زازاکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زبان زازکی

Zazaki,Dımılki

گویشگاه‌ها: اکثریت: ترکیه و اروپا
شمار گویشوران: ۲–۴ میلیون
خانواده:
زبان‌های هندوایرانی
زبان‌های ایرانی
   زبان‌های ایرانی غربی
    زبان‌های کناره دریای خزر
     زبان‌های زازا-گورانی
      زبان زازکی 
زبان رسمی
زبان رسمی در: -
مرجع رسمی: مؤسسهٔ زبان زازاکی
کد زبان
ISO 639-1: diq
ISO 639-2: diq
ISO 639-3: zzz 
Zaza DialectsMap-5.gif

زازاکی، کردکی، کرمانجکی، دیملی، زازا یا زازایی (به زازاکی: Dımılki، Kırdki، Kırmancki، Zazak) یکی از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌غربی و از زبان‌های کناره دریای خزر[۱] است که در شرق آناتولی (ترکیه) صحبت می‌شود. شمار زازا-زبانان را تا حدود ۲ میلیون نفر حدس می‌زنند.

زازاکی همانندی‌های نزدیکی با زبان اورامانی و گویش باجلانی دارد و به این خاطر، زبان‌شناسان این سه گویش را درون خانواده‌ای به نام زازا-گورانی قرار می‌دهند و زازا-گورانی را شاخه‌ای جداگانه از دستهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی به‌شمار می‌آورند.

ریشه‌های زبان[ویرایش]

دربارهٔ ریشهٔ این زبان، در کنار نظر غالب، دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارد.
زبان زازاکی یکی از زبان‌های ایرانیِ شمال غربی است و به زبان‌های لکی، گیلکی، مازندرانی و تالشی بسیار نزدیک است.[۲][۳] زبان زازاکی بر اساس منابع معتبر زبانشناسی کردی محسوب نمیشود.[۴][۵][۶] زبان‌شناسان بر این باورند که زازاها شاخه‌ای مستقل از اقوام ایرانی هستند و نام اصلی زازاها یعنی "دیملی" را گونهٔ دگرگون‌شدهٔ واژهٔ دیلمی می‌دانند و خاستگاه این مردم را منطقهٔ دیلمستان در غرب رشته‌کوه البرز و جنوب گیلان حدس می‌زنند؛ ولی زازاکی زبانی دیلمی است.[۷]

سکونتگاه[ویرایش]

محدودهٔ سکونت زازاها، مناطق غربیِ کردستان ترکیه شامل درسیم، الازیغ، ارزنجان و دیاربکر است که البته در بسیاری مناطق با کرمانج‌ها در مناطق مشترکی زندگی می‌کنند، از جمله در دیاربکر. اکثر زازاها قادر به تکلم به کرمانجی نیز می‌باشند.

از شاعران معاصر به زبان زازاکی می‌توان از روشان لزگین نام برد.[نیازمند منبع]

مقایسهٔ ریشه‌شناختیِ زازاکی، پارسی و برخی زبان‌های دیگر هندواروپایی[ویرایش]

  • اعداد
پارسی زازاکی روسی یونانی ایتالیایی ایسپانیولی آلمانی فرانسوی انگلیسی
yak
یک
jû/yew odin ena uno uno eins un one
du
دو
dva dyo due dos zwei deux two
se
سه
hirê tri tria tre tres drei trois three
çahar
چهار
çehar çetyre tesera quattro cuatro vier quatre four
panc
پنج
panc pyatʹ pende cinque cinco fünf cinq five
şeş
شیش
şeş shestʹ eksi sei seis sechs six six
haft
هفت
hewt semʹ epta sette siete sieben sept seven
haşt
هشت
heşt vosemʹ okto otto ocho acht huit eight
noh
نه
new devyat ennia nove nuevo neun neuf nine
dah
ده
des desyatʹ dheka dieci diez zehn dix ten
bist
بیست
vist dvadtsatʹ eíkosi venti veinte zwanzig vingt twenty
  • واژه‌ها
پارسی زازاکی گیلکی مازندرانی روسی یونانی ایتالیایی ایسپانیولی آلمانی فرانسوی انگلیسی
پدر Pi/Pêr per per/Beba Otets Pateras Padro Padre Vater Pére Father
مادر May/Mae Mar/n'na Mar/Nena Mat Mitera Madre Madre Mutter Mére Mother
برادر Bra Bra Berar Brat Adelfos Fratello Hermano Bruder Frére Brother
نام Name Nome/Nume Num İmya Onoma Nome Nombre Name Non Name
لب Lew Lab/Macha Lab/Lushe Guba Cheíli Labbro Labio Lippe Lévre Lip
من Ez Mo/Mi Men Ya Ego Io Estoy Ich Je I
شما (تو) Ti/Too Te Ti Eseis Ti/Te Te/Ti/Tu Du Tu/Toi You
ما Ma Amo/Aman Ama/Ema My Emais Nois Nosotros Wir Nous We
من Mo/Mi Me/Mi Moĭ Mou Mio Mi Mein Mon My
آری Ya Aha Are Da Nai Si Si Ja Vui Yes
هیچ Hich'i Hech Ne Ochi No No Nein Non No
در miyen - - - Di De De At Bei
غزال Ğezale Ğezale Ghazel Gazel Kazélla Gazzella Gacela Gazelle Gazelle Gazelle
در Ber Dar Dar/Loosh Dvar Pórta Porta Puerta Portre Tor Door
پا Pa/Lıng Lag/Lang/ling Pe/Ling Podnozhie Pódi Piede Pata Pied Fuß Foot/Leg
زمین Erd Zimin Bene - - - - - Erde Earth
ستاره Astare Roja/Rozha Essare - Astéri Astro Estrella Astre Stern Star
نو Newe Nu/Taza Nu Novyi Néos Nuovo Nuevo Nouveau Neu New
پُر Pırr Poor/Sarakal Per Polnyi Pliri Pieno Pleno Plein Prall Full
بزرگ Gırd Pilata/Pilla Gat Gromnyi Megálos Grande Gran Grande Groß Great
سیم (نقره) Sêm Sium/Noghore - Serebro Asimi Argento Suelto Argent Silber Silver
گربه Kitik/Xone Piche Bameshi Kot Gata Gatto Gato Cat Kitty Kätzchen
گرگ Verg Verg Verg Volk - - - - Wolf Wolf
مرغ Kerge Kerk/Kark Kerg Kuritsa Kotópoulo - - - Küken Chicken
مورچه Morcela Pitur/Pitar Melije/Mejile Meverçe Muravyei - - Ameise Amerse Pismire
میمون Meymûn Meymol/Meymon Shadi/Anter Maimou - Scimmia Mono - - Monkey
خانه Ban/Keye Khuna/Ja Sere/Menzel - - - - Bâtiment Baun Build
صدا Vac - Vang - - Voce Vaz Voix - Voice
مرگ Merd Murdn/Marg Marg Mertvyi - Morto Muerto Mort Mord Murder
موش Mere Gerza Gal Mysh - Mouse - - Maus Mouse
تُنُک (پراکنده) Tenik Galaf Tanek Tonki - - - - Dünn Thin
لیمو Limon Limbo Limu Limon Lemoni Limone Limón - - Lemon
باقله Bagile Baghela Bakele Bob - - Haba - Bohne Bean
آب Aw Uw Aw U - - Acqua Agua Aqua/Eau Aqua/Water -
پیش Ver Var/Pish/Virja/Varja Pish - Var/Vront/Pered/Pali Pro Fronte Frente Ventral/Avant Vor Front/Pre
صفحه Pel/Pelga Valg/Balg Valg Pazh - Pagino Página Page Page/Seite Page
خوش Weş Xojir/Xush Xesh Vpolne - - - - Wohl Well

ویژگی‌ها[ویرایش]

نظام آوایی زازا به نظام آوایی گیلکی و تالشی بسیار نزدیک است؛[نیازمند منبع] با این تفاوت که نظام آوایی زازا از تعدادی آواهای دندانیِ تأکیدی نیز برخوردار است و تعداد مصوت‌های آن بیشتر است. در نظام اسمیِ تمامی گویش‌های زازاکی، معمولاً میان دو جنس مذکر و مؤنث تفاوت وجود دارد. در صرف اسم، دو حالت فاعلی و غیرفاعلی وجود دارد.
مانند فارسی، فعل دارای بن مضارع و بن ماضی است.

جمله‌های بعضی پایه‌های زازاکی و پارسی[ویرایش]

پارسی زازاکی
چه Çı/Se
چگونه/چطور Senêna/çiturya
نام تو چیست؟ Namê to çıço
نام شما چیست؟  ?Namê şıma çıço??
تو چند سال داری؟ Tı çend serreiya
چطوری؟ خوشی؟ (زن) Tı senêna?,weşa / Tu çiturya? weşa
چطوری؟ خوشی؟ (مرد) tı senênê? weşêTı
با تشکر از شما (مرد) Tı weş bê
با تشکر از شما (زن) Tı weş ba
تشکر می‌کنم Teşekur keno
خدا از تو راضی باشد Homa to ra razi bo
این چیست؟ (مرد)  ?Eno çıço
این چیست؟ (زن)  ?Ena çıça
تو چی می‌کنی؟ (چه کار میکنّی؟) (زن) Tı se kena
تو چی می‌کنی؟ (چه کار میکنّی؟)(مرد) Tı se keno/Tı se kenê
شما خِوش آمدید Şıma xêr amey/şıma xêyr amey
هست (برای مردان) Esto
هست (برای زنان) Esta
هست (غیر جینسی) Estê
نیست (برای زنان) çıniya/niesta
نیست (غیر جینسی) çıniyê/niestê
نیست برای مردان) çıniyo/niesto
آری Ya
هیچ
رفتن !Şiyayış
می‌آیند Ê yenê
تو چه گفتی؟ To sa vat
تو چه می‌گوی؟ (زن)  ?Tı sa vana
تو چه می‌گوی؟ (مرد) Tı sa vanê
خانه Ban / Keye
دوستم (برای مردان) Embazê mı / dostê mı
دوستم/ مه همباز (برای زنان) Embaza mı
پسر من به پسر تو می‌گوید Lacê mı lacdê to ra vano
در دستهای من چیزی نمند zare destanê mı de çiyê nêmend

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • Michiel Leezenberg, Gorani Influence on Central Kurdish, ILLC-Department of Philosophy, University of Amsterdam
  • Terry Lynn Todd, A GRAMMER OF DIMILI also known as Zaza, University of Michigan, Ann Arbor, Electronic Publication 2008 , ISBN 91-973777-0-9
  • Raymond Gordon, Jr. , Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition.

(Classification of Zazaki Language.)

  • Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages.
  • Gülşat Aygen, Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa, 2010

پیوند به بیرون[ویرایش]

الگو:کد زبان‌های معرفی‌شده در ایزو ۶۳۹–۳ که حرف اول عنوان بین‌المللی آنها حرف Z است