عملیات ثامن‌الائمه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
عملیات ثامن‌الائمه
بخشی از جنگ ایران و عراق
Shatt al arab.png
تاریخ۵ تا ۷ مهر ۱۳۶۰
(۲ روز)
مکانآبادان، خوزستان
نتیجه شکست حصر آبادان
تغییرات
قلمرو
جنوب‌غربی ایران
طرفین درگیر
 عراق  ایران
فرماندهان و رهبران
عراق صدام حسین
عراق جواد اسعد شیتنه  اعدام‌شده
ایران ولی‌الله فلاحی
ایران قاسم علی ظهیرنژاد
ایران محسن رضایی
ایران یحیی رحیم صفوی
واحدهای درگیر
ارتش عراق
نیروی هوایی عراق
نیروی زمینی ارتش
سپاه پاسداران
جهاد سازندگی
هوانیروز
نیروی هوایی ارتش
قوا
۵۰ تا ۶۰ هزار نفر ۱۵ هزار نفر داخل شهر
۲۰ تا ۳۰ هزار نفر خارج از شهر
تلفات
۱٫۵۰۰ کشته و زخمی
۲٫۵۰۰ اسیر
۹۰ تانک و ۱۰۰ خودرو زرهی
۳ هواگرد و ۱ بالگرد[۱]
۳٫۰۰۰ کشته و زخمی
۱۵۰ تانک
۵ فروند هلیکوپتر

عملیات ثامن‌الائمه عملیات تهاجمی نیروهای مسلح ایران، در خلال جنگ ایران و عراق بود، که به فرماندهی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران و مشارکت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، علیه مواضع یگان‌های ارتش عراق، مستقر در استان خوزستان، انجام شد.[۲] این عملیات در ساعت ۱ بامداد ۵ مهرماه ۱۳۶۰ در محور آبادان به شرق کارون در جنوب‌غربی ایران آغاز گردید و پس از ۴۲ ساعت نبرد بی‌وقفه، با شکسته شدنِ حصر آبادان و بازپس‌گیری بیش از ۱۵۰ کیلومتر مربع از خاکِ ایران، به پایان رسید.[۳][۴][۵] محوریت عملیات ثامن‌الائمه با لشکر ۷۷ خراسان بود[۶] و در مجموع بیش از ۳۵ گردان از نیروهای ایرانی در این عملیات شرکت داشتند.[۷]

خلاصه نبرد[ویرایش]

پس از برکناری ابوالحسن بنی‌صدر از مقام فرماندهی کل قوا، امکان همکاری مشترک سپاه پاسداران و ارتش، میسر شد.[۸] با صدور پیام روح‌الله خمینی در جهت شکسته شدن حصر آبادان، نیروی زمینی ارتش با طراحی این عملیات[۹] و محول کردن آن به لشکر ۷۷ خراسان، در ساعت یک بامداد ۵ مهر ۱۳۶۰ با نام عملیات ثامن‌الائمه، در ۳ محور دارخوین، فیاضیه و جاده آبادان-ماهشهر، به اجرا درآمد.

در این عملیات، چند گردان از سپاه پاسداران، لشکر ۷۷ خراسان و تیپ ۳۷ زرهی شیراز از ارتش، یک گردان تانک، از تیپ ۲ لشکر ۱۶ زرهی قزوین و یک گردانِ پیاده از ژاندارمری، به مصاف حدود ۳۰ گردان از نیروهای ارتش عراق رفتند. نیروهای ایرانی تا ساعت ۲ بعد از ظهر، ضمن شکستن محاصرهٔ آبادان، موفق شدند ۲ جادهٔ آبادان-اهواز و آبادان-ماهشهر را نیز تصرف نمایند. محوریت اصلی عملیات ثامن‌الائمه با لشکر ۷۷ خراسان بود.[۱۰][۱۱][۱۲]

محاصره آبادان[ویرایش]

جزیره آبادان در دورترین نقطهٔ جنوب‌غربی ایران قرار دارد، که از جنوب این شهر، آب‌های خلیج فارس، از شمال و مشرق؛ رودخانه‌های کارون و بهمن‌شیر و از غرب نیز اروندرود، آن را در بر گرفته‌اند. اروندرود که در غرب آبادان مستقر می‌باشد، تنها رودخانهٔ قابل کشتی‌رانی در ایران است، که تا پیش از جنگ ایران و عراق، ۲ بندر خرمشهر و آبادان، از مسیر این آب‌راه، به خلیج فارس و دریاهای آزاد متصل می‌شدند. شهر آبادان به سبب وجود پالایشگاه نفت آبادان، نقش مهمی را در صنعت نفت آن روز ایران ایفاء می‌کرد. خرمشهر نیز یکی از مهمترین بنادر مبادلاتی ایران محسوب می‌گردید، که از طریق راه‌آهن سراسری، به سایر نقاط کشور متصل می‌شد.

پس از حمله عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ و اشغال سریع بخش‌هایی از خاک ایران، خرمشهر پس از ۴۰ روز مقاومت، سرانجام با عقب‌نشینیِ معدود نیروهای ایرانی مدافع شهر، به دست ارتش عراق افتاد. پس از سقوط خرمشهر، ارتش عراق تلاش کرد تا از طریق شرق رودخانه کارون و شمال بهمن‌شیر، جزیره آبادان را نیز اشغال نماید، که با این وضعیت، شهر آبادان نیز در یک محاصره ۳۳۰ درجه‌ای توسط نیروهای مهاجم عراقی، قرار می‌گرفت.

استعداد نیروها[ویرایش]

عراق[ویرایش]

استعداد نیروها و آرایش یگان‌های ارتش عراق، در منطقه عملیات ثامن‌الائمه، برابر اسناد به دست آمده از تیپ ۸ مکانیزه ارتش عراق، در تاریخ ۲۶ مردادماه ۱۳۶۰:

  • تیپ ۸ مکانیزه از لشکر ۳ زرهی: با ۳ گردان مکانیزه و ۱ گردان تانک، در شمال سرپل و جنوب سلمانیه، مواضع پدافندی را اشغال و تحکیم کرده بود.
  • تیپ ۶ از لشکر ۳ زرهی: با ۳ گردان تانک و ۱ گردان مکانیزه، در قسمت مرکزی و شرقی سرپل، در شمال جاده ماهشهر-آبادان مستقر بود.
  • تیپ ۴۴ از لشکر ۱۱ پیاده: با ۱ گردانِ تحت امرِ لشکر ۳ زرهی، در قسمت جنوبی منطقه سرپل و جنوب جاده ماهشهر-آبادان پدافند می‌کرد.
  • تیپ ۱۲ از لشکر ۳ زرهی: در غرب کارون در احتیاط قرار داشت و گردان‌های تانک الطارق و سیف‌سعد، همچنین چند گردان از جیش‌الشعبی، ۱ گردان از تیپ ۴۴ پیاده و ۱ گردان از تیپ ۳۳ نیروی مخصوص نیز در منطقه شرق رودخانه کارون استقرار داشتند.

در مجموع استعداد نیروهای ارتش عراق در این منطقه، برابر یک لشکر تقویت‌شده بود، ضمن اینکه فرماندهٔ سپاه سوم ارتش عراق نیز می‌توانست از احتیاط لشکر ۵ مکانیزه و لشکر ۹ زرهی، که در جنوب‌غربی اهواز و سوسنگرد مستقر بودند، برای تقویت لشکر ۳ زرهی استفاده نماید.[۱۳]

ایران[ویرایش]

ترکیب نیروهای مسلح ایران در عملیات ثامن‌الائمه، از نیروهای ارتش، سپاه پاسداران، بسیج و نیروهای ژاندارمری تشکیل شده بود. در این عملیات، نیروهای سپاه پاسداران با استعداد ۱۶ گردان، در ۳ قرارگاه به‌صورت تیپ، سازمان‌دهی شده بودند، همچنین از نیروی زمینی ارتش؛ ۳ تیپ از لشکر ۷۷ خراسان، یک گردان تانک از لشکر ۱۶ زرهی قزوین و نیز تیپ ۳۷ زرهی شیراز، حضور داشتند. در عملیات ثامن‌الائمه جهاد سازندگی وظیفه احداث جاده‌های پشتیبانی و اجرای عملیات مهندسی مقدماتی را برعهده داشت:

موقعیت منطقه[ویرایش]

منطقه عملیاتی با وسعتی بالغ بر ۱۳۰ کیلومتر مربع، از شمال به جاده اهواز-آبادان، از جنوب به شهر آبادان، از شرق به حدفاصل بین شادگان و جاده ماهشهر-آبادان و از غرب به رود کارون در حد فاصل بین سلمانیه تا فیاضیه، محدود می‌شد. منطقه تحت اشغال ارتش عراق، به طول تقریبی ۱۳ کیلومتر مربع، در امتداد رود کارون بود، که به همین میزان به سمت شرق و جنوب گسترش یافته بود، به گونه‌ای که بخشی از دو جاده اهواز-آبادان و ماهشهر-آبادان، در منطقه تحت اشغال نیروهای عراقی قرار داشتند.[۱۶]

شرح عملیات[ویرایش]

طرح عملیات ثامن‌الائمه در ۱۵ شهریور ۱۳۶۰ تکمیل و سرانجام در ساعت ۱ بامداد روز پنجم مهر ۱۳۶۰ نیروهای ایرانی با رعایت اصل غافلگیری و پس از گسترش روی خط، به‌طور ناگهانی بر مواضع مقدم ارتش عراق هجوم برده و خاکریزهای اولیه را بدون زد و خورد اشغال کردند. با سپری شدن تاریکی، نیروهای هوایی طرفین وارد کارزار شده و هلیکوپترها نیز به پرواز درآمدند و پشتیبانی آتش‌های توپخانه هر دو طرف با شدت هر چه تمام‌تر به مرحله اجرا درآمد و عراق نیروهای احتیاط خود را در منطقه شمال محور ماهشهر به آبادان وارد عمل نمود. نیروهای ایرانی با وجود گرمای شدید، مقاومت سرسختانه ارتش عراق را در هم شکستند و بعد از ۴۲ ساعت تلاش مداوم، لشکر ۷۷ خراسان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، گروه فداییان اسلام و نیروهای داوطلب بسیج، عملیات با موفقیت به پایان رسید و در پایان عملیات، ارتش عراق خسارات سنگینی را متحمل گردید و در نهایت، جزیره آبادان از محاصره آنان خارج شد.

نتایج عملیات[ویرایش]

  1. ساحل شرقی رودخانه کارون توسط نیروهای ایرانی تصرف گردید.
  2. آبادان از محاصره یک ساله نیروهای عراقی خارج شد.
  3. بیش از ۱۵۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغال شده ایران آزاد شد.
  4. تلفات این عملیات برای طرف عراقی بیش از ۱٫۵۰۰ نفر کشته و در حدود ۲٫۵۰۰ نفر اسیر شدند، تعداد ۹۰ دستگاه تانک و نفربر، ۱۰۰ دستگاه انواع خودروی سبک و سنگین منهدم گردید و ۳ فروند هواپیمای جنگنده و یک فروند هلیکوپتر نیروی هوایی عراق نیز سرنگون شدند، همچنین ۱۰۰ دستگاه تانک، ۶۰ دستگاه نفربر، ۳ دستگاه لودر و ۱۵۰ دستگاه خودرو نیز توسط نیروهای ایرانی به غنیمت گرفته شد.
  5. از نیروهای ایرانی ۳٫۰۰۰ نفر کشته و زخمی شدند و ۱۵۰ فروند تانک، ۹ فروند هلیکوپتر تهاجمی از نوع بل ای‌اچ-۱ کبرا، ۲ فروند هلیکوپتر ترابری بوئینگ سی‌اچ-۴۷ شنوک و ۳ فروند بل ۲۱۴ ایرانی نیز در هنگام اجرای این عملیات منهدم شدند.
  6. عملیات ثامن‌الائمه را باید اولین تجربه پیروز عملیات‌های مشترک سپاه و ارتش دانست، که پس از عزل بنی‌صدر انجام گردید. پس از این عملیات ۷ تن از فرماندهان ارشد ارتش عراق، با دستور مستقیم صدام حسین تیرباران شدند.

منابع[ویرایش]

  1. عملیات ثامن‌الائمه - وب‌گاه تبیان
  2. «عمليات ثامن الائمه، شكست حصر آبادان». مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن.
  3. «آشنایی با سالروز شکست حصر آبادان». همشهری آنلاین.
  4. «شکست حصر آبادان مبدأ تحول استراتژیک جنگ بود». خبرگزاری مهر.
  5. «شکست محاصره آبادان». خبرگزاری ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵.
  6. «حماسه‌سازی لشکر ۷۷ خراسان در دفاع مقدس». روزنامه اطلاعات. ۵ دی ۱۳۹۸.
  7. «فتح «خرمشهر» تحمیل اراده جمهوری اسلامی بر متجاوز». خبرگزاری دفاع. ۵ خرداد ۱۳۹۹.
  8. تصمیم مشترک فرماندهان سپاه و ارتش پس از عزل بنی‌صدر خبرگزاری دانشجویان ایران
  9. تحلیلی بر عملیات «ثامن الائمه(ع)» خبرگزاری دانشجویان ایران
  10. «محاصره آبادان در خاطرات شهید داوود کریمی». خبرگزاری حیات.
  11. «شکست محاصره آبادان». تبیان.
  12. «شکست محاصره آبادان مبدأ تحول استراتژیک جنگ بود». خبرگزاری مهر.
  13. «عملیات ثامن‌الائمه». پایگاه نشر آثار حسن باقری. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  14. «گفتگو با هوشنگ اسدی». خبرگزاری دولت‌بهار.
  15. «مروری بر عملیات ثامن‌الائمه». خبرگزاری حوزه.
  16. «عملیات ثامن‌الائمه». خبرگزاری دفاع مقدس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۸.
  • محسن رشید، گزارشی کوتاه / مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ویرایش: مهدی انصاری، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیق جنگ، ۱۳۷۸، شابک: ۹۶۴-۶۳۱۵-۳۳-x

پیوند به بیرون[ویرایش]