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقل کشور از زیرمجموعه‌های وزارت راه است و معاونت ساخت و توسعه راه آهن، بنادر و فرودگاه‌ها از معاونت‌های این شرکت است که به کار ساخت خطوط ریلی جدید اشتغال دارد.

خطوط ریلی فعلی[ویرایش]

ایستگاه راه آهن تهران
  1. طول خطوط اصلی: ۷۰۶۶ کیلومتر با عرض ریل استاندارد و ۹۴ کیلومتر با عرض ریل پهن
  2. طول خطوط ثانویه تجاری و صنعتی: ۲۰۹۷ کیلومتر
  3. طول خطوط برقی (جلفا-تبریز): ۱۴۸ کیلومتر
  4. طول خطوط دو ریلی: ۱۰۸۲ کیلومترس
  5. تأسیسات تعویض بوژی (هزارچرخ) واقع در ایستگاه مرزی بین‌المللی جلفا و سرخس که برای ترانزیت بار و یا واگن‌های خالی به کار می‌رود. در هر ۲۴ ساعت و در دو نوبت کاری می‌توان حدود ۲۰۰ واگن(هر واگن دارای 4 محور و یا 2 بوژی) را تعویض کرد.
  6. پایانه‌های حمل کانتینر با تجهیزات بلند کردن و جابج اکردن واقع در پایانه‌های بندر امام خمینی و بندرعباس و ایستگاه‌های راه آهن در مهرآباد، جلفا، سهلان و غیره
  7. طول معادل خطوط (یک خطه و دو خطه) ۸۴۲۴ کیلومتر

جمع کل خطوط (با احتساب خطوط فرعی، ایستگاه‌ها و مانوری‌ها ۱۱۱۸۰ کیلومتر

مسیرها و مسافت‌ها[ویرایش]

مسیر مسافت(کیلومتر) تاریخ ساخت
تبریزجلفا ۱۴۸ ۱۹۱۲–۱۹۱۶
زاهدانمیرجاوه ۹۴ ۱۹۲۰–۱۹۲۱
تهران – بندر ترکمن ۴۶۱ ۱۹۲۸–۱۹۳۸
تهرانبندر امام خمینی ۹۲۸ ۱۹۲۸–۱۹۳۹
اهوازخرمشهر ۱۲۱ ۱۹۴۲–۱۹۴۳
سربندرمشهد ۱۲ ۱۹۵۰–۱۹۵۱
گرمسار – مشهد ۸۱۲ ۱۹۳۸–۱۹۵۸
تهران – تبریز ۷۳۶ ۱۹۳۹–۱۹۵۹
گرگان – بندر ترکمن ۳۵ ۱۹۶۰–۱۹۶۱
تبریز – رازی (مرز با ترکیه) ۱۹۲ ۱۹۱۲–۱۹۷۱
قمزرند ۸۴۷ ۱۹۳۹–۱۹۷۱
اصفهانزرین‌شهر ۱۱۱ ۱۹۶۹–۱۹۷۱
زرند - کرمان ۸۰ ۱۹۷۵–۱۹۷۹
بافقبندرعباس ۶۲۶ ۱۹۸۲–۱۹۹۵
مشهد – سرخس (مرز ترکمنستان) ۱۶۵ ۱۹۹۳–۱۹۹۷
آپرین (اسلامشهر) – ملکی ۲۴ ۱۹۹۳–۱۹۹۷
بمکرمان ۲۵۴ ۱۹۹۶–۱۹۹۸
آپرین – محمدییه-۲ ۱۲۲ ۱۹۹۴–۱۹۹۹
چادرملو – میبد ۲۱۹ ۱۹۹۲–۱۹۹۹
بندر امیرآبادرستم‌کلاً ۲۰ ۱۹۹۶–۲۰۰۱
محمدیه-۲ – محمدیه-۱ ۶ ۱۹۹۴–۱۹۹۹
بافق – کاشمر ۸۰۰ ۱۹۹۲-۲۰۰۱
اصفهان – شیراز ۵۰۶ ۲۰۰۹
بم – زاهدان ۵۴۶ ۲۰۰۹

[۶]

بهره‌برداری[ویرایش]

قطار باری مسیر اراک به دورود در حال حرکت در مرتفع‌ترین نقطه مسیر راه‌آهن در ایران
نوشتار اصلی: راه آهن جمهوری اسلامی ایران (شرکت)

راه آهن جمهوری اسلامی ایران در حال حاضر دارای بیش از سی هزار نفر پرسنل است که در ۹ اداره کل مناطق، ۱۲ دفتر و مرکز، ۴ معاونت و تعدای شرکت اقماری (همچون رجا) فعالیت می‌کنند. تقسیم بندی شرکت بر اساس مناطق (زیر نظر رئیسان ادارات کل) و هم‌چنین صورت گرفته‌است. این شرکت علاوه بر مسئولیت بهره برداری از خطوط، مسئول حفظ، نگهداری و تعمیر خطوط نیز می‌باشد. امکانات بهره برداری این شرکت به این شرح است:

۱۶۳۳۰ واگن باری از همه انواع سرپوشیده، دیواره کوتاه، دیواره بلند، کفی، مخزن دار، بالاست، گاز، جرثقیل و غیره

۱۱۹۲ واگن مسافری از همه انواع

۵۶۵ لوکوموتیو در انواع دیزلی-برقی، برقی و مانوری

۳۶۳ ایستگاه اصلی در شبکه RAI

کارخانه تراورس پنام (حوزه جنوب کشور)

ایستگاه‌های بین‌المللی آزاد: اهواز، سهلان، تبریز، جلفا، نیک پسندی، مهرآباد، تهران، اصفهان، بندرعباس، سرخس، منهد(از مرز رازی)

در سال ۱۳۸۳ ۹ میلیون مسافر و ۱۸ میلیون تن بار به وسیله راه آهن جاب‌جا شد و تا پایان برنامه چهارم توسعه، قرار است گنجایش جابجایی مسافر سالانه به ۳۶ میلیون نفر و گنجایش جابجایی بار به ۶۴ میلیون تن برسد.

منابع[ویرایش]

  1. راه آهن جمهوری اسلامی ایران
  2. سالنامه رسمی کشور. سالنامه پارس. ۱۳۰۵ خورشیدی
  3. نظری به ایران و خلیج فارس. اسمعیل نوری زاده بوشهری. فاقد ناشر و تاریخ نشر
  4. تاريخجه اداره کل راه آهن آذربايجان
  5. سالنامه رسمی کشور. سالنامه پارس. ۱۳۰۵ خورشیدی
  6. Railway construction in Iran (in Russian)

جستارهای وابسته[ویرایش]