شاهان پارس

شاهان پارس
۱۳۲ پیش از میلاد–۲۲۴ پس از میلاد
گستردگی تقریبی پادشاهی پارس
وضعیت	خراج‌گذار شاهنشاهی اشکانی
پایتخت	اصطخر
زبان(های) رایج	زبان پارسی میانه
دین(ها)	مزدیسنا
حکومت	پادشاهی
شاه
• پس از ۱۳۲ پ. م –؟	دارایان یکم (نخستین)
• ۲۱۱/۲–۲۲۴	اردشیر پنجم (واپسین)
دوره تاریخی	اواخر باستان
• بنیان‌گذاری	۱۳۲ پیش از میلاد
• ضمیمه شاهنشاهی ساسانی شد	۲۲۴ پس از میلاد
واحد پول	درام
پیشین پسین فرترکه پارس (استان ساسانی)
امروز بخشی از	ایران

سکه‌ای از یکی از شاهان پارس با نام اردشیر. در شمارش شاهانی که از سقوط هخامنشیان تا ظهور ساسانیان بر پارس حکومت کردند، این شاه اردشیر دوم به حساب می‌آید.

شاهان پارس اشاره به پادشاهانی نیمه مستقل دارد که پس از پنج فرترکه از حدود ۲۳۰ پیش از میلاد تا ۲۱۰ پس از میلاد، بر منطقه شاهک‌نشین پارس، در جنوب ایران، حکومت کردند. این پادشاهان، فرمانروای اشکانی را به عنوان شاهنشاه خود به رسمیت می‌شناختند؛ با این حال در نهایت یکی از آن‌ها (اردشیر بابکان) شورشی را علیه آخرین شاهنشاه اشکانی اردوان پنجم رهبری کرد و شاهنشاهی ساسانی را بنیان نهاد.

تاریخچه

پارس منطقه‌ای در جنوب غربی فلات ایران، سرزمین مادری شاخه‌ای از مردمان ایرانی، یعنی پارس‌ها، بود. همچنین زادگاه شاهنشاهی هخامنشیان، یکی از بزرگترین امپراتوری های تاریخ بود. این منطقه تا زمان فتح آن توسط پادشاه مقدونی، اسکندر، به عنوان مرکز امپراتوری خدمت می‌کرد. از پایان سده‌ی سوم یا آغاز سده دوم پیش از میلاد، پارس توسط سلسله‌های محلی تابع امپراتوری سلوکی هلنیستی اداره می‌شد. این سلسله‌ها عنوان فارسی باستان فرترکه ("رهبر، فرماندار، پیشرو") را داشتند که در دوران هخامنشی نیز وجود دارد. بعدها فرترکه وادفراداد دوم (حدود ۱۳۸ پیش از میلاد) به عنوان خراجگزار امپراتوری اشکانی ایران درآمد. فره‌ترکه‌ها اندکی پس از آن، به احتمال زیاد با به سلطنت رسیدن فرهاد دوم ( حکومت: ۱۳۲-۱۲۷ پیش از میلاد )، توسط پادشاهان پارس جایگزین شدند. برخلاف فره‌ترکه‌ها، پادشاهان پارس از عنوان "پادشاه" استفاده می‌کردند و پایه‌های سلسله جدیدی را بنا نهادند که می‌توان آن را دارایان نامید.

پادشاهان فرعی امپراتوری اشکانی

به گفته استرابون، پادشاهان اولیه پارس تا حدود ۱۴۰ پیش از میلاد، خراجگزار حاکمان سلوکی بودند، تا زمانی که پارتیان منطقه را فتح کردند:

پارسیان پادشاهانی دارند که تابع پادشاهان دیگر هستند، که قبلاً تابع پادشاهان مقدونیه بودند ، اما اکنون تابع پادشاهان پارتیان می‌باشند.

—  استرابون

امپراتوری اشکانی سپس تحت فرمان مهرداد اول، پادشاه اشکانی (حدود ۱۷۱-۱۳۸ پیش از میلاد)، کنترل پارس را به دست گرفت، اما به طور محسوسی به حاکمان محلی اجازه داد تا در قدرت باقی بمانند و اجازه ضرب سکه‌هایی با عنوان "پادشاه" را صادر کرد. از آن پس، سکه‌های پادشاهان پارس از نظر شخصیت و سبک کاملاً اشکانی شدند.

در زمان اشکانیان، این سلسله‌ها پادشاه نامیده می‌شدند و عنوان آنها بر روی سکه‌هایشان ظاهر می‌شد: برای مثال (دارایان پادشاه، پسر وادفرداد پادشاه). تأثیر اشکانیان در ضرب سکه بسیار روشن است و استرابون همچنین گزارش می‌دهد که در زمان آگوستوس (۲۷ پیش از میلاد-۱۴ میلادی)، پادشاهان پارسی به همان اندازه که قبلاً مطیع مقدونی‌ها بودند، مطیع اشکانیان نیز بودند:

اما بعدها، شاهزادگان مختلف کاخ‌های مختلفی را اشغال کردند؛ برخی، همانطور که طبیعی بود، پس از آنکه قدرت پارس ابتدا توسط مقدونی‌ها و سپس بیشتر توسط پارتی‌ها کاهش یافت، از شکوه کمتری برخوردار شدند. زیرا اگرچه پارسی‌ها هنوز یک حکومت سلطنتی و یک پادشاه از خود دارند، اما قدرت آنها بسیار کاهش یافته و تابع پادشاه پارت هستند.

— استرابون

تأسیس امپراتوری ساسانی

در زمان بلاش پنجم ( حکومت:۱۹۱ - ۲۰۸)، امپراتوری اشکانی به دلیل جنگ با رومیان، جنگ‌های داخلی و شورش‌های منطقه‌ای رو به زوال بود. سپتیموس سوروس، امپراتور روم ( حکومت:  ۱۹۳-۲۱۱ ) در سال ۱۹۶ به قلمرو اشکانیان حمله کرد و دو سال بعد دوباره این کار را انجام داد و این بار پایتخت اشکانیان، تیسفون، را غارت کرد. در همان زمان، شورش‌هایی در ماد و پارس رخ داد.

تورج دریایی، ایران‌شناس، استدلال می‌کند که سلطنت بلاش پنجم «نقطه عطفی در تاریخ اشکانیان بود، به این دلیل که این سلسله بخش زیادی از اعتبار خود را از دست داد.» پادشاهان پارس اکنون نمی‌توانستند به اربابان ضعیف اشکانی خود تکیه کنند. در واقع، در سال ۲۰۵/۶م، یک حاکم محلی پارسی به نام پاپگ (بابک) شورش کرد و گوچهر، حاکم بازرنگی پارس، را سرنگون کرد و استخر را برای خود تصرف کرد. به گفته مورخ ایرانی قرون وسطی، طبری (درگذشته ۹۲۳م)، پاپگ به اصرار پسرش اردشیر شورش کرد. با این حال، دریایی این گفته را بعید می‌داند و اظهار می‌کند که در واقع شاپور بود که به پاپگ کمک کرد تا استخر را تصرف کند، همانطور که در سکه‌های اخیر که تصاویر هر دوی آنها را نشان می‌دهد، نشان داده شده است.

در آنجا او پسر ارشدش شاپور را به عنوان وارث خود منصوب کرد. این امر به شدت مورد پسند اردشیر نبود، که پس از مرگ تیری فرمانده دارابگرد شده بود. اردشیر در اقدامی نافرمان، به اردشیرخوره رفت، جایی که خود را تقویت کرد و پس از مرگ پاپگ، آماده حمله به برادرش شاپور شد. پابگ در زمانی بین ۲۰۷ تا ۲۱۰ به مرگ طبیعی درگذشت و شاپور جانشین او شد که پادشاه پارس شد. پس از مرگ او، اردشیر و شاپور هر دو شروع به ضرب سکه با عنوان "شاه" و تصویر پاپگ کردند. روی سکه‌های شاپور عبارت "اعلیحضرت، شاه شاپور" و پشت آن عبارت "پسر اعلیحضرت، شاه پاپگ" نوشته شده بود. با این حال، سلطنت شاپور کوتاه بود؛ او در سال ۲۱۱/۲ در شرایط نامعلومی درگذشت. بدین ترتیب اردشیر با نام اردشیر پنجم جانشین شاپور شد و به فتح بقیه ایران پرداخت و امپراتوری ساسانی را در سال ۲۲۴ میلادی با نام اردشیر اول بنیانگذاری کرد.

فهرست

نام		دوران	سکه	نسبت با پادشاه پیشین	یادداشت
۱	دارایان یکم	سال‌های پایانی قرن دوم پیش از میلاد		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۲	وادفراداد سوم	سده اول پیش از میلاد		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۳	دارایان دوم	سده اول پیش از میلاد		پسر وادفرداد سوم	دست‌نشانده اشکانیان
۴	اردشیر دوم	سده اول پیش از میلاد		پسر دارایان دوم	دست‌نشانده اشکانیان؛ توسط برادرش وهشیر یکم کشته شد
۵	وهشیر یکم	سده اول پیش از میلاد		پسر دارایان دوم	دست‌نشانده اشکانیان
۶	پاکور یکم	سده اول میلادی		پسر وهشیر یکم	دست‌نشانده اشکانیان
۷	پاکور دوم	سده اول میلادی		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۸	نامبد	سده اول میلادی		پسر اردشیر دوم	دست‌نشانده اشکانیان
۹	نپاد	سده اول میلادی		پسر نامبد	دست‌نشانده اشکانیان
۱۰	ناشناس	سده اول میلادی		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۱۱	وادفراداد چهارم	سده دوم میلادی		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۱۲	منوچهر یکم	سده دوم میلادی		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۱۳	اردشیر سوم	سده دوم میلادی		پسر منوچهر یکم	دست‌نشانده اشکانیان
۱۴	منوچهر دوم	سده دوم میلادی		پسر اردشیر سوم	دست‌نشانده اشکانیان
۱۵	پاکور سوم	سده دوم میلادی		؟	دست‌نشانده اشکانیان
۱۶	منوچهر سوم	سده دوم میلادی		پسر منوچهر دوم	دست‌نشانده اشکانیان
۱۷	اردشیر چهارم	سده دوم میلادی		پسر منوچهر سوم	دست‌نشانده اشکانیان
۱۸	وهشیر دوم	۲۰۶–۲۱۰ میلادی		؟	دست‌نشانده اشکانیان؛ آخرین شاه دودمان بازرنگی
۱۹	شاپور	سده سوم میلادی		برادر اردشیر یکم ساسانی	دست‌نشانده اشکانیان
۲۰	اردشیر پنجم (اردشیر یکم ساسانی)	سده سوم میلادی		نخستین شاهنشاه ایران از دودمان ساسانی	دست‌نشانده اشکانیان

جستارهای وابسته

• فرترکه
• هخامنشیان
• اشکانیان
• ساسانیان
• تاریخ ایران

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kings of Persis». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۹.