زبان لکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
لکی

زوون له‌کی

گویشگاه‌ها: ایران و بخشی از عراق[نیازمند منبع]
شمار گویشوران:
خانواده: هندواروپایی
زبان هند و ایرانی
زبان ایرانی
   زبان ایرانی غربی
    جنوب غربی

[۱][۲][۳][۴]
     لکی زوون له‌کی

کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: lki

زبان لَکی زبان طوایف لک ایران و از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی رایج در مناطق غرب ایران است. حدود یک‌ونیم میلیون تا دو میلیون نفر شامل یک میلیون نفر با زبان مادری (۲۰۰۲) به این زبان سخن می‌گویند.[۵] زبان لکی به عنوان یک زبان مستقل ایرانی در مرداد ماه ۱۳۹۶ ثبت ملی شد[۶][۷]

تبارشناسی

برخی از زبانشناسان لکی را گویشی از زبان کردی و برخی نیز آن را گویشی از زبان لری می دانند .[۴][۸][۹][۱۰][۱۱] اما به تازگی برخی از زبانشناسان رویکرد جدیدی را در این مورد آغاز کرده‌اند که دربارهٔ این‌گونه طبقه‌بندی ابهام دارد.[۱۲] دانشنامه زبان‌شناسی اتنولوگ لکی را لهجه‌ای از زبان کردی می داند.[۱۳][۱۴] فرامرز شهسواری زبان لکی را یک شاخه مستقل از زبان‌های ایرانی و جدا از کُردی و لُری می‌داند[۱۵] محمد دبیر مقدم در کتاب رده‌شناسی زبانهای ایرانی ، لکی را به عنوان زبانی مستقل و جدا از کُردی و لُری طبقه‌بندی کرده‌است . [۱۶]

گویش‌های جنوبی کردی یا (جنوب شرقی) شامل تعداد زیادی لهجه‌های منفرد و متفاوت[۱۷] نظیر (کرمانشاهی، کلهری، سنجابی،[۱۸][۱۹] گورانی[۱۹][۲۰]) در استانهای کرمانشاه، کردستان، در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند.[۱۸]

برخی از منابع لکی را در شاخه زبان‌های لری از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸]>[۲۹][۳۰] در کتاب «دائرةالمعارف اسلام» آمده‌است که: در لرستان قدیم برخی اقوام لر (قبایل لک در شمال و همچنین در بین فیلیها، ایل محکی) زندگی می‌کنند.[۳۱] ویلیام فرالی لکی را شاخه‌ای از زبان لری می‌داند.[۳۲] دهخدا در مورد لک‌ها و لهجه لکی می‌نویسد: لر های لکی در لرستان ساکن و خوش هیکل و تنومندند. رنگ آن‌ها گندمی و مویشان سیاه یا خرمایی تیره‌است. لهجه لکی؛ لهجه‌ای از زبان لری که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند. [۲۲] دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجه‌ای از زبان لری دانسته‌است.[۲۰]

ویژگی‌ها

برخی معتقدند ساختار اصلی دستوری و افعال لکی «همانند دیگر لهجه‌های کردی» در زمره زبان‌های شمال غربی ایرانی قرار می‌گیرد. این ارتباط همچنین با مشاهده بقایای ساختار کنایی (ارگاتیو) در لکی تصدیق می‌شود. در گویش لکی مانند سورانی و کرمانجی ویژگی ارگاتیو مشاهده می‌شود، بنابراین زبان لکی شبیه به کردی و از لری متفاوت است.[۳۳][۳۴] حمید ایزد پناه محقق لر، دربارهٔ زبان لکی می‌گوید که این زبان از لری متفاوت است، لکی مربوط به پهلوی اشکانی است و لری مربوط به فارسی هخامنشی می‌باشد، و لکی را همان شعر پهلوی دانسته‌است.[۵] لکی در دسته شمال غربی زبان‌های ایرانی قرار دارد و چون لری در شاخه جنوبی زبان‌های ایرانی قرار دارد. می‌توان گفت لکی در دسته زبان لری قرار نمی‌گیرد و پیوند ۸۰ درصدی با لری خرم‌آبادی را می‌توان در حضور بیشینه طوایف لک ایران در شهر خرم‌آباد دانست.[۳۵][۳۶][۳۷] این که ۷۰ درصد واژه‌های لکی و زبان فارسی و ۶۹ درصد با لری شمالی و ۷۸ درصد با لری خرم‌آباد یکی است، به گفته فرامرز شهسواری دلیل صریحی است که زبان لکی کاملاً از لُری و کُردی جداست و مشابهت‌ها به دلیل همجواری جغرافیایی است:

«به‌طور تقریبی، انواعی که بین ۸۰–۹۰ درصد تشابه واژگانی دارند ممکن است به یک زبان واحد تعلق داشته باشند یا نه. زبان‌های با بیش از ۹۰ درصد تشابه واژگانی معمولاً گویشهای یک زبان هستند.»[۳۸][۳۹]

تحقیقات اتنولوگ و آنونبی

تحقیقات اتنولوگ و آنونبی دربارهٔ زبان لکی نشان می‌دهد ۷۰ درصد واژگان لکی با زبان فارسی مشترک است. ۷۸ درصد با لری خرم‌آبادی و ۶۹ درصد با لری شمالی.[۴۰]

در لرستان جایگزینی زبانی به سوی لری در میان گویشوران لکی در جریان است و گویشوران لری نیز به نوبه خود گرایش به استفاده بیشتر از فارسی معیار دارند.[۴۱]

محل زندگی گویشوران

حوزه گسترش گویش لکی عبارت است از:[۴۲]

  1. بخش بیرانوند یا هرو در شرق لرستان با ایل بزرگ بیرانوند.
  2. شهرستان سلسله یا الشتر در شمال شرقی.و ایل سلسله
  3. شهرستان دلفان یا نورآباد لرستان در شمال غربی.
  4. شهرستان کوهدشت در غرب لرستان با طایفه‌هایی همچون آدینه وند، آزادبخت، اتیوند، اولادقباد، گراوند و شاهیوند و بخش رومشگان در جنوب کوهدشت با طوایف امرایی، پادروند.
  5. شرق استان‌های کرمانشاه و کردستان و ایلام مانند شهرهای هرسین، دینور و دره شهر و شیروان چرداول با طایفه‌هایی همچون دارابی -صحرابگی در بیجنوند و شهبازی در هلیلان
  6. جنوب استان همدان

۷- بخش‌هایی دیگر از طوایف لک در کردستان عراق، کرکوک و خانقین سکونت دارند. در کردستان عراق تعداد گویشوران لک بیشتر از ایران است.[۴۲]

۸- گروه‌های زیادی از لکها در طول تاریخ از مناطق خود کوچانده و تبعید شده‌اند از جمله گروهی که ساکن شمال ایران هستند و به کردهای تبعیدی معروفند و گروهی دیگر که توسط عثمانیها به اطراف آنکارا (شهر هایمانا یا هیمنا) کوچانده شدند به لکهای «شیخ بزینی» یا کردهای هیمنه‌ای معروفند که هنوز فرهنگ و هویت خود را کمابیش حفظ کرده‌اند.

معمولاً لک‌های جنوب استان همدان لر دانسته می‌شوند.

در تاریخ‌های گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی از شانزده ولایت به عنوان کردستان یاد شده‌است. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ولایت آن را آورده‌است:

کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوسته‌است. آلانی، الیشتر، بهار، خفتیان، دربند، تاج خاتون، دربند رنگی، دزبیل، دینور، سلطان آباد، چمچمال، شهر زور، کرمانشاه (قرمیسین) هرسین، وسطام. [۴۳]

در اسناد تاریخی قرن شانزده میلادی نیز طوایف لک را بخشی از طوایف کرد می‌دانند نظیر کتاب شرفنامه شرف‌خان بدلیسی که به فارسی نوشته شده‌است.

بخش‌هایی دیگر از مردم قوم لک در کرکوک و خانقین عراق سکونت دارند. در عراق تعداد گویشوران لک را بیشتر از ایران حدس زده‌اند.[۲۷]

طوایف استان لرستان خود سه بخش اصلی هستند، لر بختیاری، لر بالا گریوه‌ای یا خرم‌آبادی، و لک. لک‌ها را پشتکوهی نیز می‌خوانند که ساکن بخش‌های شمالی لرستان هستند.

با این حال دکتر پرویز ناتل خانلری زبان لری و بختیاری را هم‌خانواده با کردی می‌داند.[۲۸] در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایل‌های بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچ‌یک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست، و میان خود آن‌ها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آن‌ها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.[۲۸]

چالش‌ها

یکی از مشکلات این زبان ، عدم تدریس آن در مراکز علمی است . از آنجا که زبان لکی دارای یک رسم الخط استاندارد نیست ، آموزش این زبان در مناطق لک نشین تاکنون عملی نشده .[۴۴]

یک سال پس از ثبت زبان لکی ، در جلسه ای که توسط تنی چند از زبانشناسان در تاریخ ١٣ مرداد ١٣٩٧ در استان لرستان تشکیل شد ، قرار شد در آینده ای نزدیک رسم الخطی واحد برای زبان لکی معرفی شود .[۴۵]

ثبت ملی زبان لکی

لکی به عنوان زبانی قدیمی از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جمهوری اسلامی ایران در جلسهٔ روز ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ خورشیدی، به عنوان اثری ملی در حوزهٔ میراث ناملموس ثبت شد.[۴۶]

واکنش‌ها به ثبت ملی زبان لکی

ثبت زبان لکی به عنوان یک زبان مستقل و جدای از زبان کردی واکنش منفی وتندی را از طرف کردهای سنی مذهب ایران و کردهای عراقی در پی داشت و باعث شد دانشجویان دانشگاه مهاباد طی نامه‌ای از سازمان میراث فرهنگی تقاضا کنند از این تصمیم صرف نظر کند.

احزاب کرد اپوزسیون ایران هم آن را آسمیلاسیون و تفرقه افکنی دربین کردها قلمداد کردند.

ولی بیشتر مردم لک ثبت زبان خود را جشن گرفتند که بیشتر گردهمایی و جشن‌ها در این رابطه در هرسین بود.

آواها

لکی a e ê i î o ó ô = ü u û
فارسی آ (مثل آرام) ا (مثل اشک) ای کوتاه (در فارسی معادل ندارد) ا (مثل امروز) ای (مثل ایلام) ا (مثل اردک) (در فارسی معادل ندارد) (در فارسی معادل ندارد) او کوتاه (در فارسی معادل ندارد) او (مثل دوست)
مثال Agir (آتش) Esp (اسب) Sê (سیاه) Esir (اشک) Fîl (فیل) Non (نان) Sór (قرمز) Sôr (عروسی) Kurd (کرد) Dûs (دوست)
  • ا (مثل اردک) از لری وارد لکی شده‌است و برخی از لک‌ها این آوا را ندارند (لرها معمولاً «آ» را به «و» تبدیل می‌کنند).


دستور

ضمایر شخصی

مفرد مفرد فارسی جمع جمع فارسی
مِ من ئیمه ما
تۆ تو هومه شما
ئو او ئه‌و، یه‌و ایشان، آنها
  • ضمیر انعکاسی "خود " در لکی «ووژ» است.

ضمایر اشاره

حالت مفرد جمع
نزدیک یه(-وه) یه‌وه نه
نزدیک فارسی این اینها
دور ئه‌وه ئه‌وانه
دور فارسی آن آنها

حالت مجهولی

  • پسوند مجهول ساز در لکی "-ریا " است.
فارسی لکی
کشته شده کوشریا
خورده شده هوه‌ریا
خوانده شده خوه‌نریا

افعال

  • حال ساده فعل "خوردن":
مفرد جمع
مه‌رم مه‌ریمن
مه‌رین مه‌رینان(-ون)
مه‌رێ مه‌رن

مثال: ئاوه مه‌هوارد. (آب خوردم)

  • ماضی ساده فعل "خوردن":
مفرد جمع
هواردم هواردمان(-ون)
هواردت هواردتان(-ون)
هواردێ هواردان(-ون)

مثال: ئاوت هوارد. (آب خوردی)

  • ماضی استمراری فعل "خوردن":
مفرد جمع
مه‌هواردم مه‌وواردمان(-ون)
مه‌هواردت مه‌هواردتان(-ون)
مه‌هواردێ مه‌هواردان(-ون)

مثال: ئه‌وانه مه‌هووارد. (آب می‌خوردند)

مفرد جمع
هواردمه هواردمانه(-ونه)
هواردته هواردتانه(-ونه)
هواردیه هواردیانه(-ونه)

مثال: ئاومان هواردیه. (آب خورده‌ایم)

مفرد جمع
هواردۊیم هواردۊیمان(-ون)
هواردویت هواردۊیتان(-ون)
هواردۊیتێ هواردۊیان(-ون)

مثال: ئاوتان هواردۊی. (آب خورده بودید)

پانویس

  1. Language family of Laki on Ethnologue
  2. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  3. http://joshuaproject.net/clusters/327
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ Hulst, Harry van der; Goedemans, Rob; Zanten, Ellen van. A Survey of Word Accentual Patterns in the Languages of the World (in انگلیسی). Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-019896-6. KURDISH: Central Kurdish, Northern Kurdish, Laki, Southern Kurdish 
  5. Ethnologue report for language code:lki
  6. http://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد
  7. http://alef.ir/vdcepv8e7jh8o7i.b9bj.html?498060
  8. V. Minorsky, “Lak”, Encyclopaedia of Islam.
  9. Windfuhr, G. (۲۰۰۹). The Iranian Languages, Routledge, p. ۵۸۷
  10. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000.
  11. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989.
  12. Both of these linguists declared that Laki was related to Kurdish and different from Lori. Since then, all linguists and other scholars consider Laki to be included in the Northwest group of Iranian language and include Lori among the Southwest group of Iranian languages. It has been only recently that some linguists, on the basis of a new scientific approach, have begun to have doubt about this kind of classifications in general.
  13. Ethnologue report for Laki
  14. https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-1
  15. Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010 , pp. 79-82(4) [۱]
  16. رده شناسی زبانهای ایرانی، دکتر محمد دبیر مقدم.
  17. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, P.77,.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, 2009, P. 587
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹
  21. [۲]
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی
  23. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.
  24. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,
  25. Ethnologue report for laki
  26. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  29. فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (لری به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵
  30. جامعه‌شناسی مردم کرد، مارتین وان برویین سن، نشرپانیذ، تهران1378
  31. The Encyclopaedia of Islam By Sir H. A. R. Gibb, Volume V, page 823
  32. William J. Frawley, William Frawley, International Encyclopedia of Linguistics& 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN: 978-0-19-513977-8, page. 310.
  33. Kurdish Academy of Language: Laki
  34. The Kurds: a concise handbook By Mehrdad R. Izady, pages: 174-175
  35. «ḤASANVAND». Encyclopædia Iranica، ۱۵ دسامبر ۲۰۰۵. بازبینی‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۵. 
  36. مسعود کیهان. جغرافیای مفصل ایران. ۱۳۱۱. 
  37. Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010 , pp. 79-82(4) [۳]
  38. Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010 , pp. 79-82(4) [۴]
  39. مسعود کیهان، جغرافیای مفصل ایران، ۱۳۱۱
  40. Ethnologue report for language code: lki
  41. Anonby, Erik John, Kurdish or Luri? Laki’s disputed identity in the Luristan province. بازدید: آوریل ۲۰۰۹. (پی‌دی‌اف)
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  43. رشیدیاسمی (کُرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او. ص ۱۷۲–۱۸۱)
  44. امین آزادبخت. «رشته فرهنگ عامه و زبان و ادبیات بومی لرستان». پایگاه خبری گلونی. 
  45. رسم‌الخط واحدی برای زبان لکی معرفی می‌شود‌، خبرگزاری تسنیم.
  46. کهن‌زبان «لکی» ثبت ملی شد، امرداد - تارنمای خبری زرتشتیان ایران .

منابع

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون