مردم زازا
 توزیع قوم زازا در ترکیه | |
| کل جمعیت | |
|---|---|
| ۲ـ۳ تا ۴ میلیون[۱][۲][۳][۴] | |
| مناطق با جمعیت چشمگیر | |
 ترکیه | ۲ـ۳ تا ۴ میلیون |
| سایر کشورهای اروپا | ۳۰۰.۰۰۰[۵] |
| زبانها | |
| گویشهای شمالی، مرکزی و جنوبی زبان زازیی | |
| دین | |
| اسلام (مذاهب اهل سنت و علوی) | |
| قومیتهای وابسته | |
| سایر مردمان ایرانیتبار | |
زازاها[۶][۷][الف] مردم هستند که به زبان زازایی صحبت میکنند و در مختلف بخشهای ترکیه، در شرق آناتولی در استانهای بینگول، الازیغ،ارزنجان، ارزروم، بیتلیس، ملطیه، باتمان، موش و تونجلی؛ در جنوب شرق آناتولی در استانهای آدیامان، دیاربکر و شانلیاورفه؛ در شمال شرق آناتولی (قفقاز ترکیه) در استانهای قارص و اردهان؛ در آناتولی مرکزی در استانهای سیواس، قیصریه و آکسارای و در منطقه دریای سیاه (شمال آناتولی) در استانهای توقات و گوموشخانه زندگی میکنند.[۶][۸][۷][۹][۱۰] همچنین حدود ۳۰۰ هزار زازا در سراسر جهان پراکنده هستند که عمدتاً در اروپای غربی و آلمان زندگی میکنند. جمعیت زازاها در خاک ترکیه، در حال حاضر نامشخص است اما حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر برآورد میشود.[۱۱] زازاها پس از ترکهای، کُردها و عربها چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را تشکیل میدهند.[۱۲][۱۳]
قوم زازا به گویشهای زبان زازایی صحبت میکنند که با زبانهای کاسپین (تالشی، تاتی، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی) خویشاوندی نزدیکی دارد.[۱۴] زبان زازا یکی از کهنترین زبانهای ایرانی غربی است و شباهتهای قابل توجه با زبان پارتی (زبان رسمی شاهنشاهی اشکانی) و زبان باختری (زبان رسمی امپراتوری های شاهنشاهی کوشانی و هپتالیان) که دو زبان ایرانی مربوط به دوران باستان پسین هستند دارد.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]
منشأ
[ویرایش]این مردم خود را به نام زازا، دیملی، دیمیلی، دیمیل، دیلمیج و به میزان کمتر و فقط توسط زازاهای علوی خود را ما، شارَ ما (یعنی ملت ما، قوم ما) و کیرمانکج و زازا با هام و در برخی جاها، مثلآ دجله، پالو و بینگول به صورت بسیار محدود کیرد و زازا با هام میخوانند.[۸][۷][۹][۱۰] به نظر میرسد حضور زازاها (دِمِلیها) در مناطقی که اکنون ساکن آن هستند مرتبط با موج مهاجرت دیلمیها از دیلمستان در قرون ۱۰–۱۲ میلادی باشد. یک مطالعه ای در سال ۲۰۰۵ پیوند نزدیک تری را بین کردها و زازاها پیشنهاد کرد.[۱۹] از سوی دیگر طبق پژوهش دیگری از جمله زازاها نشان داده شد که اکثریت زازاها خود را زازا و زبانشان زازایی تعریف میکنند، جدا از کُردها و کُرد.[۲۰]شواهد زبانشناسانه به ریشه دیلمی زازاها اشاره دارد. دِمِلیها برخلاف سایر کردها عمدتاً کشاورزانی یکجانشین هستند، گرچه دامپروری نقش مهمی در فعالیتهای اقتصادی آنها ایفا میکند ولی آنان بهطور خاص به باغداری شهرهاند.[۲۱] این فرضیه از نظر ژنتیک (نسلشناسی) تقویت نمیشود. پژوهشهای جدید نشان میدهند که اصل دیمیلی بومی خاور آناتولی بوده و از نظر نسلشناسی از همسایگان کرمانج خود غیرقابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای خزر پیوند دارند.[۲۲] به یکی از ریزابههای دجله دیاله میگفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده میشد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده است و گفته است در کتیبهها بهصورت دگلت بوده است.[۲۳] کرانه شمالی رود دجله دیلمان نامیده میشدند و طبق بندهش دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد.[۲۴] لازم است ذکر شود که برخی نیز قوم زازا را بخشی از مردمان کُرد میدانند.[۲۵][۲۶] اما بسیاری از زازاها با آن مخالفند و بر هویت خود متمایز از کُردها تأکید دارند.[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۵][۳۳]
رابطه دیلمستان و زازاها (دیملیها)
[ویرایش]زبان شناسان و پژوهشگران مانند فریدریش کارل آندرئاس، کارل هادانک، ولادیمیر مینورسکی، دیوید نیل مکنزی، آرتور کریستنس، ویلیام برلی لاکوود، یوست گیپرت که در مورد زازاها و زبان زازاها تحقیقاتی انجام داده است، به این نتیجه رسیدند که زازایی با زبانهای رایج در منطقه تاریخی دیلم ارتباط نزدیکی دارد و پیشنهاد کردند که زازاها از شمال ایران از طریق منطقه تاریخی دیلم مهاجرت کردهاند و به منطقه ای که امروز در آن زندگی میکنند آمدند.[۶][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷][۳۸] زبانها و گویشهایی که امروزه در منطقه تاریخی دیلم صحبت میشود، مانند تاتی، تالشی، گیلک، سنگسر، سیمنان و مازندرانی، نزدیکترین زبانها به زازایی هستند.[۶][۳۹]
مردم
[ویرایش]در خصوص تعداد سخنوران به این زبان آمار قابل اطمینانی وجود ندارد، ممکن است در جنوب غربی آناتولی بین ۱٫۵ و ۲ میلیون نفر باشند. طی چهل سال گذشته در حدود همین تعداد زازا به مراکز شهری غرب آناتولی و اروپای غربی مهاجرت کردهاند. این ارقام همهٔ قوم زازا را شامل میشود گرچه عدهٔ زیادی از آنجا در این حین به ترکها و کُردها آسیمیله شدهاند و مهارت زیادی در خصوص زبان مادریشان ندارند. همهٔ زازاها مسلمانند ولی در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم میشوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی و سنی) هستند. مردم زازایی از نظر زبان و فرهنگ، ویژگیهای مشترک زیادی با دیگر مردم ایرانی دارند. زبانهای این اقوام ایرانی از یک ریشه سرچشمه میگیرند و کلمات مشترک زیادی دارند. ریشه کلمات تا حد زیادی یکسان است؛ کلمات مشترک مشابهی در نامگذاری رنگها، اعداد و گیاهان استفاده میشود. لباس، داستانهای عامیانه، سنتها، باورهای مذهبی و جشنوارهها ویژگیهای مشترک زیادی دارند. در گذشته، قوم زازایی، مانند همه اقوام ایرانی، به قبایل متعددی تقسیم میشدند، اما امروزه ساختار و قوانین قبیلهای تقریباً به طور کامل از بین رفته است. از نظر تاریخی، مردم زازا زندگی روستایی و فئودالی داشتهاند و برخلاف همسایگان کرد خود، به جای کوچنشینی، به کشاورزی و دامداری مشغول بودهاند. در این برهه، بخش شرقی شبه جزیره آناتولی که زازاها در آن زندگی میکنند، از نظر تاریخی منطقهای بوده که مردمان مختلفی در آن ساکن بودهاند و دولتهای مختلفی بر آن حکومت میکردهاند. به دلیل این وضعیت و تلاقی فرهنگی جغرافیایی که در آن ساکن هستند، زازاها در طول تاریخ در تعامل فرهنگی مداوم با سایر مردمان همسایه ساکن در شرق و جنوب آناتولی، مانند ترکها، ترکمنها، ارمنیها، عربها و کردها بودهاند. در واقع، این تعامل فرهنگی، علاوه بر ایجاد قرابت فرهنگی، منجر به تبادل کلمات بسیاری بین زبان زازایی و زبانهای همسایه شده است.[۴۰] در حالی که بیشتر این جشنوارهها (به جز اعیاد قربان و فطر) اخیراً جشن گرفته نمیشوند, جشنهای اصلی و روزهای مهمی که در میان مردم زازایی جشن گرفته شد به شرح زیر است:
- عید فطر: این جشن توسط زازاهای سنی و علوی برگزار می شود.
- عید قربان: این جشن توسط زازاهای سنی و علوی برگزار می شود
- جشن کورمیشکان: به عنوان یک جشنواره بهاری، اخیراً توسط زازاهای سنی (در مناطق چرمیک و سیورک) و علوی جشن گرفته میشود. این جشن با نوروز در ماه مارس همزمان است.
- جشنواره هاوتَمال: نوعی جشنواره بهاری که در ماه مارس توسط زازاهای علوی در منطقه تونجلی برگزار میشود.
- نیو مارتی (نهم مارس): در ۲۲ مارس، یک روز پس از نوروز معمولی، برگزار میشود. توسط زازاهای علوی جشن گرفته میشود.
- گاغاند (جشن سال نو): عمدتاً در مناطق تونجلی-کوچگیری-وارتو حدود ۱۳ ژانویه به عنوان سال نو جشن گرفته میشود. برای این جشن از تقویم رومی استفاده میشود. در تونجلی، زازاهای علوی این جشن را برگزار میکنند.
- روج ایمامو: این روزه توسط زازاهای علوی و سایر علویان به طور کلی (ترکمن، کرد) برگزار میشود. این روزه جایگاه بسیار مهمی در علویگری دارد.
- روج خضری: زازاهای علوی هر ساله در هفته دوم فوریه، سه روز روزه میگیرند.
زبان زازایی
[ویرایش]زبانهایی که از نظر دستور زبان، ژنتیک، تاریخ و تکامل زبان درزمانی و واژگان پایه به زبان زازایی نزدیکترند، زبان آذری تالشی، تاتی ایران، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی هستند که در سواحل دریای خزر و شمال ایران صحبت میشوند.[۱۴][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴] زبان زازا همچنین شباهتهای دستوری متمایز و قابل توجهی با زبان پارتی و زبان باختری دارد که دو زبان ایرانی مربوط بهدوران باستان پسین هستند[۴۵][۴۶][۴۷] گلاتولوگ زازایی را همراه تالشی، تاتی ایران و گویشهای رایج در سواحل جنوبی دریای خزر در گروه زبانهای آذری برگرفته از آذری قدیم طبقهبندی میکند.[۴۸] احتمال مهاجرت زازاها در قرون وسطی، به مدت حدوداً یک هزاره ارتباط مستقیمی با نزدیکترین خویشاوندان زبانیشان نداشتند. با این حال، زبانشان خط مرزهای زبانی پرشماری را با زبانهای حاشیه دریای خزر حفظ کرده و جایگاهش در گروه گویشهای کرانه خزر ایرانی شمال غربی واضح است. گویشهای تالشی، هرزندانی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی گویشها در مناطق تاتی زبان و منطقه پیرامون سمنان گویشهای حاشیه جنوبی خزر را تشکیل میدهند. این گویشها همانند زبان پارتی، متعلق به زیر شاخه زبانهای ایرانی شمال غربی هستند. مطابق با همه منابع معتبر زبانشناسی، زبان زازایی یک زبان مستقل است و جزو زبانهای کردی محسوب نمیشود.[۴۹][۵۰][۵۱] اگر با توجه به شرایطی که در آن پیدا شده و توسعه یافته ارزیابی شود، دایره واژگانی غنی دارد. ریشههای فعل پسوندهای زمان در زازایی با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سیمنان، سنگسر، گیلک، تالشی، تات و دیگر زبان ها/گویشهای سواحل دریای خزر تشکیل میشود:[۵۲][۵۳]
| فارسی | زازایی | سمنانی | گیلکی | تاتی | تالشی |
|---|---|---|---|---|---|
| "میرو-" | ši-n- | še-nn- | šu-n- | še-nd- | še-d- |
| "میآی-" | ye-n- | ā-nn- | ā-n- | āmā-nd- | ome-d- |
| "میکن-" | ke-n- | ke-nn- | kū-n- | kö-nd- | kerd-ed- |
| "میگوی-" | vā-n- | vā-nn- | gū-n- | ot-n- | vot-ed- |
| "میبین-" | vīn-en- | ? | ī-n- | vīn-n- | vīn-d- |
| فارسی | زازایی | سمنانی | گیلکی | سنگسری | تاتی | تالشی |
|---|---|---|---|---|---|---|
| میروم | ez ši-n-a | a še-nn-ī | man šu-n-em | a šu-nd-ī | men še-nd-en | ez še-d-am |
توسعه و تکامل زبانها در طول تاریخ با استفاده از رویکردی دیاکرونیک (diachronic) مورد بحث قرار میگیرد.[۵۴] در رویکرد دیاکرونیک، مراحل فرگشتی زبان یا زبانها در دورههای مختلف تاریخ با هم مقایسه میشوند و چگونگی و جهت فرگشتی و تغییر زبانها در طول تاریخ بررسی میشود. زبانهای ایرانی غربی نیز در طول تاریخ دچار تغییر و تحول شدهاند و ویژگیهای آوایی متفاوتی را توسعه دادهاند و در طبقهبندی این زبانها از رویکرد دیاکرونیک استفاده میشود. زبانشناس آلمانی، کارل هادانک، تغییرات آوایی (واجشناختی) زبان زازایی را به تفصیل در اثر خود با عنوان Mundarten der Zâzâ «گویشهای زازایی» که در سال ۱۹۳۲ منتشر شد، تجزیه و تحلیل کرد و تفاوتهای واجشناختی بین زبان زازایی و کُردی را از نظر زبانشناسی در بخش das Zâzâ nicht Kurdisch «زازایی کُرد نیست» آشکار ساخت.[۵۵] تغییرات واجی قابل توجه در زبانهای ایرانی غربی از نظر زبانشناسی فرگشتی (diachronic) به شرح زیر است:[۵۶][۵۷][۵۸][۵۹][۶۰][۶۱][۶۲]
|
|
|
|
|
|
|
بان زازایی جنسیت ضمیر سوم شخص را هم در حالت مستقیم و هم در حالت غیرمستقیم متمایز میکند. ضمیر سوم شخص مذکر o و ضمیر سوم شخص مونث a است.[۶۳][۶۴] در میان تمامی زبانهای ایرانی غربی، زازایی، سمنانی، سنگسری، گویشهای تاتی ایران، هزاررود، چالی، تاکستانی، کجلی، خلخالی، کرانی، لردی، دیزی، سگزآبادی، اشتهاردی، آشتیانی، آمرهای، الویری، ابیانهای، جوشقانی, ابوزیدآبادی و فریزندی جنسیت را برای ضمیر سوم شخص تشخیص می دهند:[۶۵][۶۶]
| فارسی | زازایی | تاتی [ب] | تاتی[پ] | تاتی[ت] | تاتی[ث] | تاتی[ج] | تاتی[چ] | آشتیانی | تاتی[ح] | سمنانی[۶۷] | سنگسری | نطنزی | تالشی[۶۸] | آسی[۶۹] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| من | ez | az | az | az | az | az | az | az | a(z) | a | a | az | əz | əz |
| تو | tı | ta | tö | ta | tö | ta | tə | ta | ta | tö | tö | tö | tı | dɨ |
| او/مذکر | o | o | o | u | a | a | av | ān | āv | u | nö | nūn | əv/ay | wɨj |
| او/مؤنث | a | oa | ona | ua | ā | aya | ava | āna | āvā | una | nā | nūnā | ||
| ما | mā | amā | hāmā | ǰema | čama | amā | âmâ | īma | āmā | hamā | ham | hāmā | ama | maχ |
| شما | šımā | šomā | šomā | šemā | šəma | šömā | šâmâ | īšma | šomā | šemā | xā | šömā | šımə | sɨmaχ |
| آنها | ê/inā | o | (en)ogal | unehā | āhā | ay | avə | āngal | ānā | uni | anun | nūmā | əvon/ayēn | wɨdon |
دین
[ویرایش]بیشتر زازاها مسلمانند و در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم میشوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کُرد کُرمانج سنی در جنوب غربیشان پیوند میدهد. گارنیک آساتوریان مدعیست که زازاهای علوی به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند.[۲۱]
جمعیت
[ویرایش]جمعیت زازاها در داخل خاک ترکیه، حدود ۷ تا ۸ میلیون نفر برآورد میشود. منابع داخلی زازاها، جمعیت کل آنان را تا ۸ میلیون نفر تخمین زدهاند.[۷۰] نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر از زازاها در کشورهای اروپایی و به خصوص آلمان زندگی میکنند.
ملیگرایی زازا
[ویرایش]مهاجرت به اروپا و توسعه فرصتهای ارتباطی در ترکیه، زازاها را قادر ساخت تا به منابع و آثار علمی در مورد خود دسترسی پیدا کنند و متعاقباً هویت زازا ابتدا در میان زازاهای اروپا و سپس در بین زازاهای ترکیه تقویت شد. پس از مهاجرت، دیاسپورای زازا در اروپا در دهه ۱۹۸۰ یک احیای فرهنگی و ادبی را تجربه کرد. در این مرحله، تلاش ناسیونالیستهای کرد برای جلوگیری از انتشار نشریات به زبان زازا در اروپا، فشار شدید آنها بر این موضوع و مخالفت آنها با زبان نوشتاری زازا، ناسیونالیسم زازا را توسعه داد.[۷۱] عامل مهم دیگر این است که زازاها در اروپا به زبان مادری خود یعنی زازایی تسلط بیشتری یافتهاند و همین امر نیز زمینه مناسبی را برای توسعه ناسیونالیسم زازا ایجاد کرده است.[۷۲] در عین حال، مطالعات علمی در مورد زازاها ثابت کرده است که زازاها یک قوم جداگانه و زازایی یک زبان جداگانه است و دانشگاهیان مانند مکنزی، مینورسکی، کارل هادانک بهطور قطع ثابت کردهاند که زازاها گویش کردی نیست. اینها نیز تعیینکننده توسعه هویت زازا هستند.[۷۳] در واقع، هادانک که اولین دستور زبان علمی جامع زازایی را نوشت و جایگاه علمی زازایی را در سال ۱۹۳۲ تعیین کرد، اظهار داشت که زبانشناس کردی جلادت بدیر خان مانع کار او شد و علاقه زیاد او به زازایی مورد استقبال قرار نگرفت، توسط بدرخان.[۷۴] علیرغم فشارهای شدید ناسیونالیستهای کرد، زازا نویسان در اروپا توانستند نشریاتی به زبان زازا منتشر کنند. در این دوره، انتشار مجلات کاملاً به زبان زازا، مانند آیره (۱۹۸۵) و پیا (۱۹۸۸) که در اروپا توسط نویسنده زازا ابوبکیر پاموکچو منتشر میشد، به توسعه هویت زازا کمک کرد. پاموکچو اظهار داشت که زازاها مردمی جداگانه هستند که هویت آنها مدتهاست که هم از سوی دولت و هم از سوی کردها رد شده است.[۷۵] واره، مجله دیگری که از سال ۱۹۹۲ شروع به انتشار کرد، در مقدمه این مجله آمده است: "واره مجله زبان و ادبیات زازا است که به زبانهای آلمانی و ترکی و همچنین زازایی منتشر میشود. علاوه بر این، ما نیز خواهیم داشت. آثار مورخان و سیاحان و زبان شناسان بین المللی را که در زازایی و زازاها گردآوری کردهایم، ابتدا به زبانی که به آن نوشته شده و سپس به همان زبان منتشر کنید. با ترجمه زازایی و ترکی آن را منتشر خواهیم کرد.» بیانیه گنجانده شده است.[۷۶]
رجب طیب اردوغان رئیسجمهور ترکیه زازاها و کردها بهطور جداگانه اشاره کرد.[۷۷][۷۸][۷۹] او در راهپیمایی بینگول با بنر «به سرزمین زازاها خوش آمدید» مورد استقبال قرار گرفت و ضمن ذکر فهرستی از عناصر قومی ترکیه در این راهپیماییها، زازاها را نیز در میان گذاشت. او در سخنرانی دربارهٔ صلاحالدین دمیرتاش خطاب به صلاحالدین دمیرتاش گفت: «تو هم زازا هستی».[۸۰] در همان زمان، او جودت یلماز، زازا الاصل، متولد بینگول را به عنوان معاون رئیسجمهور منصوب کرد.[۸۱]
نماینده حزب جمهوری خلق ترکیه حسین آیگون گفت: «زازاها از نظر نژادی کرد نیستند.»[۸۲]
مرال آکشنر، رهبر حزب خوب در کنگره دیاربکر حزب خود گفت: کردها، ترکها و زازاها حزب İyi را تأسیس کردند.[۸۳]
احمد داووداوغلو، رهبر حزب آینده و نخستوزیر سابق، زازاها را در فهرستی از عناصر قومی ترکیه در راهپیماییهای خود قرار داد. «... همانطور که در سپاه آلپاسلان، قبایل ترک، اقوام کرد، قبایل زازا، همه اقوام آناتولی در کنار هم بودند…»، «... چون دلیرمردان زازا، ترکمن و کرد نیز با ما هستند. ...» در اظهارات خود گفت. از زازاها هم یاد کرد.
رهبر حزب دموکراسی و پیشرفت و وزیر اقتصاد سابق علی باباجان و رهبر حزب رفاه مجدد فاتح اربکان (پسر نجمالدین اربکان) نیز بهطور جداگانه دربارهٔ زازایی و زازا صحبت کردند. باباجان گفت: آهنگهای کردی، ترکی، زازایی و آهنگهای عربی با همین فرصتها در همان صحنهها خوانده میشود. او هنگام شمارش زبانهای رایج در ترکیه، زازایی را نیز وارد کرد.[۸۴] اربکان به همین ترتیب گفت: «ما این تلاشها را انجام میدهیم تا ۸۵ میلیون نفر از جمله ترک، کرد، عرب، چرکس و زازا را در آغوش بگیریم و خدماتی را که شایسته ملت عزیزمان است ارائه دهیم.»
دلاور ارن رهبر حزب زمانه دمکرات که توسط کردهای زازاها بنیان گذاشته شد. در مصاحبه ای دربارهٔ دلیل تأسیس حزب گفت که زازاها در گذشته با نام ترکهای کوهی شناخته میشدند.[۸۵][۸۵]
نگارخانه
[ویرایش].jpg)
جستارهای وابسته
[ویرایش]پانویس
[ویرایش]- ↑ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi (به ترکی استانبولی). 1 جلد (1): 93-114.
- ↑ Akan، Sertaç (۳ مه ۲۰۱۹). «تحقیق قابل توجه از KONDA: اگر جمعیت ترکیه 100 نفر بود». Euronews.
- ↑ Yetgin، Murat (۲۰۱۹). «چند کرد، چند سنی و چند علوی در ترکیه زندگی میکنند؟». Yetgin Report.
- ↑ Sertaç Aktan (2019). "KONDA'dan dikkat çeken araştırma: Türkiye'nin nüfusu 100 kişi olsaydı". Euronews (به ترکی استانبولی).
- 1 2 "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی).
- 1 2 3 4 "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی).
- 1 2 3 Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". 1 (1). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. ss. 93-114.
- 1 2 Eren, Hıdır (2019). Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme (به ترکی استانبولی). İstanbul: Kalan Yayınları.
- 1 2 Emre Ergül (8 September 2014). "Tarihin İzinde: Zazalar". Atlas (به ترکی استانبولی).
- 1 2 Zülfü Selcan (2011). "Zaza Dilinin Tarihsel Gelişimi (توسعه تاریخی زبان زازایی)" (PDF). bingol.edu (به ترکی استانبولی).
- ↑ مدخل DIMLĪ در Encyclopædia Iranica
- ↑ Akan، Sertaç (۳ مه ۲۰۱۹). «تحقیق قابل توجه از KONDA: اگر جمعیت ترکیه 100 نفر بود». Euronews.
- ↑ Yetgin، Murat (۲۰۱۹). «چند کرد، چند سنی و چند علوی در ترکیه زندگی میکنند؟». Yetgin Report.
- 1 2 Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopedia Iranica. VI. Archived from the original on 2011-04-29. Retrieved 2021-06-11.
- ↑ Jost Gippert (۴ مه ۱۹۹۶). "توسعه تاریخی زازاکی". Zazaki.de (به ترکی استانبولی).
- ↑ Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 103.
- ↑ Korn, Agnes (2019). "Isoglosses and subdivisions of Iranian" (PDF). Journal of Historical Linguistics. 9 (2): 2, 7, 19, 20, 25, 26, 29. doi:10.1075/jhl.17010.kor.
- ↑ Korn, Agnes (2016). "A partial tree of Central Iranian: A new look at Iranian subphyla". Indogermanische Forschungen. 121 (1): 22.
- ↑ http://translate.googleusercontent.com/translate_c?depth=1&hl=fa&prev=search&rurl=translate.google.com&sl=en&u=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x/full&usg=ALkJrhggOAvcKHYz7E3eSSznAInVrS9dPQ. پارامتر
|عنوان= یا |title=ناموجود یا خالی (کمک) - ↑ Yeğen, M. , TOL, U. U. , & ÇALIŞKAN, M. A. (2015). Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi
- 1 2 Garnik S. Asatrian. «DIMLĪ». دریافتشده در ۱۲-۹۰-۱۲. تاریخ وارد شده در
|تاریخ بازبینی=را بررسی کنید (کمک) - ↑ مرشد، سیاوش (۱۳۹۳). زبان زازا (دیمیلی). انتشارات بلخ. ص. ۱۳.
- ↑ گلیجانی مقدم، ندا (۱۳۹۵). «تحول معنایی واژه دیلم» (PDF). مطالعات تاریخ اسلام: ۱۱۱.
- ↑ دادگی، فرنبغ (۱۳۶۹). بندهش. ترجمهٔ بهار، مهرداد. انتشارات توس. ص. ۱۷۵.
- ↑ Araicelova, Victoria (1999-01-01). "The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region". Iran and the Caucasus (به انگلیسی). 3–4 (1): 397–408. doi:10.1163/157338499X00335. ISSN 1573-384X.
- ↑ "THE ZAZAS: A KURDISH SUB-ETHNIC GROUP OR SEPARATE PEOPLE?". Zazaki.net (به ترکی استانبولی). 2012-03-14. Retrieved 2025-03-31.
- ↑ Hennerbichler, Ferdinand (2004). Die Kurden (Geschichte des kurdischen Volkes). Mosonmagyaróvár: Fhe-Ed. p. 46. ISBN 963-214-575-5.
Considerable residential areas of ethnic groups such as Dimili/Zaza speakers in northwestern Anatolia are not considered Kurdish by linguistic research, but are included by most Kurdish authors in maps of Kurdistan because they identify as Kurdish. Many Zaza/Dimili, however, do not see it that way and emphasize their own "distinct identity".
- ↑ Keskin, Mesut (2025). Identitätsdynamik und Ethnizität der Zaza-sprachigen Bevölkerung zwischen Fremdzuschreibung und Selbstverortung. Berlin: Verlag. p. 158. ISBN 978-3-643-15771-3.
The question whether Zaza and Kurmanji speakers form a single nation was answered "no" by 69%, "yes" by 20%, "I do not know" by 2.7%..".
- ↑ Rençber, Fevzi (2013). "Within The Scope of Religion-Identity Discussıons, An Evaluation for Ethnic Identities Of Alawi People Speaking Zazaki". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (6): 952–953. [As a result of the research, a large majority of the subjects, 70% (560), identified themselves as "Zaza" Alevis. In contrast, 20% (160) stated that they considered themselves "Turkish" Alevis, while 10% (80) stated that they considered themselves "Kurdish" Alevis." "In conclusion, we can say that the vast majority of Alevis who speak Zazaki consider themselves Zaza.]
- ↑ Torgut, Furkan (2019). Etnik Kimlik İnşasında Mezhep Farklılığının Oynadığı Rol: Zazalar Örneği [The Role of Mezhep Difference in the Construction of Ethnic Identity: The Case of Zazas] (Master's thesis) (به ترکی استانبولی). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü. Retrieved 30 December 2025.
...Alevi Zazas and Sunni Zazas, who are divided into different sects, have shown the same behaviors in terms of ethnic identity. Both groups have stated that they are ethnically different. Alevi and Sunni Zazas do not accept the claim that Zaza is a dialect of Kurdish; they do not consider themselves ethnically Turkish or Kurdish.
- ↑ Tasci, Hülya (2010). "Funktion von Zazaki und der kurmancî Sprache im Kontext der alevitischen Identität". In Hunner-Kreisel, Christine; Andresen, Sabine (eds.). Kindheit und Jugend in muslimischen Lebenswelten: Aufwachsen und Bildung in deutscher und internationaler Perspektive. VS Verlag für Sozialwissenschaften. pp. 150, 152. ISBN 978-3-531-16751-0.
Zazaki is not described as a Kurdish language by most Zazaki-speaking Alevis. However, it is considered a Kurdish language by Kurmanji-speaking Alevis." "Some Zazaki-speaking Alevis consciously distinguish themselves from Kurmanji-speaking Alevis and/or Turkish-speaking Alevis.
- ↑ Aratemür, Yaşar (2025). Sprachatlas Der Zaza-Sprache: Lautgeographie Des Zazaki. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-74621-3.
- ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 127-129. Retrieved 27 December 2025.
- ↑ hsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. s. 267
- ↑ John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East.
- ↑ W.B.Lockwood, A Panorama of Indo-European Languages, London 1972.
- ↑ V. Minorsky, “Daylam”, Encyclopedia of Islam, yeni baskı, cilt: II, Leiden 1960, s.189-194
- ↑ «کردهای زازا و هورامی؟!». دیدبان حقوق بشر کردستان ایران. ۲۰۲۰-۰۲-۱۲. دریافتشده در ۲۰۲۴-۱۲-۲۶.
- ↑ Paul, Ludwig (2009). The Iranian Languages: Zazaki.Routledge.
- ↑ Keskin, Mesut . "Zaza Dili". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi 1 / 1 (Şubat 2015): 93-114.
- ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Retrieved October 28, 2025.
- ↑ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (به انگلیسی). New York: Routledge. pp. 19–21. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
- ↑ "Northwestern/Adharic/Zaza". Glottolog. Retrieved 1 April 2024.
- ↑ Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. p. 267. ISBN 90-6831-226-X.
- ↑ Giacalone Ramat, Anna; Mauri, Caterina; Molinelli, Piera, eds. (2013). Synchrony and Diachrony: A dynamic interface. Philadelphia, Pennsylvania: John Benjamins North America. pp. 17, 18. ISBN 978-9027272072. Retrieved 3 April 2017.
- ↑ Hadank, Karl (1932). Kurdisch-Persische Forschungen: Ergebnisse einer von 1901 bis 1903 und 1906 bis 1907 in Persien und der Asiatischen Türkei ausgeführten Forschungsreise. Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (آلمانی). Walter de Gruyter 18-23.
- ↑ Jost Gippert (4 May 1996). ""Historical Development of Zazaki"" (pdf). Zazaki.de (به ترکی استانبولی). Retrieved 30 April 2024.
- ↑ Adharic languages (۲۰۲۳). «Glottolog». Glottolog.
- ↑ J. N. Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p. 138.
- ↑ راهنمای زبانهای ایرانی، جلد دوم (به لاتین: Compendium Linguarum Iranicarum) با نام اختصاری CLI اثر ۱۷ زبانشناس برجسته به سرپرستی رودیگر اشمیت، ترجمه توسط ۴ نفر (زیر نظر حسن رضایی باغبیدی).
- ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i
- ↑ Paul, L. (1998). The position of Zazaki among West Iranian languages. Old and Middle Iranian Studies, 163-176
- ↑ Henning, W. B. (1954). The Ancient Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175.
- ↑ Giacalone Ramat, Anna; Mauri, Caterina; Molinelli, Piera, eds. (2013). Synchrony and Diachrony: A dynamic interface. Philadelphia, Pennsylvania: John Benjamins North America. pp. 17, 18. ISBN 978-9027272072. Retrieved 3 April 2017.
- ↑ Hadank, Karl (1932). Kurdisch-Persische Forschungen: Ergebnisse einer von 1901 bis 1903 und 1906 bis 1907 in Persien und der Asiatischen Türkei ausgeführten Forschungsreise. Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (آلمانی). Walter de Gruyter 18-23.
- ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 124, 130–133. Retrieved 2 November 2025.
- ↑ Stilo, Donald (2007). "Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 3 November 2025.
- ↑ Asatrian, Garnik Serobi (1995). "DIMLĪ". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 3 November 2025.
- ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Retrieved October 28, 2025.
- ↑ Windfuhr, Gernot L. (1998). "EŠTEHĀRDĪ". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 9 November 2025.
- ↑ Asatrian, Garnik; Borjian, Habib (2005). "Talish and the Talishis (The State of Research)". Iran & the Caucasus. 9 (1): 53–55.
- ↑ Borjian, Habib (2008). "The Komisenian Dialect of Aftar". ORIENTAL ARCHIVE. 78: 271.
- ↑ Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri) (به ترکی استانبولی). Istanbul: Tij Yayınları. p. 423. ISBN 978-975-8277-43-8.
- ↑ Giacalone Ramat, Anna; Mauri, Caterina; Molinelli, Piera, eds. (2013). Synchrony and Diachrony: A dynamic interface. Philadelphia, Pennsylvania: John Benjamins North America. pp. 17, 18. ISBN 978-9027272072. Retrieved 3 April 2017.
- ↑ Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". In Schmitt, Rüdiger (ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (به فرانسوی). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. 301, 309, 314, 318. ISBN 3-88226-413-6.
- ↑ رضایتی, محرم; سبزعلي پور, جهاندوست (2007). "ساخت ارگتيو در گويش تاتي خلخـال". ادب پژوهی. 1 (1): 92.
- ↑ Giacalone Ramat, Anna; Mauri, Caterina; Molinelli, Piera, eds. (2013). Synchrony and Diachrony: A dynamic interface. Philadelphia, Pennsylvania: John Benjamins North America. pp. 17, 18. ISBN 978-9027272072. Retrieved 3 April 2017.
- ↑ Hadank, Karl (1932). Kurdisch-Persische Forschungen: Ergebnisse einer von 1901 bis 1903 und 1906 bis 1907 in Persien und der Asiatischen Türkei ausgeführten Forschungsreise. Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (آلمانی). Walter de Gruyter 18-23.
- ↑ Stilo, Donald (2007). "Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 3 November 2025.
- ↑ «Zazaki.de zazaki dimili zaza Anasayfa». بایگانیشده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۰۶. دریافتشده در ۲ سپتامبر ۲۰۰۹.
- ↑ Bozbuga, R. (2013). Türkiye’nin Bir Rengi: Zazalar. Türkiye Günlüğü, 113.
- ↑ Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z James Minahan, Peter T. Wendel
- ↑ Bozbuga, R. (2013). Türkiye’nin Bir Rengi: Zazalar. Türkiye Günlüğü, 113
- ↑ Selcan, Z. (2004). Zaza Dilinin Gelişimi.
- ↑ https://www.zazaki.de/index.php/tr/yazilar/yazarlar/mehmet-bayrak-ve-ebubekir-pamukcu
- ↑ Pamukçu, Ebubekir (1992). "Önsöz". Ware, 1. s. 2.
- ↑ https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/147113/-biz-bu-topraklarda-bin
- ↑ https://www.haberler.com/politika/cumhurbaskani-recep-tayyip-erdogan-kurt-ile-zaza-15886636-haberi/
- ↑ https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150929_erdogan_yerli_milli
- ↑ https://milliyet.com.tr/siyaset/affedersiniz-ermeni-icin-suc-duyurusu-1922081
- ↑ https://www.tccb.gov.tr/kabine/cumhurbaskani-yardimcisi
- ↑ https://www.haberturk.com/gundem/haber/848731-meclise-sicrayan-polemik
- ↑ https://www.hurriyet.com.tr/gundem/iyi-partiyi-kurtler-turkler-zazalar-kurdu-42207816
- ↑ https://ocakmedya.com/babacan-kurtce-sarkilarla-turkce-sarkilar-zazaca-sarkilar-arapca-sarkilar-ayni-sahnelerde-ayni-imkanlarla-soylenecek/
- 1 2 'Zaza party 'DEZA-PAR is getting ready for the elections
منابع
[ویرایش]پیوند به بیرون
[ویرایش]- وبگاه شامل اخبار، مقالات، تحقیقات، عکسها و ویدیوهایی درباره مردم زازا به زبانهای زازایی و ترکی.
- همه چیزی دربار مردم زازایی و زبان زازایی
- زمینههای سیاسی و تاریخی کشتار کردهای علوی در ترکیه[پیوند مرده]؛ دفتر پژوهش مؤسسه فرهنگی هنری خراسان
- سایت زازاکی بایگانیشده در ۱۹ فوریه ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine(انگلیسی)
| Religion | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| اقلیتها در ترکیه |
| ||||||||||||||||
- ↑ به زبان زازایی: عمدتاً و بهطور گسترده: «زازا»، «دیملی»، «دیمیلی»، «دیمیل»، «دِلمِج» و اقلیت: توسط زازاهای علوی «کیرمانج»، «شارَ ما» (به معنای واقعی کلمه «ملت ما» است)، «ما»، «علوی» و برخی مناطق که گویش مرکزی زبان زازایی صحبت میشود به صورت محدود همراه با زازا «کیرد».
- ↑ هزاررودی
- ↑ آمرهای
- ↑ الویری
- ↑ اشتهاردی
- ↑ چالی (شالی)
- ↑ خلخالی
- ↑ تاكستانی
<ref> برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="persian-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().