عملیات کربلای ۵

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
عملیات کربلای ۵
Operation Karbala 5 map.svg
موقعیت عملیات در نزدیکی شهر بصره در جنوب شرق عراق
زمان ۱۹ دی ۱۳۶۵ تا ۶ فروردین ۱۳۶۶
مکان بصره، جنوب عراق
نتیجه توقف استراتژیک
*آزاد سازی ۱۵۰ کیلومتر مربع خاک کشور
*تصرف جزایر مهم بوآرین، فیاض، ام‌الطویل
*تصرف شهرک دوعیجی، رودخانه دوعیجی، نهر جاسم و قسمتی از جاده شلمچه بصره
علت جنگ تهدید بصره و انهدام ماشین جنگی ارتش بعث.
جنگندگان
عراق صدام حسین
عراق ارتشبد ماهر عبدالرشید
عراق سپهبد ضیاءالدین جمال
عراق سرلشکر خلیل الدوری
عراق سرتیپ عبدالواحد شنان آل رباط
عراق سرتیپ ریاض طاها
عراق سرتیپ حسن یوسف
عراق سرتیپ ابراهیم اسماعیل
عراق سرتیپ حامد سلمان
ایران اکبر هاشمی رفسنجانی
ایران محسن رضایی
ایران حسین خرازی
ایران علی صیاد شیرازی
ایرانعلی شمخانی
نیروها
۴۰۰٬۰۰۰ چهار ارتش ۵۸۷٬۰۰۰ نفر شامل ۶ لشکر ارتش و مابقی از نیروهای شبه‌نظامی بسیج
تلفات
۲۰٬۰۰۰ نفر
۴۵ هواپیما
۵۶٬۰۰۰ نفر[۱]

۷۶۵۱ کشته (بنا بر ادعای رحیم صفوی)[۲]
مقادیر نامعلومی از تجهیزات نظامی

در حدود دومیلیون شهروند غیرنظامی جابجا شدند.
عملیات کربلای ۵
رمز عملیات «یا زهرا»
آغاز عملیات ۱۳۶۵/۱۰/۱۹
پایان عملیات ۱۳۶۶/۱/۶
جبهه جنوبی
مکان عملیات شلمچه - کانال ماهی
نوع تک گسترده
فرماندهی سپاه
سازمان عمل‌کننده سپاه و ارتش

عملیات کربلای ۵ نام عملیاتی تهاجمی از جانب نیروهای نظامی ایران علیه نیروهای نظامی عراق در جریان جنگ ایران و عراق می‌باشد. این عملیات ششمین عملیات نیروهای مسلح ایران برای فتح بصره محسوب می‌شود. نیروهای ایرانی عملیات را با رمز «یا زهرا (س)» در محور شلمچه - کانال ماهی به صورت گسترده در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۶۵ با فرماندهی سپاه آغاز نمودند. عملیات کربلای ۵ با ۱۵ روز فاصله در پی عملیات کربلای ۴ انجام شد. این عملیات پر هزینه‌ترین و پرتلفات‌ترین عملیات جنگ بود و از آن به عنوان آغازی بر پایان جنگ ایران و عراق یاد می‌کنند. در نتیجه این عملیات نیروهای نظامی ایران اگرچه از دستیابی به هدف اصلی عملیات، یعنی تسخیر شهر بصره، بازماندند با این حال توانستند حدود ۱۵۰ کیلومتر از منطقه اشغالی شلمچه را آزاد و قسمت‌هایی از جنوب عراق در تصرف خود درآورند. در انتهای عملیات خطوط پدافندی ایران در نزدیکی پتروشیمی عراق ایجاد گردد. از این عملیات به عنوان عملیات محاصره بصره نیز نام می‌برند.

پیش‌درآمد[ویرایش]

در هفتمین سال جنگ ایران و عراق هر دو کشور درگیر متوقف شده بود و هر یک از طرفین جنگ می‌کوشید تا رکود موجود را به نفع خود برهم بزند. ایرانی‌ها شهر بصره را به عنوان شهری نفت‌خیز و پردرآمد هدف اصلی قرار داده بودند. آن‌ها پیشتر در عملیات والفجر ۸ مناطقی در جنوب این شهر در شبه‌جزیره فاو را اشغال نموده‌بودند. با تصرف شمال شاهراه مبادلاتی این شهر با باقی عراق قطع می‌شد و محاصره شهر آن را در معرض سقوط قرار می‌داد. تصرف این شهر همچنین می‌توانست نیروهای ایرانی را که طی عملیات والفجر ۸ با عبور از اروندرود فاو را به تصرف خود درآورده بودند از طریق زمینی به مابقی نیروهای ایرانی متصل نماید. تصور سیاستمداران ایرانی بر این بود که با سقوط بصره حکومت صدام حسین نیز سقوط خواهد نمود. از این رو برای بسیاری از سیاستمداران و نظامیان ایرانی جنگ برای تصرف این شهر نبرد آخر به‌شمار می‌رفت.

ایرانی‌ها پیش از این عملیات نیز بارها تلاش خود را متوجه تسخیر یا محاصره شهر بصره کرده بودند. با این حال نیروهای نظامی ایران در تمامی این عملیات‌ها از رسیدن به اهداف عملیاتی خود بازمانده بودند. از جمله این تلاش‌ها عملیات انجام عملیات کربلای ۴ به فرماندهی سپاه پاسداران بود که لو رفتن این عملیات شکست سنگینی را برای نیروهای نظامی ایران به همراه داشت.

به گفته قاسم سلیمانی اجرای بلافاصله عملیات کربلای ۵ دشمن را غافلگیر کرد. عملیات کربلای ۵ با ۱۵ روز فاصله و در پی ناموفقیت کربلای ۴ انجام شد که به گفته قاسم سلیمانی عملیاتی «پیچیده‌تر» بود که «بزرگ‌ترین موفقیت» را در پی داشت. با وجود مخالفت بسیاری از فرماندهان سپاه برای اجرای عملیات کربلای ۵، اصرار اکبر هاشمی رفسنجانی، فرمانده جنگ منجر به اجرای عملیات شد که به گفته آقای سلیمانی «اصرار درستی بود».[۳]

عملیات[ویرایش]

در شب ۱۹ دی‌ماه ۱۳۶۵ عملیات توسط نیروهای سپاه از جنوب دریاچهٔ پرورش ماهی آغاز شد. همزمان بخش دیگری از نیروها توسط قایق‌های تندرو در غرب دریاچه پیاده شدند. در مراحل ابتدایی این عملیات ایرانی‌ها توانستند افزایش توان نظامی خود را به نحوی که توانایی بازکردن یک جبهه کامل را داشته‌باشند را به نمایش بگذارند[۴] نیروهای گارد ریاست جمهوری عراق به مقابله پرداختند که تلفات سنگینی برای هر دو طرف به بار آورد. ایرانی‌ها دو روز اول عملیات را صرف غلبه بر دو ستون دفاعی عراقی‌ها نمودند. آن‌ها با استفاده از تانک‌های خود و همچنین با استفاده از تانک‌های غنیمت گرفته شده شروع به توپ باران بصره و سایر استحکامات عراقی‌ها کردند.

در روز پنجم عملیات، گارد مرزی عراق ارتباط خود را با یک سوم سنگربندی‌هایش از دست داد. سرانجام در روز هشتم عراقی‌ها کانال جاسم را تخلیه کردند. نیروی هوایی عراق که در آن زمان برتری هوایی را از آن خود کرده بود به حمایت از نیروهای خود وارد عمل شد. با این حال موشک‌های زمین به هوای ساخت سوئد آربی‌اس ۷۰ جدید که ایرانی‌ها در آن زمان به‌تازگی و مخفیانه تهیه کرده بودند صدمات شدیدی به نیروی هوایی عراق وارد نمود. ایرانی‌ها توانستند ۵۰ تا ۶۰ جت جنگندهٔ عراقی را ساقط کنند که این رقم ده درصد کل هواپیماهای نیروی هوایی آن زمان عراق را شامل می‌شد. با این روند برای مدتی نیروی هوایی تضعیف‌شدهٔ ایران توانست مدت کوتاهی برتری هوایی را از آن خود کند. عراقی‌ها همچنین برای مقابله شروع به بمباران خطوط مواصلاتی ایران با سلاح‌های شیمیایی کردند. برای افزایش فشار عراق بسیاری از شهرهای نیمهٔ غربی ایران از جمله تهران، اصفهان، تبریز و قم را با بمب‌های معمولی بمباران نمودند. بمباران شهرهای ایران تلفاتی در حدود ۳٬۰۰۰ غیرنظامی در پی داشت (از جملهٔ این تلفات کشته شدن ۳۰ دانش‌آموز در حملهٔ هوایی به مدرسهٔ زینبیه در میانهٔ استان آذربایجان شرقی می‌باشد). ایران هم برای مقابله با موشک‌های دوربرد شهرهای مرکزی عراق را مورد هدف قرار داد که این حملات جان ۳۰۰ غیرنظامی عراقی را گرفت.

در روز ۲ بهمن ایرانی‌ها موج جدیدی از حملات خود را شروع نمودند که خطوط چهارم دفاعی عراقی را اشغال کرده و توانستند تا ۱۲ کیلومتری بصره پیشروی کنند به‌طوری‌که ساختمان‌های شرق بصره از خطوط مقدم ایرانی قابل رؤیت بودند. تلویزیون دولتی ایران صحنه‌هایی از این پیشروی و دورنمای شهر بصره را از خطوط ایرانی به نمایش گذاشت. با این حال ایرانی‌ها نتوانستند بیش از این پیشروی کنند. توپخانه و موشک‌های میان‌برد ایرانی خسارات سنگینی را به شهر بصره وارد می‌آورد. نیروهای عراقی که خود را در اطراف شهر بصره می‌دیدند مجبور شدند بسیاری از شهروندان عراقی را به قسمت‌های شمالی عراق تخلیه کنند.

شرایط برای عراقی‌ها به قدری وخیم شده بود که صدام حسین با حضور در بین نیروهایش سرلشکر طالع خلیل رحیم الدوری از لشکر سوم را تنزیل درجه داده، از سمت خود برکنار کرد. او همچنین چندین تن از درجه‌داران رده پایین عراقی را به دلیل بازدهِ نظامی پایین توسط جوخه‌های اعدام تیرباران نمود. او سپهبد ضیاءالدین جمال فرمانده سپاه پنجم در شمال عراق را به فرماندهی لشکر سوم منصوب کرد. عراقی‌ها شروع به سربازگیری مجدد کردند و حتی سربازانی با سن ۱۵ سال را به استخدام ارتش درآوردند (عراق همواره استفادهٔ ایرانی‌ها از کودکان را در جنگ مورد انتقاد قرار می‌داد). فرمانده کل قوای ایران در آن زمان، اکبر هاشمی رفسنجانی، چندین بار در خطوط مقدم از نزدیک در جریان پیشروی‌ها قرار گرفت.

در هفتهٔ چهارم ایرانی‌ها در دریاچه‌های پرورش ماهی، جزیره‌های ام‌الطویل، رودخانهٔ جاسم و کانال آبیاری مستقر شده بودند. با این حال توان نظامی ایران مصروف شده بود و نبرد در این زمان به حالت واماندگی رسیده بود. عراقی‌ها توپخانهٔ خود را روی خطوط تأمین ایرانی‌ها متمرکز کرده بودند و به‌طور مؤثری این خطوط را توسط جنگ‌افزارهای عادی و شیمیایی بمباران می‌نمودند. ایرانی‌ها در درون سنگرهای کنده‌شده پناه گرفتند.

در بیستمین روز از شروع عملیات گارد ریاست جمهوری عراق وارد میدان نبرد شد. آن‌ها با استفاده از موجی از تسلیحات سنگین شامل تانک، توپخانه و بالگردهای توپ‌دار به خطوط ایرانی‌ها یورش بردند. لشکر سوم ارتش عراق از غرب دریاچه‌های پرورش ماهی حمله خود را آغاز نمود و سپس به سمت جنوب و رودخانهٔ جاسم متمرکز شد. همهٔ این حملات به همراه هجوم سنگین تجهیزات زرهی عراقی در روز سی‌ام از شروع عملیات خطوط ایرانی‌ها را در هم شکست.

از جمله کشته‌شدگان ایرانی این نبرد فرمانده نیروهای داوطلب ایرانی حسین خرازی می‌باشد. ایرانی‌ها تا آستانهٔ شکست خطوط عراقی‌ها و تا دروازه‌های بصره پیش رفتند اما در نهایت مقاومت عراقی‌ها توانست تاب حملات ایران را بیاورد و آن‌ها توانستند شهر بصره را حفظ کنند. با وجود تلفات بسیار سنگین عراقی‌ها و کشته شدن تعداد زیادی از نیروهای داوطلب ایران، آن‌ها تنها توانستند به اندازه‌ای به بصره نزدیک شوند تا با توپخانهٔ سنگین آن را مورد هدف قرار دهند. فرماندهی عالی ایرانی‌ها اعلام نمود که آن‌ها ۱۵۰ کیلومتر مربع از خاک دشمن را در شلمچه به تصرف درآورده‌اند و توانسته‌اند ۸۱ تیپ و گردان عراقی، ۷۰۰ تانک و ۱٬۵۰۰ خودرو نظامی دشمن را منهدم کنند. آن‌ها همچنین اعلام کردند که ۸۰ هواپیمای عراقی را ساقط نموده و ۲۵۰ توپ ضدهوایی و ۴۰۰ قطعه تجهیزات زرهی دشمن را از بین برده‌اند. بر اساس اطلاعیهٔ ایرانی‌ها ۲۰٬۰۰۰ نظامی عراقی نیز در این عملیات کشته شدند. در مقابل عراق اعلام نمود ۶۵٬۰۰۰ نظامی ایرانی در جریان این درگیری‌ها جان خود را از دست داده‌اند.[۵]

بر اساس آماری دیگر در این عملیات ۷ هزار و ۶۵۱ ایرانی (از جمله حسین خرازی، فرمانده لشکر ۱۴ امام حسین اصفهان و اسماعیل دقایقی، فرمانده لشکر ۹ بدر) کشته، ۳ هزار و ۵۲۲ نفر مفقودالاثر و ۵۳ هزار و ۲۹۹ نفر زخمی شدند.[۶] این در حالیست که تعداد کشته شدگان جنگ در سال ۱۳۶۵ بر اساس آمار بنیاد شهید ۴۱ هزار ۵۰ نفر است که عمده آنها در نتیجه عملیات ۴ و ۵ می‌باشد.[۷]

جاده شهید صفوی[ویرایش]

این جاده که در ۱۳ کیلومتری شهر خرمشهر (به سمت اهواز) واقع است، به عنوان یکی از محورهای اصلی عملیات کربلای ۵ شناخته می‌شود. این جاده توسط قرارگاه صراط‌المستقیم به فرماندهی سیدمحسن صفوی احداث شده بود.[۸] گفته می‌شود صبح ۱۹ دی ۱۳۶۵ «لشکر ۷ حضرت ولیعصر» که قرار بود برای استقرار و جایگزینی با نیروهای خط مقدم به منطقه عملیاتی اعزام شود، در این جاده با بمباران شیمیایی راکت، موشک و هواپیماهای عراقی مواجه می‌شود و ۹۰ نفر کشته و ۲۰۰ مجروح شیمیایی به جا می‌گذارد.[۹] امروزه یادمان شهدای شیمیایی گردان فجر بهبهان در این جاده ساخته شده‌است.[۱۰]

پی‌آمد[ویرایش]

تصویر ایستگاه فضایی بین‌المللی از بازمانده تحرکات و تدارکات جبهه‌های جنگ ایران و عراق در خاکریزهای نزدیک بصره که احتمالاً به عملیات «کربلای ۵» ربط دارند.[۱۱]

پس از پایان عملیات ایران همچنان به حملهٔ توپخانه‌ای به بصره ادامه داد که در یکی از حملات واحد پتروشیمی در این شهر صدمه دید و نشت گازهای سمی بخشی از شهر بصره را فرا گرفت. نیروهای عراقی در مجموع ۲۰٬۰۰۰ کشته دادند عراقی‌ها بعدها تأیید کردند که ۵۰ تا ۶۰ هواپیمای جنگی را در این عملیات از دست دادند که برای مدت کوتاهی برتری هوایی را از آن نیروی هوایی تضعیف‌شدهٔ ایران نمود. بسیاری از شهروندان بصره از بیم حملات ایران این شهر را ترک کردند و جمعیت بصره از حدود یک میلیون نفر به صدهزار نفر کاهش یافت. نیروهای ایرانی ۶۵٬۰۰۰ نفر از نیروهای عمدتاً داوطلب بسیجی و سپاهی را از دست داد. تلفات گسترده نیروهای ایرانی در این عملیات، عملاً باعث شد تا از پس از این عملیات تا انتهای جنگ، ایران نتوانند تجدید قوا کرده و عملیات گسترده دیگری انجام دهد. با کمبود نیرو، ایرانی‌ها پس از این عملیات استفاده از تاکتیک یورش موج انسانی را کنار گذاشتند. شهر بصره عراق تا انجام عملیات توکلنا علی‌الله توسط ارتش بعث عراق در اواخر جنگ در وضعیتنیمه محاصره باقی ماند.

از نظر اقتصادی انجام این عملیات بنا بر اعلام آن زمان محسن رضایی فرمانده وقت سپاه پاسداران نیازمند تشکیل ۵۰۰ گردان تازه تأسیس شامل ۴۸۰ هزار نیرو از جمله ۹۵ هزار پاسدار، ۲۲۰ هزار بسیجی و۱۶۰ هزار سرباز بود. تامین هزینه چنین عملیاتی با توجه به شرایط ارزی کشور غیرممکن بود. درآمد نفتی ایران در سال ۱۳۶۴ به ۵.۹ میلیارد دلار سقوط کرده بود. درآمدی که ۳ سال پیش از آن حدود ۲۰ میلیارد دلار بود. مسعود روغنی زنجانی، رئیس وقت سازمان برنامه و بودجه در گفت‌و‌گو با شماره ۲۹ ماهنامه اندیشه پویا اعلام کرده که سال ۱۳۶۵ با درخواست ستاد پشتیبانی جنگ و بر اساس فتوای آقای خمینی، رهبر انقلاب ایران، بانک مرکزی اقدام به چاپ ۳۰ میلیارد تومان اسکناس بدون پشتوانه کرد.

مطابق آمار بانک مرکزی ایران، حجم نقدینگی کشور که در پایان سال ۱۳۶۴ حدود ۹۰۰ میلیارد تومان بوده و دو سال پیش از آن، یعنی در سال ۱۳۶۳ کمی بیش از ۷۵۰ میلیارد تومان بوده، در پایان سال ۱۳۶۵ به بیش از هزار میلیارد تومان بالغ شد. به عبارت دیگر، نرخ رشد نقدینگی که در سال ۱۳۶۳ حدود ۶ درصد و در سال ۱۳۶۴ نزدیک به ۱۳ درصد بود، در سال ۱۳۶۵ به ۱۹.۱ درصد رسید.

بدین ترتیب، نرخ تورم اقتصاد ایران که در سال ۱۳۶۴ حدود ۶.۹ درصد بود طی سال ۱۳۶۵ به ۲۳.۷ درصد بالغ شد. نرخ دلار در سال ۱۳۶۵ نزدیک به ۷۶.۴ تومان بود. در نتیجه فرماندهان جنگ در سال ۱۳۶۵ حدود ۳۹۳ میلیون دلار اسکناس بی‌پشتوانه برای تکمیل بودجه عملیات کربلای ۴ و متعاقب آن کربلای۵ اختصاص دادند. به بیان دیگر بانک مرکزی در آن سال به اندازه حدود ۳.۳ درصد نقدینگی کل کشور اقدام به انتشار اسکناس کرده که بر پایه نقدینگی ۱۷۰۰ هزار میلیاردتومانی حال حاضر اقتصاد ایران ارزش روز چاپ پول بانک مرکزی معادل ۵۶.۶ هزار میلیارد تومان خواهد بود.

نرخ رشد نقدینگی در سال‌های ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ نیز به ترتیب ۱۸.۱ و ۲۳.۸ درصد شد تا حجم نقدینگی اقتصاد ایران در آستانه پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ با عراق از مرز یکهزار و پانصد میلیاردتومان گذشت و نرخ تورم به آستانه ۲۹ درصد رسید. در عین حال، نرخ رشد اقتصاد ایران که در سال ۶۵ به منفی ۹ درصد رسیده بود و در سال ۶۷ به منفی ۱۴ درصد بالغ شد. درآمد نفتی دولت نیز هنوز کمتر از ۱۱ میلیارد دلار بود.[۱۲]

منابع[ویرایش]

  1. «جنگ ایران و عراق». globalsecurity.org. ۱۱ جولای ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۷.
  2. «ناگفته‌های کربلای 5 به روایت رحیم صفوی». مشرق نیوز. ۲۴ دی ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۷.
  3. «قاسم سلیمانی: کربلای ۴ عملیات اصلی ما بود». BBC News فارسی. ۲۰۱۸-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۳۱.
  4. Bryan R. Gibson (2010). Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980-1988. ABC-CLIO. pp. ۱۸۰–. ISBN 978-0-313-38610-7.
  5. https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/9005lessonsiraniraqii-chap08.pdf
  6. http://www.kaleme.com/1393/10/20/klm-206958/?theme=fast
  7. «واکنش تازه به پاسخ فرمانده ابهاماتی تازه دربارهٔ آمارهای عملیات کربلای 4 و 5». www.magiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۴. کاراکتر line feed character در |عنوان= در موقعیت 27 (کمک)
  8. «دربارهٔ سردار شهید محسن صفوی: اسم خودش را گذاشت روی جاده». navideshahed.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۰۸.
  9. زراعت‌پیشه، نجف (۱۳۹۵). سایت خیبر: نگاهی به تیپ ۱۵ امام حسن مجتبی (ع) در دفاع مقدس. اوین نگار.
  10. «آیین گرامی‌داشت شهدای شیمیایی بهبهان در شلمچه برگزار شد + تصاویر». defapress.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۰۸.
  11. «کشف نقش‌های عجیب در مرز ایران و عراق توسط فضانوردان». رادیو زمانه. ۱۸ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۸ فوریه ۲۰۱۵.
  12. «اقتصاد ایران پس ازعملیات کربلای۴ چگونه زمین‌‌گیر شد؟». euronews. ۲۰۱۸-۱۲-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۲۲.

پیوند به بیرون[ویرایش]