پرش به محتوا

سپهبد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

سِپَهبَد (تلفظ معمول: سپهبُد؛ (به پارسی میانه: «spāhpat» یا «spāhbed») نام یکی از درجه‌های ارتش است که بالاتر از سرلشکر و پایین‌تر از ارتشبد است.

سپهبد فرمانده یک سپاه از ارتش است که آن یگانی راه کنشی است که دارای تجهیزات و تسلیحات لازم برای اجرای عملیات رزمی بوده و از دو یا سه لشکر تشکیل می‌شود.[۱]

واژه‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

سپهبد یکی از کهن‌ترین اصطلاحات نظامی فارسی است که در پارسی میانه «spāhpat» و در پارسی باستان «-spāda-pati*» بوده که آن همکردی از دو واژه: «-spāda*» «سپاه» و «-pati*» «سردار، سالار، رهبر» لفظاً به معنای «فرمانده سپاه» است.[۲]

پیشینه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

سپهبد همچون مقام نظامی (فرمانده سپاه) نخستین بار در سپاه هخامنشیان (۵۵۰ – ۳۳۰ پیش از میلاد) پدید آمده و به زبان پارسی باستان -spāda-pati* نامیده می‌شد.[۳]

فرمانده سپاه اشکانیان (۲۵۰ تا میلادی — ۲۲۴) که سازمان رده‌بندی ده‌دهی سپاه هخامنشیان را به ارث برده بود، spāδpat (به پارتی: 𐭎𐭐𐭀𐭃𐭐𐭕𐭉) نامیده می‌شد.

فرمانده سپاه ساسانیان (۲۲۴ — ۶۵۱) که نیز رده‌بندی و نامگذاری سپاه اشکانیان را به ارث برده بود، اسپهبد spāhbed (به زبان پارسی میانه: 𐭮𐭯𐭠𐭧𐭯𐭲) نامیده می‌شد.[۴]

اصطلاح «سپهبد» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش شاهنشاهی ایران برابر با درجهٔ Lieutenant General (ژنرال سه‌ستاره) در نیروهای نظامی آمریکا و معادل دریاسالار در نیروی دریایی نهاده است.[۵]

در ایران

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در ۱۹ فروردین ۱۳۰۹، احمد امیراحمدی در نتیجهٔ نبرد کردستان در برابر اسمعیل سیمیتقو به درجهٔ سپهبدی رسید و برای نخستین بار، این درجه در ارتش ایران معمول شد.[۶]

پس از او، به‌ترتیب این افراد به درجهٔ سپهبدی رسیدند: فرانسوا ژرژ ژاندر،[پانویس ۱] محمد شاه‌بختی، مرتضی یزدان‌پناه، محمد نخجوان، امان‌الله جهانبانی، حاج‌علی رزم‌آرا،[پانویس ۲] علی‌اصغر نقدی، فرج‌الله آق‌اولی،[پانویس ۳] فضل‌الله زاهدی و عبدالله هدایت. تا سال ۱۳۳۶ این درجه، که معادل دریاسالار در نیروی دریایی و امیرنویان (نویان) در رتبه‌های نظامیِ دورهٔ قاجار بود، بالاترین درجهٔ ارتش ایران به‌شمار می‌رفت، ولی در این سال درجهٔ ارتشبد و معادل آن «دریابد» در نیروی دریایی ابداع شد.[۷][۸] در دوره پهلوی بیش از ۲۰۰ تیمسار به درجه سپهبدی نائل شدند که در زمان انقلاب برخی از این امرا بازنشسته و برخی مشغول به کار بودند.[۹]

همچنین این امرا پس از انقلاب با رتبه سپهبدی بازنشسته شدند: سپهبد هوشنگ حاتم، سپهبد خلیل بخشی‌آذر، سپهبد شاپور آذربرزین، دریاسالار ابوالفتح اردلان، سپهبد عبدالعلی نجیمی نائینی[۱۰]

بعد از انقلاب ۱۳۵۷، این درجه به هیچ فرد زنده‌ای اعطا نشد، اما برخی از سپهبدهای ارتش فعالیت خود را برای مدت کوتاهی ادامه دادند.

  • سپهبدهای نیروی هواییِ شاهنشاهی سید سعید مهدیون و شاپور آذربرزین برای مدت کوتاهی پس از انقلاب، به ترتیب به سمت سرپرستی و ریاست ستاد نیروی هوایی ملی ایران بر عهده‌دار شدند.
  • همچنین در چند روز نخست پس از انقلاب، سپهبد محمدعلی نوروزی سرپرست شهربانی کل کشور و سپهبد احمدعلی محققی سرپرست ژاندارمری کل کشور گردیدند.
  • درسال ۱۳۵۸ سپهبد شاپور آذربرزین همچنین به همراه در سال ۱۳۵۸ به همراه سپهبد بازنشسته قاسم خزاعی به پیشنهاد وزیر دفاع وقت مصطفی چمران به عضویت شورای عالی دفاع و امنیت ملی منصوب و فعالیت کردند.[۱۱]

نگارخانه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پانویس

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ François Georges Gendre سرلشکر فرانسوی که با یک درجه بالاتر در ارتش ایران استخدام گردید و در زمان رضاشاه مدتی مدیر دروس دانشگاه جنگ بود.
  2. ↑ در فروردین ۱۳۲۷ سرلشکر محمد نخجوان، سرلشکر امان‌الله جهانبانی و سرلشکر حاج‌علی رزم‌آرا همزمان به درجهٔ سپهبدی ترفیع یافتند.
  3. ↑ در فروردین ۱۳۳۰ سرلشکر علی‌اصغر نقدی و سرلشکر فرج‌الله آق‌اِولی همزمان به درجهٔ سپهبدی ترفیع یافتند.

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ «فرهنگ هزارواژهٔ نظامی، مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دفتر واژه‌گزینی نظامی ستاد کل نیروهای مسلح، بهار ۱۳۹۲» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ مه ۲۰۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. ↑ حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۳). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۵۵-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) جلد سوم: «ر - ق»، ص. ۱۶۶۵−۱۶۶۶
  3. ↑ شهبازی، علیرضا شاپور. جنگ در ایران باستان // جستارهای ایران‌شناسی. تهران: کتاب مرجع، ۱۳۹۱.
  4. ↑ Bosworth (1997), pp. 207–208
  5. ↑ «روستایی، محسن، واژگان نظامی مصوب فرهنگستان ایران (۱۳۱۴–۱۳۲۰)، فصلنامهٔ «گنجینهٔ اسناد»، زمستان ۱۳۷۳، شمارهٔ ۱۶، ص ۳۸». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳۱ مه ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. ↑ اطلاعات عمومی، عنایت‌الله شکیباپور، کتابفروشی اشراقی، ص۲۹۳
  7. ↑ «قانون ترفیعات ارتش شاهنشاهی ایران، مصوب ۱۷ اسفند ۱۳۱۴، فصل یکم: مقررات عمومی، مادهٔ دوم». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ «قانون استخدام نیروهای مسلح شاهنشاهی، مصوب ۳۰ تیر ۱۳۳۶، فصل چهارم: ترفیعات، مادهٔ ۲۱». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. ↑ https://psri.ir/?id=4tthuef7
  10. ↑ https://www.zamaaneh.com/revolution/2009/02/post_240.html
  11. ↑ https://rc.majlis.ir/fa/law/show/104954
  12. ↑ "GRADAT, FORCA TOKËSORE" (PDF). aaf.mil.al (in Albanian). Archived from the original (PDF) on 28 April 2021. Retrieved 25 May 2021.
  13. ↑ "Postos do Exército". faa.ao (in Portuguese). Angolan Army. Archived from the original on 30 June 2021. Retrieved 27 June 2021.
  14. ↑ "Grados". argentina.gob.ar (in Spanish). Government of Argentina. 14 February 2018. Retrieved 27 May 2021.
  15. ↑ "ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ". arlis.am (in Armenian). Legal information system of Armenia. 15 November 2017. Retrieved 3 June 2021.
  16. ↑ "Badges of rank" (PDF). defence.gov.au. Department of Defence (Australia). Retrieved 31 May 2021.
  17. ↑ "Dienstgrade". bundesheer.at (in German). Federal Ministry of Defence (Austria). Retrieved 25 May 2021.
  18. ↑ "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə" (PDF). mod.gov.az (in Azerbaijani). Ministry of Defense. 25 June 2001. pp. 64–70. Retrieved 16 February 2021.
  19. ↑ "Ranks & insignia". joinbangladesharmy.army.mil.bd. Retrieved 11 October 2020.
  20. ↑ "Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383"". pravo.levonevsky.org/ (in Russian). Government of Belarus. Retrieved 30 May 2021.
  21. ↑ "Army ranks". rba.bt. Royal Bhutan Army. Archived from the original on 5 January 2015. Retrieved 14 July 2021.
  22. ↑ "ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ". lex.bg (in Bulgarian). Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА. 12 May 2009. Archived from the original on 25 May 2023. Retrieved 25 May 2021.
  23. ↑ "Ranks". Government of Botswana. Archived from the original on 26 August 2016. Retrieved 22 September 2016.
  24. ↑ "Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149)" (PDF). agc.gov.bn (in Malay). 16 December 2013. pp. 1999–2000. Retrieved 14 July 2021.
  25. ↑ "Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi" (PDF). fdnb.bi/ (in French). Government of Burundi. p. 45. Archived from the original (PDF) on 8 نوامبر 2022. Retrieved 27 June 2021.
  26. ↑ "Ranks and appointment". canada.ca. Government of Canada. 23 November 2017. Retrieved 28 May 2021.
  27. ↑ "Ranks". army.cz. Ministry of Defence of the Czech Republic. 2018. Retrieved 26 May 2021.
  28. ↑ "Hærens Gradstegn" (PDF). forsvaret.dk (in Danish). Danish Defence. 2018. Retrieved 26 May 2021.
  29. ↑ "Insignias". mide.gob.do (in Spanish). Ministry of Defense (Dominican Republic). Archived from the original on 26 February 2021. Retrieved 28 May 2021.
  30. ↑ "Sümboolika: Maaväe Auastmed". mil.ee (in Estonian). Estonian Defence Forces. Retrieved 26 May 2021.
  31. ↑ "Sotilasarvot Puolustusvoimissa". puolustusvoimat.fi (in Finnish). Finnish Defence Forces. Retrieved 26 May 2021.
  32. ↑ "სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები" [Military Ranks and Insignia]. mod.gov.ge (in Georgian). Ministry of Defense of Georgia. Retrieved 12 March 2018.
  33. ↑ "Dienstgradabzeichen Heer". bundeswehr.de (in German). Bundeswehr. Retrieved 30 May 2021.
  34. ↑ "Indian Army Rank Badges". indianarmy.nic.in. Indian Army. Retrieved 27 May 2021.
  35. ↑ "Pangkat Harian". tni.mil.id (in Indonesian). Indonesian National Armed Forces. Archived from the original on 24 November 2020. Retrieved 4 June 2021.
  36. ↑ "Army Rank Markings". military.ie. Defence Forces (Ireland). Archived from the original on 25 April 2016. Retrieved 26 May 2021.
  37. ↑ "i gradi dell'Esercito Italiano - distintivi di incarico e funzionali" (PDF). esercito.difesa.it (in Italian). Italian Army. Archived from the original (PDF) on 1 August 2010. Retrieved 30 May 2021.
  38. ↑ "BADGES OF RANK". Official Jamaica Defence Force Website. 2019. Archived from the original on 20 August 2020. Retrieved 16 November 2019.
  39. ↑ "Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы". adilet.zan.kz (in Kazakh). Ministry of Justice (Kazakhstan). 25 August 2011. Retrieved 29 May 2021.
  40. ↑ "KDF Ranks". mod.go.ke. Ministry of Defence - Kenya. Retrieved 29 May 2021.
  41. ↑ "Gradat". Forca e Sigurisë së Kosovës (in Albanian). Archived from the original on 27 February 2024. Retrieved 10 March 2024.
  42. ↑ "Pakāpju iedalījums". mil.lv/lv (in Latvian). Latvian National Armed Forces. Retrieved 26 May 2021.
  43. ↑ "Ranks in the Army". Lesotho Defence Force. Archived from the original on 1 June 2023. Retrieved 5 May 2021.
  44. ↑ "Defense Act of 2008" (PDF). 3 September 2008. p. 8. Retrieved 20 November 2017.
  45. ↑ "Karių laipsnių ženklai". kariuomene.kam.lt (in Lithuanian). Ministry of National Defence (Lithuania). Retrieved 26 May 2021.
  46. ↑ "Commissioned Officers". Malawi Defence Force. Archived from the original on 13 April 2025. Retrieved 12 October 2025.
  47. ↑ "Pangkat". mafhq.mil.my (in Malay). Malaysian Armed Forces. Archived from the original on 29 April 2020. Retrieved 4 June 2021.
  48. ↑ "De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht" (PDF) (in Dutch). Ministry of Defence (Netherlands). 19 December 2016. Retrieved 18 March 2021.
  49. ↑ Nepali Army. "Nepali Army Rank Structure". Nepalarmy.mil.np. Nepali Army. Retrieved 25 August 2018.
  50. ↑ "Badges of Rank". nzdf.mil.nz. New Zealand Defence Force. Archived from the original on 3 July 2020. Retrieved 11 June 2021.
  51. ↑ "Militære grader". forsvaret.no (in Norwegian). Norwegian Armed Forces. 4 February 2021. Retrieved 26 May 2021.
  52. ↑ "Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia". pakistanforces.com. 26 January 2021. Retrieved 27 May 2021.
  53. ↑ "POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO". antigo.mdn.gov.pt (in Portuguese). Archived from the original on 1 March 2010. Retrieved 30 May 2021.
  54. ↑ "Grade militare (Military ranks)". defense.ro (in Romanian). Romanian Defence Staff. Retrieved 1 February 2021.
  55. ↑ "Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия"". rg.ru (in Russian). Российской газеты. 12 March 2010. Retrieved 26 May 2021.
  56. ↑ "RDF Insignia". mod.gov.rw. Government of the Republic of Rwanda. Archived from the original on 1 ژوئیه 2025. Retrieved 12 June 2021.
  57. ↑ "SAF Rank Insignias". mindef.gov.sg. Ministry of Defence (Singapore). Archived from the original on 19 April 2018. Retrieved 7 June 2021.
  58. ↑ "Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016" [Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016]. vhu.sk (in Slovak). Military History Institute. Retrieved 12 April 2021.
  59. ↑ "Army Ranks & Insignia". ejercito.defensa.gob.es. Ministry of Defence (Spain). Retrieved 30 May 2021.
  60. ↑ "Dress Regulation PDF - Part I" (PDF). army.lk. Sri Lanka Army. January 2019. pp. 10-4 – 10-11. Retrieved 20 May 2021.
  61. ↑ "Uniform: Rank insignia". army.mil.za. Department of Defence (South Africa). Archived from the original on 20 October 2020. Retrieved 29 May 2021.
  62. ↑ "Nya gradbeteckningar införs". Försvarsmakten. 2019-10-01. Retrieved 2019-10-02.
  63. ↑ "ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ". majmilli.tj (in Tajik). The National Assembly of the Republic of Tajikistan. 13 April 2017. Archived from the original on 22 October 2017. Retrieved 2 June 2021.
  64. ↑ "TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen)" [LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)] (PDF). milligosun.gov.tm (in Turkmen). Ministry of Defense (Turkmenistan). pp. 28–29. Retrieved 2 June 2021.
  65. ↑ "Uganda Peoples' Defence Forces Act" (PDF). The Uganda Gazette. CXII (46). Uganda Printing and Publishing Corporation: 1851–1854. 18 September 2019. Retrieved 29 May 2021.
  66. ↑ "НАКАЗ 20.11.2017 № 606". zakon.rada.gov.ua (in Ukrainian). Ministry of Justice of Ukraine. 13 December 2017. Retrieved 2 June 2021.
  67. ↑ "Rank structure". army.mod.uk. British Army. Retrieved 27 May 2021.
  68. ↑ "U.S. Army Ranks". army.mil. United States Army. Retrieved 27 May 2021.
  69. ↑ Hudson, Rex A.; Meditz, Sandra W., eds. (1992). "Chapter 5. National Security". Uruguay: A Country Study (PDF) (2nd ed.). Federal Research Division, Library of Congress. pp. 222–223. ISBN 0-8444-0737-2. Retrieved 13 June 2021.
  70. ↑ "O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida". lex.uz (in Uzbek). Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan. 12 September 2019. Retrieved 3 June 2021.
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=سپهبد&oldid=44594185»