پشتون‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Pashtuns
پښتانه
Pax̌tānə
کل جمعیت
ح. ۴۹ میلیون (۲۰۰۹)[۱]
مناطق با جمعیت قابل توجه
 پاکستان۳۰٬۶۹۹٬۰۳۷ (۲۰۰۸)[۲]
 افغانستان۱۳٬۷۵۰٬۱۱۷ (۲۰۰۸)[۳]
 امارات متحده عربی۳۳۸٬۳۱۵ (۲۰۰۹)[۴]
 ایالات متحده آمریکا۱۳۸٬۵۵۴ (۲۰۱۰)[۵]
 ایران۱۱۰٬۰۰۰ (۱۹۹۳)[۶]
 بریتانیا۱۰۰٬۰۰۰ (۲۰۰۹)[۷]
 آلمان۳۷٬۸۰۰ (۲۰۱۲)[۸]
 کانادا۲۶٬۰۰۰ (۲۰۰۶)[۹]
 هند۱۳٬۰۰۰ (۲۰۰۹)[۱۰]
 روسیه۹٬۸۰۰ (۲۰۰۲)[۱۱]
 استرالیا۸٬۱۵۴ (۲۰۰۶)[۱۲]
زبان‌ها
پشتو
فارسی و اردو به عنوان زبان دوم
دین
اسلام (سنی حنفی)
با اقلیلت کم شیعه دوازده امامی
گروه‌های قومی مرتبط
مردم بلوچ
چند کودک پشتون در ولایت خوست

پشتون یا پختون یا افغان (به پشتو: پښتانه) (به اردو: پٹهان) گروهی از مردمان ایرانی [۱]اند به زبان پشتو سخن می‌گویند و بیشتر پشتون‌ها سنی حنفی هستند. این قوم در شمال پاکستان، اکثراً شرق و جنوب افغانستان وبه‌طور پراکنده در تمام افغانستان زندگی می‌کنند. پشتون‌ها که در جغرافیای افغانستان زندگی می‌کنند به زبان فارسی تسلط نسبی دارند. افغان‌های که شهروندان ایران می‌باشند کمتر به پشتو تکلم می‌کنند.

زبان پشتو از شاخه زبان‌های ایرانی شرقی است. مردمانی که به زبان‌های گروه ایرانی شرقی سخن می‌گویند (مانند یغنابی‌ها و آسی‌ها) از منطقه قوم ایرانی‌تبار باستانی سکاها ریشه گرفته و در دوران‌های باستانی از آسیای میانه و جنوب روسیه به سمت جنوب یا غرب مهاجرت کرده‌اند.

ریشه‌شناسی واژهٔ پشتون[ویرایش]

مورخ معروف یونانی (هیرودتس) پکتهای ریگودی را (پاکتیوس) خوانده و اهالی منطقهٔ پکتیا تا قندهار و ساکنین دوطرف کوه‌های سلیمان را پاکتیاها نامیده‌است. از نوشته او معلوم می‌شود تا قرن چهارم قبل از میلاد مردم قندهار و پکتیا و ننگرهار و خیبر (پاکتیاها) نامیده می‌شده‌اند. بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته‌است؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود. در ریگوید مذکور آمده‌است که قوم پکهت در محاربه بین ده پادشاه آریایی که به کنار دریای (راوی) بوقوع پیوسته بود شرکت کرده بودند. هیلی برانت مورخ و محقق در زبان وفرهنگ سانسکریت:در (ریگوید) مذکور است که در اراکوشیا (قندهار) قبیله‌ای سکونت داشت که شاه (واسودیوا: دیوه در پشتو به نام نور و روشنایی و آس به منای اسب می‌باشد) فرمانروای ان بود و این قبیله تحت قیادت خلف او (سوداس: در پشتو سور به معنای سرخ و آس به منای اسب می‌باشد دامنه فتوحات را تا وادی (اندس) وسیع ساخت و کارنامه‌های جنگی (واسودیوا) بطور افسانه یاد می‌شد. مورخین موجودیت پکتها را در منطقه‌ای کنونی که افغانستان نامیده می‌شود. قبل از ظهور سلطنت سلیمان پیامبر در حدود ۱۰۰۰سال قبل از میلاد تخمین زده‌اند (تاریخ مختصر افغانها. تألیف مولوی یعقوب حسن خان سال ۱۳۱۲). پشتو ظاهراً از لفظ پشتون یا پختون آمده‌است که نام قبیله‌ای از نژاد آریایی است. زبان پشتو اصلاً جزء زبان‌های ایرانی است. قواعد آواشناسی نشان می‌دهد که واژه پشتو شکل دیگرگون‌شده‌ای از همان واژه پَرْسَوا (به معنی پارسی) است.[۱۳][۱۴] بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته‌است؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود.

تعریف واژه پشتون[ویرایش]

افغان واژه‌ای است که به اقوام پشتون زبان در قدیم گفته می‌شد. اما قانون اساسی افغانستان هر یک از شهروندان افغانستان را صرفنظر از قومی که بدان تعلق دارد «افغان» اطلاق می‌کند.

شاخه ای از اقوام افغانستان بوده که به زبان پشتو تکلم می‌کند، دارای خصوصیات و فرهنگ مخصوص به خود بوده و علاوه بر زبان مشترک دارای ریشه و شجره خونی یا عرقی مشترک نیز می‌باشند. با این تعریف اشتراک خونی شرط اخص و اول برای پشتون بودن می‌باشد و آن عده از گویندگان پشتو را که هم ریشه (تبار) نیستند دربرنمی‌گیرد.

به هر آنکس که با زبان پشتو، عادات و سنن پشتون بزرگ شده باشد و زبان اولش پشتو باشد، پشتون اطلاق می‌گردد، صرفنظر از علایق عشیره‌ای، خونی و تبار.

دین[ویرایش]

اکثر پشتون‌ها مسلمان بیشتر پیرو مذهب سنی حنفی و اقلیتی کوچکی شیعه دوازده امامی هستند و علاوه بر زبان پشتو که از شاخه زبان‌های آریایی است به زبان‌ها فارسی اورمری هندوکوهی (شامل پشتون‌های خیبر) و اقلیتی ناچیزی به اردو (در پاکستان و هند) صحبت می‌کنند.

قبیله‌های پشتون[ویرایش]

Tribal and religious leaders in southern Afghanistan.jpg

پشتون‌ها

پشتون‌ها (پشتو زبانان) به دوبخش و هفت شاخه تقسیم می‌گردد:

اول
  1. سربن
  2. غرغشت
  3. بیتن

این سه با هم برادر اند (طبق روایات سنتی)

دوم
  1. کرلانی
  2. اورمر
  3. متی (بی بی متو)

جامعه پشتون یا (پشتو زبان) به دو بخش و هفت شاخه عمده و بخش‌های کوچک دیگر تقسیم گردیده‌است که به استثنای سربن، غرغشت، و بیتن بقیه از نظر شجره، عشیره، روابط خونی ویا تباری هیچ پیوندی باهم نداشته و فقط زبان مشترک سبب ایجاد هویت مشترک پشتون گردیده که روی این اصل همه خودرا پشتون می‌خوانند. اما در داخل نظام قبیله‌ای مسئله فرق می‌کند و آنجا نظام شجره، عشیره، روابط خونی، بزرگ و کوچک بودن، قوی و ضعیف بودن قبیله، و درجه‌بندی طبقاتی، اصالت و عدم اصالت اتنیکی به نوعی مشهود است.

افغانستان

دو طائفه بزرگ از پشتون‌ها در طول دو و نیم قرن اخیر در افغانستان حکومت نمودند:

غلجایی‌ها که حکومت هوتکیان مربوط به این شاخه از پشتون‌ها بود. از بین قبایل درانی دو شاخه سدوزایی‌ها و بارکزایی‌ها در افغانستان بعد از احمدشاه ابدالی حکومت نمودند.

بنیانگذار حکومت سدوزایی‌ها احمدخان ابدالی مشهور به احمد شاه بابا بود. او امپراتوری بزرگ ابدالی یا درانی را تأسیس نمود که بعد از وی فرزندش تیمور شاه ابدالی به سلطنت رسید. تیمور پایتخت را از قندهار به کابل منتقل و شورش‌های زیادی را که بر علیه اش براه افتاده بود سرکوب نمود. [نیازمند منبع]:

بارکزای که از جمله قدیمترین اقوام بوده که تواریخ مختلف در از آن‌ها یادآوری شده و سلسله‌های پادشاهی امیر دوست محمد خان بارکزی مربوط همین قوم می‌باشد.[نیازمند منبع]

دیگر طایفه‌های پشتون شامل زدران، منگل، غلزی، درانی، هوتک، اندر، کاکر، سربنی، پوپل، سوری، گدون، لودی، احمدزی، ستانکزی، محمدزی، یوسفزی، بنوچی، خروطی، سواتی، سهاک، شینوار، ابدالی، غلجایی و غیره هستند که از جمله گروه‌ها و ایل‌های مهم قوم پشتون هستند.

درانی‌های بزرگترین تیزه پشتون بوده که شامل اقوام اسحاق زایی، اچکزایی، نورزایی، علیزایی، پوپل زایی، بارکزایی و الکوزایی می‌باشد. ۱۲۳[نیازمند منبع]

پاکستان

طایفه‌های «وزیر» و «محسود» از مهم‌ترین طوایف مناطق غربی پاکستان هستند.[۱۵] وزیرستان شمالی توسط طایفه «وزیر» اداره می‌شود. این طایفه در وزیرستان جنوبی هم حضور دارد و یک سوم جمعیت آن را تشکیل می‌دهد. دو سوم باقی‌مانده جمعیت وزیرستان جنوبی از طایفه «محسود» هستند.[۱۶] بخش پاکستانی شامل منطقه‌ای از چترال در شمال تا سیبی در جنوب غربی می‌گردد. این منطقه در پاکستان بنام منطقه مرزی شمال غرب (صوبه سرحد شمالغرب) نامیده می‌شود. اما این منطقه همچنان مشهور به افغانیه است که این نام بیانگر روابط قومی‌باشنده‌های آن با پشتون‌های افغانستان است.

ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی[ویرایش]

  • اتن: اتن شامل رقص گروهی مانند یک حلقه که توسط مردان و زنان به‌طور جداگانه صورت می‌گیرد.
  • لنگی یا دستار بستن بر روی سر برای مردان.

شخصیت‌های پشتون[ویرایش]

فهرست مشاهیر پشتون

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Ethnologue وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  2. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام CIA-Pak-pop وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact2008/geos/af.html
  4. "United Arab Emirates: Demography" (PDF). Encyclopædia Britannica World Data. Encyclopædia Britannica Online. Retrieved 15 March 2008.
  5. 42% of 200,000 Afghan-Americans = 84,000 and 15% of 363,699 Pakistani-Americans = 54,554. Total Afghan and Pakistani Pashtuns in USA = 138,554.
  6. "Ethnologue report for Southern Pashto: Iran (1993)". SIL International. Ethnologue: Languages of the World. Retrieved 5 May 2012.
  7. Maclean, William (10 June 2009). "Support for Taliban dives among British Pashtuns". Reuters. Retrieved 6 August 2009.
  8. Relations between Afghanistan and Germany: Germany is now home to almost 90,000 people of Afghan origin. 42% of 90,000 = 37,800
  9. "Ethnic origins, 2006 counts, for Canada". 2.statcan.ca. 2006. Retrieved 17 April 2010.
  10. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام India-census وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  11. "Perepis.ru". perepis2002.ru (به روسی).
  12. "20680-Ancestry (full classification list) by Sex – Australia" (Microsoft Excel download). 2006 Census. Australian Bureau of Statistics. Retrieved 2 June 2008. Total responses: 25,451,383 for total count of persons: 19,855,288.
  13. Comrie, Bernard (1990). The World's Major Languages. Oxford University Press. p. 549.
  14. دانشنامه ایرانیکا: سرواژه AFGHANISTAN vi. Paṧto
  15. A Secret Deal on Drones, Sealed in Blood, The New York Times
  16. چالش‌های ارتش پاکستان در وزیرستان، بی‌بی‌سی فارسی

منابع[ویرایش]

  • افغانستان در پنج قرن اخیر نوشته میر محمد صدیق فرهنگ
  • افغانان (گزارش سلطنت کابل)، مونت استوارت الفنستون، ترجمهٔ محمد آصف فکرت، ۱۳۷۶ شمسی
  • مقدمه بر افغانان، آلفرد جاناتا
  • افغانستان: اقوام - کوچ‌نشینی، مجموعه مقالات، به کوشش محمد حسین پاپلی یزدی، ۱۳۷۲ شمسی
  • مجمل‌التواریخ، ابوالحسن گلستانه، صص ۶۴ – ۷۸
  • دانشنامه ایرانیکا
  • دانشنامه بریتانیکا
  • ویکی‌پدیای انگلیسی

پیوند به بیرون[ویرایش]